کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۳۹۱ دقیقه خواندن

کار نیک، گنجی از بهترین گنج‌ها

سخنی از او (ع) هنگامی که گروهی از یاران رسول خدا (ص) نزدش گرد آمدند

بی‌تاریخ

گروهی از یاران پیامبر نزد امام جمع شدند و دربارهٔ «معروف» (نیکی‌کردن) سخن گفتند. امام گفت معروف گنجی از بهترین گنج‌هاست، کشتزاری که رشد می‌کند و دژی استوار. سپس سخنی از پیامبر دربارهٔ آفرینش معروف و اهل آن آورد. بعد گفت ناسپاسیِ دیگران نباید از نیکی کردن بازدارد، و نیکی با کوچک شمردن، پنهان کردن و شتاب کردن استوار می‌شود. روز و جای این نشست در منابع نیامده است.

خطاب به: جمعی از یاران پیامبر که نزد او گرد آمده بودند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۲۰۴، حکمت ۱۰۱

و از کار نیک سخن گفتند؛

و سلم فتذاكروا المعروف

پس او (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

کار نیک گنجی از برترین گنج‌ها، کِشتی از پربارترین کِشت‌ها، و دژی از استوارترین دژهاست.

المعروف كنز من أفضل الكنوز، و زرع من أنمی الزّروع، و حصن من أحصن الحصون.

منابع (۱)
  1. أزكی. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 210. مرسلا.

رسول خدا (ص) فرمود: «ای علی! خدای برتر کار نیک را آفرید و برای آن اهلی آفرید؛ پس آن را در دلشان شیرین ساخت و انجام دادنش را به آنان دوست‌داشتنی کرد، و خواهندگانِ کار نیک را به سویشان روانه ساخت، همان‌گونه که آب را به سوی زمینِ خشک و بی‌گیاه روانه کرد تا زمین به آن زنده شود و اهلش به آن زمین زنده بمانند.

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا علیّ؛ إنّ اللّه - تعالی - خلق المعروف، و خلق له أهلا، فحبّبه إلیهم و حبّب إلیهم فعاله، و وجّه إلیهم طلاّبه كما وجّه الماء إلی الأرض الجریبة لتحیا به و یحیا بها أهلها.

ای علی! اهل کار نیک در دنیا، همان اهل کار نیک در آخرت‌اند، و اهل کار ناپسند در دنیا، همان اهل کار ناپسند در آخرت‌اند.» پس...

یا علیّ؛ إنّ أهل المعروف فی الدّنیا هم أهل المعروف فی الآخرة، و أهل المنكر فی الدّنیا هم أهل المنكر فی الآخرة. ف‌...

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی مسند زید ص 366. عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی المستدرك للحاكم ج 4 ص

ناسپاسیِ کسی که کار نیک را ناسپاسی می‌کند، و انکارِ کسی که آن را انکار می‌کند، و نیز کمیِ کسانی که بابت آن از تو سپاسگزاری می‌کنند، تو را از انجام دادنِ کار نیک دلسرد نکند.

لا یزهدنّك فی اصطناع المعروف كفر من كفره، و جحد من جحده، و لا قلّة من یشكره لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۰۴
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 821 الحدیث 236. مرسلا.
  2. ورد المصدر السابق. و فی مسند زید ص 366. عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی غرر الحكم ج 1 ص 12 الحدیث 278. و ص 84 الحدیث 1377. و فی المستدرك للحاكم ج 4 ص 321. عن محمد بن صالح بن هانئ، عن جعفر بن محمد بن سوار، عن عبد الرحمن بن القاسم الكوفی، عن حنان بن بیان، عن سعد بن ظریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الجعفریات ص 235. عن عبد اللّه، عن محمد، عن موسی، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تذكرة الحفاظ ج 3 ص 1082. عن أبی الغنائم العلانی، عن أبی الیمن الكندی، عن أبی منصور القزاز، عن أبی بكر الخطیب، عن الخلال، عن علی بن احمد السرخسی الحافظ، عن عبد اللّه بن عثمان الواسطی، و عن القاضی، عن عبد اللّه، عن أبی هاشم أیوب بن محمد، عن أبی عثمان المازنی، عن سیبویه، عن الخلیل بن احمد، عن ذر، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 210. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 84. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 286. مرسلا.و فی كنز العمال ج 6 ص 583 الحدیث 17014. مرسلا عن ابن شهاب، عن علی علیه السّلام. و فی ص 588 الحدیث 17016. مرسلا. و فی أدب الدنیا و الدین ص 202. مرسلا. و فی المجتنی ص 17. مرسلا. و فی المحاسن و المساوئ ج 1 ص 200. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 272 الحدیث 859. مرسلا. و فی دیوان المعانی ج 1 ص 178. عن أبی هلال العسكری، عن عم أبیه، عن العتابی، عن یحیی بن أكثم، عن المأمون، عن أبی نصر التمار، عن سفیان بن عیینة، عن ابن نجیح، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

چه‌بسا کسی بابت کار نیک از تو سپاسگزاری کند که هیچ بهره‌ای از آن نمی‌برد، و چه‌بسا از سپاسِ فردِ سپاسگزار، بیش از آنچه منکرِ ناسپاس تباه کرده است به دست آوری؛ «وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

فقد یشكرك علیه من لا یستمتع بشیء منه، و قد تدرك من شكر الشّاكر أكثر ممّا أضاع الجحود الكافر، وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ .

منابع (۴)
  1. لم ینتفع. ورد فی نسخة هامش نسخة الإسترابادی ص 561. و ورد لم ینتفع منه بشیء فی غرر الحكم ج 2 ص 821 الحدیث 236. مرسلا. و فی كنز العمال ج 6 ص 583 الحدیث 17014. مرسلا عن ابن شهاب، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی كنز العمال. بالسند السابق. و فی ص 588 منه الحدیث 17016. مرسلا.و فی أدب الدنیا و الدین ص 202. مرسلا. و فی المجتنی ص 17. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 167. من كتاب لباب الآداب لابن منقذ ص 335.مرسلا. و من كتاب آداب الدین و الدنیا للماوردی. مرسلا. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 272 الحدیث 859. مرسلا. و فی ثواب قضاء حوائج الإخوان ص 79 الحدیث 41. عن علی بن المحسن التنوخی، عن ابن حیّویه، عن ابن درید العكلی، عن حاتم بن قبیصة المهلبی، عن الكلبی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  3. الكفور الجاحد. ورد فی كنز العمال ج 6 ص 583 الحدیث 17014. یالسند السابق. و ورد بأضعاف جحود الكافر فی الجامع لأحكام القرآن ج 5 ص 382. مرسلا.
  4. آل عمران/ 134.

پس برای نیکی‌ای که به خودت کرده‌ای، از دیگری سپاسگزاری مخواه.

فلا تلتمس من غیرك شكر ما أسدیت إلی نفسك.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 210. مرسلا.

سپس او (ع) فرمود:

[ثم قال علیه السّلام:]

برآوردنِ شایستهٔ نیازها جز با سه چیز درست نمی‌شود: با کوچک شمردنِ آن تا بزرگ شود، و با پنهان داشتنِ آن تا آشکار شود، و با شتاب کردن در آن تا گوارا شود.

لا یستقیم قضاء معروف الحوائج إلاّ بثلاث: باستصغارها لتعظم. و باستكتامها لتظهر. و بتعجیلها لتهنأ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۱
منابع (۲)
  1. ورد فی تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 210. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 100 الحدیث 2158. مرسلا.
  2. لتنسی. ورد فی خصائص الأئمة ص 96. مرسلا. و فی نثر الدرج 1 ص 312.مرسلا.

و بهترینِ کار نیک آن است که پیش از آن امروز و فردا کردن نباشد، همراهش ترش‌رویی نباشد، و در پیِ آن منّت گذاشتن نیاید.

و خیر المعروف ما لم یتقدّمه المطل، و لم یقارنه التّعبیس، و لم یعقبه المنّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 238. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 41.مرسلا. باختلاف یسیر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۲۴۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن