سخنانسخن ۳۵۱۰ دقیقه خواندن
فتوای بیدانش و چهار گونه راوی حدیث
سخنی از او (ع) در نهی از فتوا دادن بدون دانش، و از حدیثهای بدعتآمیز (نوآوری در دین)
امام در جمعی از مردم کوفه از فتوا دادن بدون دانش و از حدیثهای ساختگی و بدعتآمیز (افزودههای تازه به دین) نهی کرد. سلیم بن قیس هلالی و چند نفر دیگر پرسیدند با نوشتههایی که از یاران پیامبر شنیدهاند چه کنند. به گفتهٔ سید رضی، پرسشگری هم از حدیثهای بدعتآمیز و اختلاف روایتها پرسید. امام چهار نوع راوی را برشمرد و از دانش خود از پیامبر گفت. حارث اعور برایش کاغذ خرید و در پایان امام با «ای مردم کوفه، نیممردی بر شما غلبه کرد» او را بزرگ داشت.
خطاب به: مردم کوفه، بهویژه سلیم بن قیس هلالی و حارث اعور همدانی
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۱۰
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
سخنی از او (ع) در نهی از فتوا دادن بدون دانش، و از حدیثهای بدعتآمیز، و دربارهٔ روایتهای گوناگونی که در دست مردم است
كلام له علیه السّلام فی النهی عن الفتیا من دون علم، و عن أحادیث البدع، و عمّا فی أیدی الناس من اختلاف الخبر
ای مردم! از خدا پروا کنید و به آنچه نمیدانید به مردم فتوا ندهید.
أیّها النّاس؛ اتّقوا اللّه و لا تفتوا النّاس بما لا تعلمون.
چرا که فرستادهٔ خدا (ص) سخنی گفته است که حکمش بعدها به حکمی دیگر تبدیل شده است؛ و سخنی گفته است که هر کس آن را در غیر جایگاهش بگذارد، به او دروغ بسته است.
فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد قال قولا أمّته إلی غیره؛ و قد قال قولا من وضعه علی غیر موضعه كذب علیه.
منابع (۱)
- آل منه. ورد فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 295 الحدیث 823-30. عن سعد ابن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین، عن جعفر بن بشیر، عن حماد، عن عاصم، عن مولی لسلمان، عن عبیدة السلمانی، عن علی علیه السّلام.
در این هنگام گروهی که سُلیم بن قیس هلالی از آنان بود، به سوی او برخاستند و گفتند: ای امیر مؤمنان! پس با آنچه در این نوشتهها از یاران فرستادهٔ خدا (ص) به ما خبر دادهاند، چه کنیم؟
فقام إلیه أناس و منهم سلیم بن قیس الهلالی فقالوا: یا أمیر المؤمنین؛ فما نصنع بما قد أخبرنا فی هذه الصحف من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؟.
امام (ع) فرمود:
فقال علیه السّلام:
دربارهٔ آن از دانشمندان خاندان محمد (ص) بپرسید.
سلوا عن ذلك علماء آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
سپس امام (ع) به سلیم بن قیس فرمود:
ثم قال علیه السّلام لسلیم بن قیس:
پرسیدی، پس پاسخ را بفهم.
قد سألت فافهم الجواب.
منابع (۱)
- ورد فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 295 الحدیث 823-30. عن سعد بن عبد اللّه، عن محمد بن الحسین، عن جعفر بن بشیر، عن حماد، عن عاصم، عن مولی لسلمان، عن عبیدة السلمانی، عن علی علیه السّلام. و فی بصائر الدرجات ص 216 الحدیث 9. عن محمد بن الحسین، عن جعفر بن بشیر، عن عاصم، عن مولی سلمان، عن عبید السلمانی، عن علی علیه السّلام. و فی الفصول المهمة ص 235. الباب 33.مرسلا. باختلاف بین المصادر.
در دست مردم، حق و باطل است، و راست و دروغ، و ناسخ (حکمِ جایگزین) و منسوخ (حکمِ کنارگذاشتهشده)، و عام (حکمِ همگانی) و خاص (حکمِ ویژه)، و محکم (سخنِ روشن و صریح) و متشابه (سخنِ چندپهلو)، و آنچه درست به یاد مانده و آنچه به اشتباه به یاد مانده. در زمان خودِ فرستادهٔ خدا (ص) به او دروغ بسته شد، تا جایی که برای خطبه برخاست و فرمود:
إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا، و صدقا و كذبا، و ناسخا و منسوخا، و عامّا و خاصّا، و محكما و متشابها، و حفظا و وهما. و لقد كذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی عهده، حتّی قام خطیبا فقال:
منابع (۱)
- فی حیاته. ورد فی الصراط المستقیم ج 3 ص 258. مرسلا عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.
«ای مردم! دروغگویان بر من بسیار شدهاند و پس از من هم بسیار خواهند شد؛ پس هر کس از روی عمد به من دروغ ببندد، جایگاهش را در آتش آماده کند.»
أیّها النّاس؛ قد كثرت الكذّابة علیّ و ستكثر بعدی؛ ف من كذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و فی السقیفة. بالسند السابق. و فی الإحتجاج ج 2 ص 246.مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان ابن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا.و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن
سپس پس از او، هنگامی که درگذشت، نیز به او دروغ بسته شد؛ رحمت خدا بر پیامبر رحمت باد، و درود خدا بر او و خاندانش.
ثمّ كذب علیه من بعده حین توفّی، رحمة اللّه علی نبیّ الرّحمة، و صلّی اللّه علیه و آله.
منابع (۱)
- ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق. و قرة العیون. و فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 2 ص 246. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الصراط المستقیم ج 3 ص 258. مرسلا عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
حدیث را تنها چهار مرد برای تو آوردهاند که پنجمی ندارند:
و إنّما أتاك بالحدیث أربعة رجال لیس لهم خامس:
منابع (۲)
- یأتیك. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و تحف العقول.
- بالأحادیث. ورد فی الصراط المستقیم. بالسند السابق.
مردی منافق (دورو) که اظهار ایمان میکند و به زبان، خود را مسلمان نشان میدهد؛ گناه نمیداند و باکی ندارد که از روی عمد به فرستادهٔ خدا (ص) دروغ ببندد.
رجل منافق مظهر للإیمان، متصنّع بالإسلام باللّسان، لا یتأثّم و لا یتحرّج أن یكذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متعمّدا.
منابع (۲)
- ورد فضائل أمیر المؤمنین بن عقدة لابن عقدة ص 161 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10. عن احمد ابن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد بن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق. و فی السقیفة ص 104.عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الصراط المستقیم ج 3 ص 258. مرسلا عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.
اگر مردم میدانستند که او منافق و دروغگوست، از او نمیپذیرفتند و سخنش را باور نمیکردند؛ ولی گفتند: این یارِ فرستادهٔ خدا (ص) است که او را دیده، از او شنیده و از او فراگرفته است، و دروغ نمیگوید و دروغ بستن به فرستادهٔ خدا (ص) را حلال نمیشمارد. پس سخن او را میگیرند، بیآنکه حالش را بشناسند.
فلو علم النّاس أنّه منافق كاذب لم یقبلوا منه، و لم یصدّقوا قوله؛ و لكنّهم قالوا: هذا صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد رآه و سمع منه، و لقف عنه، و هو لا یكذب، و لا یستحلّ الكذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. فیأخذون بقوله و هم لا یعرفون حاله.
منابع (۵)
- المسلمون. ورد فی السقیفة. بالسند السابق. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 302. مرسلا. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی ابن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق. و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد ابن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی السقیفة. بالسند السابق.
- ورد فی الغیبة. و الكافی للكلینی. و الخصال. و فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة.بالأسانید السابقة. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا.
و خدای برتر دربارهٔ منافقان آنچه را باید به تو خبر داده، و آنان را همانگونه که هستند برایت توصیف کرده است؛ چنانکه خدای عزوجل فرموده است: «وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ» (و هنگامی که آنان را میبینی، تن و اندامشان تو را به شگفت میآورد، و اگر سخن بگویند به سخنشان گوش میدهی).
و قد أخبرك اللّه - تعالی - عن المنافقین بما أخبرك، و وصفهم بما وصفهم به لك، فقال - عزّ و جلّ -: وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ .
منابع (۲)
- ورد فی تحف العقول.
- المنافقون/ 4. و وردت الآیة فی العقول ص 163. مرسلا. و فی السقیفة ص 104.عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160.عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
سپس آنان پس از او ـ که درود بر او و خاندانش باد ـ باقی ماندند، و پراکنده شدند و اختلاف کردند؛ پس به پیشوایان گمراهی و دعوتکنندگان به آتش، با باطل و دروغ و تهمت نزدیک شدند؛ آن پیشوایان هم کارها را به آن دروغگویان سپردند و بر گردن مردم سوارشان کردند؛ و به وسیلهٔ آنان دنیا را خوردند.
ثمّ إنّهم بقوا بعده - علیه و آله السّلام - ، و تفرّقوا و اختلفوا؛ فتقرّبوا إلی أئمّة الضّلالة، و الدّعاة إلی النّار، بالزّور و الكذب و البهتان؛ فولّوهم الأعمال، و جعلوهم علی رقاب النّاس؛ فأكلوا بهم الدّنیا.
منابع (۸)
- ورد فی تذكرة الخواص ص 133. عن الشعبی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
- عاشوا. ورد فی المصدر السابق.
- رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق. و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10. عن احمد ابن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد بن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلین بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 302. مرسلا.
- ورد فی تحف العقول.
- الضّلال. ورد فی قرة العیون ص 427. مرسلا. و توجد قرائن علی أنها من نسخة للنهج، لكننا لم نعثر علی نسخة فكتبناها بالأبیض. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة. بالسند السابق.
- ورد فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 302. مرسلا. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم ابن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد ابن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی قرة العیون ص 427. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- حتّی ولّوهم. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین. بالسند السابق.
- حملوهم. ورد فی المصدر السابق. و السقیفة. و المسترشد. و الخصال. و الكافی.بالأسانید السابقة. و قرة العیون. و المعیار و الموازن. و تحف العقول. و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد بن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلین بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
مردم تنها با پادشاهان و دنیا هستند، و این همان هدفی است که در پی آناند، مگر کسی که خدای عزوجل او را حفظ کرده باشد.
و إنّما النّاس مع الملوك و الدّنیا، و هی غایتهم الّتی یطلبون، إلاّ من عصم اللّه - عزّ و جلّ -.
منابع (۳)
- تبع ل ورد فی تذكرة الخواص ص 133. عن الشعبی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
- ورد فی تحف العقول.
- ورد فی تذكرة الخواص ص 133. عن الشعبی، مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
پس این یکی از آن چهار نفر است.
فهذا أحد الأربعة.
منابع (۱)
- فهو. ورد فی نسخة عبده ص 467.
و دومی: مردی است که چیزی از فرستادهٔ خدا (ص) شنیده، اما آن را درست به خاطر نسپرده و در آن دچار اشتباه شده است، بیآنکه قصد دروغ گفتن داشته باشد؛ آن سخن در دست اوست، روایتش میکند و به آن عمل میکند و میگوید: من آن را از فرستادهٔ خدا (ص) شنیدهام.
و الثّانی: رجل سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا لم یحفظه علی وجهه، فوهم فیه، و لم یتعمّد كذبا؛ فهو فی یدیه یرویه و یعمل به، و یقول: أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.
منابع (۲)
- ورد فی تحف العقول ص 163. مرسلا.
- یقول قولا. ورد فی كتاب الإمتاع و المؤانسة ص 409. عن ابن رباط الكوفی مرسلا عن علی علیه السّلام.
اگر مسلمانان میدانستند که او در آن دچار اشتباه شده است، آن را از او نمیپذیرفتند؛ و اگر خودش هم میدانست که چنین است، آن را کنار میگذاشت و به آن عمل نمیکرد.
فلو علم المسلمون أنّه و هم فیه لم یقبلوه منه، و لو علم هو أنّه كذلك لرفضه، و ما عمل به.
منابع (۱)
- ورد فی المصدر السابق. و تذكرة الخواص. بالسند السابق. و تحف العقول.
و مرد سوم: از فرستادهٔ خدا (ص) شنیده که به چیزی فرمان میدهد، سپس پیامبر از آن نهی کرده ولی او خبر ندارد؛ یا از او شنیده که از چیزی نهی میکند، سپس پیامبر به آن فرمان داده ولی او خبر ندارد؛ پس منسوخ را به خاطر سپرده و ناسخ را به خاطر نسپرده است.
و رجل ثالث؛ سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا یأمر به. ثمّ إنّه نهی عنه و هو لا یعلم، أو سمعه ینهی عن شیء، ثمّ أمر به و هو لا یعلم؛ فحفظ المنسوخ و لم یحفظ النّاسخ.
اگر میدانست که آن سخن منسوخ است، بازگویش نمیکرد و کنارش میگذاشت؛ و اگر مسلمانان، هنگامی که آن را از او شنیدند، میدانستند که منسوخ است، کنارش میگذاشتند و از او نقل نمیکردند.
فلو علم أنّه منسوخ ما حدّث به لرفضه، و لو علم المسلمون، إذ سمعوه منه، أنّه منسوخ لرفضوه، [و] ما نقلوا عنه.
منابع (۲)
- ورد فی تذكرة الخواص ص 133. عن الشعبی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
- ورد فی هامش تذكرة الخواص.
و مرد دیگری که چهارمی است: نه به خدا دروغ بسته و نه به فرستادهٔ او؛ از ترسِ خدای عزوجل و به احترام فرستادهٔ خدا (ص)، دشمنِ دروغ است؛ نه دچار اشتباه شده و نه چیزی از یادش رفته است؛ بلکه آنچه را شنیده، درست به خاطر سپرده و همانگونه که شنیده آورده است؛ نه بر آن افزوده و نه از آن کاسته است؛ ناسخ را به خاطر سپرده و به آن عمل کرده، و منسوخ را به خاطر سپرده و از آن دوری کرده است؛ خاص و عام را شناخته و هر چیزی را در جای خودش گذاشته، و محکم و متشابهش را شناخته است.
و رجل آخر رابع؛ لم یكذب علی اللّه و لا علی رسوله؛ مبغض للكذب خوفا من اللّه - عزّ و جلّ -،و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم؛ و لم یهم، و لم یغب؛ بل حفظ ما سمع علی وجهه، فجاء به علی ما سمعه، لم یزد فیه، و لم ینقص منه؛ و حفظ النّاسخ فعمل به، و حفظ المنسوخ فجنّب عنه، و عرف الخاصّ و العامّ فوضع كلّ شیء موضعه، و عرف المحكم و متشابهه.
منابع (۵)
- ورد فی تذكرة الخواص. و فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10.عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد بن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- بغضا للكذب، و خوفا. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین. بالسند السابق.
- ورد فی المصدر السابق. و المسترشد. و الغیبة. بالأسانید السابقة. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
- لم یسه. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 162 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- ورد فی كتاب الإمتاع و المؤانسة ص 409. عن ابن رباط الكوفی مرسلا عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 133. عن الشعبی، مرسلا عن علی علیه السّلام.
فرمان و نهیِ فرستادهٔ خدا (ص) همچون قرآن، ناسخ و منسوخ، و عام و خاص، و محکم و متشابه است.
و إنّ أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و نهیه مثل القرآن ناسخ و منسوخ، و عامّ و خاصّ، و محكم و متشابه.
خدای عزوجل در کتاب ارجمندش فرموده است: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» (هر چه پیامبر به شما داد بگیرید، و از هر چه شما را بازداشت دست بکشید).
و قد قال اللّه - عزّ و جلّ - فی كتابه المجید: وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا .
منابع (۱)
- سورة الحشر/ 7. و وردت الفقرات فضائل أمیر المؤمنین. و فی السقیفة ص 104.عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر
گاهی رسول خدا (ص) سخنی میگفت که دو جنبه داشت: سخنی خاص (مخصوص فرد یا موردی معین) و سخنی عام (همگانی).
و قد كان یكون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الكلام له و جهان: فكلام خاص، و كلام عامّ.
کسی آن سخن را میشنید که نه میدانست خدای پاک از آن چه منظوری داشته، و نه میدانست منظور رسول خدا (ص) از آن چه بوده است. پس شنونده، بیآنکه معنای سخن، هدف آن و سببی را که سخن به خاطرش گفته شده بشناسد، آن را معنا و توجیه میکرد.
فیسمعه من لا یعرف ما عنی اللّه - سبحانه - به، و لا ما عنی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فیحمله السّامع و یوجّهه علی غیر معرفة بمعناه، و ما قصد به، و ما خرج من أجله.
همهٔ یاران رسول خدا (ص) هم کسانی نبودند که از او دربارهٔ چیزی بپرسند و فهم آن را بخواهند؛ تا جایی که دوست داشتند بادیهنشینی یا تازهواردی بیاید و از او (ع) بپرسد تا آنان بشنوند.
و لیس كلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من كان یسأله عن الشّیء و یستفهمه؛ حتّی إن كانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ أو الطّارئ فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا.
منابع (۲)
- ورد فی الكافی. و الغیبة. بالسندین السابقین. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 163. مرسلا.و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 153 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام.
- رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.و فی الغیبة للنعمانی ص 76 الباب 4 الحدیث 10. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة، عن محمد بن همام بن سهیل و عبد العزیز و عبد الواحد بن عبد اللّه بن یونس الموصلی، عن رجالهم، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی السقیفة ص 104. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131.الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 153 الحدیث 160. عن ابن عقدة، عن رجاله، عن عبد الرزاق، عن معمر، عن أبان، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.
اما هیچیک از این چیزها بر من نمیگذشت مگر اینکه دربارهاش از او میپرسیدم و به خاطر میسپردمش.
و كان لا یمرّ بی من ذلك شیء إلاّ سألته عنه و حفظته.
منابع (۱)
- سألت. ورد فی متن شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 4 ص 21. و فی نسخة الجیلانی. و متن منهاج البراعة ج 14 ص 26. و متن مصادر نهج البلاغة و أسانیده ج 3 ص 114.
پس اینها ریشههای اختلاف مردم و علتهای کارشان در روایتهایشان است.
فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم، و عللهم فی روایاتهم.
من خودم هر روز یک بار و هر شب یک بار نزد رسول خدا (ص) میرفتم؛ او در آن دیدار با من خلوت میکرد و هر جا میرفت، من هم همراهش میرفتم.
و لقد كنت أدخل أنا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كلّ یوم دخلة، و كلّ لیلة دخلة، فیخلینی فیها خلوة أدور معه حیثما دار.
یاران رسول خدا (ص) میدانند که او این کار را با هیچکس از مردم جز من نمیکرد.
و قد علم أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه لم یكن یصنع ذلك بأحد من النّاس غیری.
و گاه این خلوت دربارهٔ موضوعی بود که در بیشتر موارد، خودِ رسول خدا (ص) به خانهام نزد من میآمد.
و ربّما كان ذلك فی شیء یأتینی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أكثر ذلك فی بیتی.
هرگاه من در یکی از خانههایش نزد او میرفتم، با من خلوت میکرد و همسرانش را بیرون میفرستاد تا کسی جز من پیش او نماند؛ ولی هرگاه خودش برای خلوت کردن با من به خانهام میآمد، نه فاطمه را از پیش ما بیرون میفرستاد و نه هیچیک از فرزندانم را.
و كنت إذا دخلت علیه بعض منازله خلابی، و أقام نساءه حتّی لا یبقی عنده غیری، و إذا أتانی هو للخلوة معی فی بیتی لم یقم عنّا فاطمة و لا أحدا من أبنائی.
هرگاه از رسول خدا (ص) دربارهٔ خبری میپرسیدم، به من خبر میداد؛ و هرگاه سکوت میکردم یا پرسشهایم تمام میشد، خودش سرِ سخن را با من باز میکرد.
و كنت إذا سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن الخبر أنبأنی، و إذا أمسكت عنه أو نفدت مسائلی ابتدأنی.
پس هیچ آیهای از قرآن بر رسول خدا (ص) نازل نشد — نه در شب و نه در روز، نه در دشت و نه در کوه، نه در آسمان و نه در زمین، نه دربارهٔ دنیا و نه آخرت، نه دربارهٔ بهشت و نه آتش، و نه در روشنایی و نه در تاریکی — مگر اینکه آن را برایم خواند و بر من املا کرد و من با خط خودم نوشتمش؛ و تأویل (معنای باطنی و سرانجام) و تفسیرش، ناسخ و منسوخش (حکمِ برداشتهشده)، محکم (آیهٔ روشن و بیابهام) و متشابهش (آیهٔ چندوجهی)، و خاص و عامش را تا روز قیامت به من آموخت، و نیز اینکه چگونه نازل شد، کجا نازل شد و دربارهٔ چه کسی نازل شد.
فما نزلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آیة من القرآن فی لیل و لا نهار، و لا سهل و لا جبل، و لا سماء و لا أرض، و لا دنیا و لا آخرة، و لا جنّة و لا نار، و لا ضیاء و لا ظلمة، إلاّ أقرأنیها و أملاها علیّ، فكتبتها بخطّی؛ و علّمنی تأویلها و تفسیرها، و ناسخها و منسوخها، و محكمها و متشابهها، و خاصّها و عامّها، و كیف نزلت، و أین نزلت، و فیمن نزلت، إلی یوم القیامة.
و به درگاه خدای عزوجل برایم دعا کرد که فهم و حفظ آنها را به من ببخشد.
و دعا اللّه - عزّ و جلّ - لی أن یعطینی فهمها و حفظها.
از زمانی که آن دعا را برایم به درگاه خدا کرد، هیچ آیهای از کتاب خدا را از وقتی که حفظش کردم فراموش نکردم، و هیچ دانشی را هم که بر من املا فرمود فراموش نکردم.
فما نسیت آیة من كتاب اللّه منذ حفظتها، و لا علما أملاه علیّ، منذ دعا اللّه لی ما دعا.
و هیچچیز از آنچه خدای عزوجل به او آموخته بود — نه حلال و نه حرام، نه امر و نه نهی، نه آنچه بوده و نه آنچه تا روز قیامت خواهد بود، و نه کتابی که بر کسی پیش از او در فرمان به طاعتی یا بازداشتن از گناهی نازل شده — فرونگذاشت مگر اینکه آن را به من آموخت و من حفظش کردم، و حتی یک حرف از آن را فراموش نکردم.
و ما ترك شیئا علّمه اللّه - عزّ و جلّ - من حلال و لا حرام، و لا أمر و لا نهی، و ما كان و ما یكون إلی یوم القیامة، و لا كتاب منزل علی أحد قبله فی أمر بطاعة، أو نهی عن معصیة، إلاّ علّمنیه و حفظته، فلم أنس منه حرفا واحدا.
سپس پیامبر (ص) دستش را بر سینهام گذاشت و از خدا خواست که دلم را پر از دانش، فهم، دینشناسی، حکمت و نور کند؛ و به من بیاموزد تا نادان نمانم، و به حافظهام بسپارد تا فراموش نکنم.
ثمّ وضع صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یده علی صدری، و دعا اللّه أن یملأ قلبی علما و فهما و فقها و حكما و نورا؛ و أن یعلّمنی فلا أجهل، و أن یحفّظنی فلا أنسی.
روزی به رسول خدا (ص) گفتم: «ای پیامبر خدا! پدر و مادرم فدایت، از روزی که به درگاه خدای عزوجل آن دعا را برایم کردی، هیچچیز از آنچه به من میآموزی فراموش نکردهام، و هیچچیز از آنچه به من آموختهای، حتی اگر ننوشته باشم، از دستم نرفته است؛ پس چرا به من دستور میدهید آنها را بنویسم؟
و إنّی قلت لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ذات یوم: یا نبیّ اللّه؛ بأبی أنت و أمّی، إنّی منذ یوم دعوت اللّه - عزّ و جلّ - لی بما دعوت لم أنس شیئا ممّا تعلّمنی، و لم یفتنی شیء لم أكتبه ممّا علّمتنی؛ فلم تأمرونی بكتابته؟.
آیا میترسی بعدها دچار فراموشی شوم؟»
أتتخوّف علیّ النّسیان فیما بعد؟.
پیامبر (ص) فرمود: «ای برادرم! نه، من بر تو نه از فراموشی میترسم و نه از نادانی.
فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا أخی؛ لا، لست أتخوّف علیك نسیانا و لا جهلا.
پروردگارم — که شکوهش بزرگ است — به من خبر داده که دعایم را دربارهٔ تو و شریکانت که پس از تو میآیند اجابت کرده است. تو اینها را فقط برای آنان مینویسی.»
و قد أخبرنی ربّی - جلّ جلاله - أنّه قد استجاب لی فیك و فی شركائك الّذین یكونون من بعدك. و إنّما تكتبه لهم.
گفتم: «ای رسول خدا! شریکانِ پس از من چه کسانی هستند؟»
قلت: یا رسول اللّه؛ و من شركائی من بعدی؟.
فرمود: «کسانی که خدای عزوجل آنان را همراه خود و من قرار داده و فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ» (ای کسانی که ایمان آوردهاید! از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان فرمانِ از خودتان اطاعت کنید؛ و اگر در چیزی اختلاف پیدا کردید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید).»
فقال: الّذین قرنهم اللّه - عزّ و جلّ - بنفسه و بی، فقال: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ .
منابع (۱)
- النساء/ 59.
گفتم: «ای پیامبر خدا! آنان کیستند؟»
قلت: یا نبیّ اللّه؛ و من هم؟.
فرمود: «جانشینانی از خاندانم، تا زمانی که کنار حوضم (حوض کوثر در قیامت) بر من وارد شوند.
قال: الأوصیاء من آلی، إلی أن یردوا علیّ حوضی.
همهشان هدایتگر و هدایتشدهاند.
كلّهم هاد مهتد.
نه نیرنگ کسی که به آنان نیرنگ بزند زیانی به آنان میرساند، و نه دست کشیدنِ کسی که تنهایشان بگذارد.
لا یضرّهم كید من كادهم، و لا خذلان من خذلهم.
آنان با قرآن هستند و قرآن با آنان است؛ نه از قرآن جدا میشوند و نه قرآن از آنان جدا میشود.
هم مع القرآن، و القرآن معهم، لا یفارقونه و لا یفارقهم.
خدا به دست آنان امتم را یاری میکند، به سبب آنان به امتم باران مینوشاند، به سبب آنان دعای امتم پذیرفته میشود، به سبب آنان بلا از امتم دور میشود، و به سبب آنان رحمت از آسمان فرود میآید.»
بهم ینصر اللّه أمّتی و بهم یسقی [هم] الغیث، و بهم یستجاب دعاؤهم، و بهم یصرف البلاء عنهم، و بهم تنزل الرّحمة من السّماء.
گفتم: ای رسول خدا! آنان را برایم نام ببر.
فقلت: یا رسول اللّه؛ سمّهم لی.
پس یکبهیکِ آن مردان را نام برد.
فسمّاهم رجلا رجلا.
ای برادرِ بنیهلال! به خدا سوگند، مهدیِ این امت از آنان است؛ همان کسی که زمین را پر از داد و عدالت میکند، همانگونه که پر از ستم و بیداد شده است.
منهم، و اللّه، یا أخابنی هلال؛ مهدیّ هذه الأمّة الّذی یملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا.
به خدا سوگند، من همهٔ کسانی را که میان رکن و مقام (در کنار کعبه) با او بیعت (پیمان فرمانبرداری) میکنند میشناسم، و نامها و قبیلههایشان را میدانم.
و اللّه إنّی لأعرف جمیع من یبایعه بین الرّكن و المقام، و أعرف أسماءهم و قبائلهم.
آنان گروهی هستند که خدا هرگونه بخواهد آنان را میآورد؛ از هر قبیله یک مرد و دو مرد، تا به نُه تن برسند. پس سیصد و سیزده مرد، به شمارِ یاران بدر، از گوشه و کنار جهان گرد هم میآیند؛ و این همان سخن خداست: «أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمِیعاً إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» هر کجا باشید، خدا همهٔ شما را میآورد؛ که خدا بر هر کاری تواناست.
و هم قوم یحملهم اللّه كیف یشاء، من القبیلة الرّجل و الرّجلین حتّی یبلغوا تسعة؛ فیتوافون من الآفاق ثلاثمائة و ثلاثة عشر رجلا عدّة أهل بدر؛ و هو قول اللّه أَیْنَ ما تَكُونُوا یَأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِیعاً إِنَّ اللّهَ عَلی كُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ .
منابع (۱)
- البقرة/ 148.
چنانکه مردی زانوانش را در بغل گرفته و نشسته است، و هنوز دست از دور زانوانش باز نکرده که خدا او را به آنجا میرساند.
حتّی أنّ الرّجل لیحتبی فلا یحلّ حبوته حتّی یبلغه اللّه ذلك.
سپس امام (ع) بانگ زد:
ثم نادی علیه السّلام:
چه کسی دانش را به یک درهم میخرد؟
من یشتری علما بدرهم.
منابع (۱)
- علمی. ورد فی تاریخ أسماء الثقات ص 72 الحدیث 282. مرسلا عن احمد ابن صالح الحارث الأعور، عن علی علیه السّلام.
پس حارث اعور شتابان نزد کاغذفروش رفت و به یک درهم ورقههایی خرید و نزد امیر مؤمنان (ع) آورد؛ امام دانش فراوانی بر او خواند و او نوشت.
فسارع الحارث الأعور إلی الورّاق فاشتری صحفا بدرهم فأتی بها إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فأملی علیه علما كثیرا و كتبها.
سپس امام (ع) پس از آن خطبه خواند و فرمود:
ثم خطب علیه السّلام بعد ذلك فقال:
ای مردم کوفه! نیمی از یک مرد بر شما پیشی گرفت (به این اشاره که او از یک چشم نابینا بود و دیهٔ از دست رفتن یکی از دو چشم، نیمی از دیهٔ یک جان است).
یا أهل الكوفة؛ غلبكم نصف رجل (فی إشارة إلی أنه أعور و دیة فقد إحدی العینین نصف دیة النفس).
پس از آن گفته میشد که در کوفه کسی در احکام ارث داناتر از حارث اعور نیست؛ و قبیلهاش به خاطر برتریِ او، در نمازهای واجبشان و در نماز بر جنازههایشان او را پیش میانداختند.
و كان یقال بعد ذلك لیس فی الكوفة أحد أعلم بفریضة من الحارث الأعور، و كان قومه یقدّمونه لفضله فی صلواتهم المفروضة و علی جنائزهم.
و گاه حسن و حسین (ع) از او دربارهٔ دانش امیر مؤمنان میپرسیدند تا مردم را از برتریِ او آگاه کنند.
و ربما سأله الحسن و الحسین علیهما السّلام عن علم أمیر المؤمنین لیعلما الناس بفضله.
منابع (۱)
- ورد فی السقیفة ص 106. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 231 الحدیث 67. عن محمد بن عبد اللّه بن مهران، عن حماد بن عیسی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام.و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 62 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی الخصال ج 1 ص 255 الباب 4 الحدیث 131.الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 300. مرسلا. و فی تاریخ أسماء الثقات ص 72 الحدیث 282. مرسلا عن احمد بن صالح الحارث الاعور، عن علی علیه السّلام. و فی الطبقات الكبری ج 6 ص 168. عن مسلم بن إبراهیم، عن المنذر ابن ثعلبة، عن علباء بن أحمر، عن علی علیه السّلام. و فی سیر أعلام النبلاء ج 4 ص 153. مرسلا عن علباء بن أحمر، عن علی علیه السّلام. و فی كمال الدین و تمام النعمة ص 284 الحدیث 37. عن المظفر بن جعفر بن المظفر العلوی السمرقندی، عن جعفر بن محمد بن مسعود، عن أبیه، عن محمد بن نصر، عن الحسن بن موسی الخشاب، عن الحكم بن بعلول الأنصاری، عن إسماعیل بن همام، عن عمران بن قرة، عن أبی محمد المدنی، عن ابن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. فی الغیبة للطوسی ص 477 الحدیث 503. عن
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۱۵۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن





