کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۲۵ دقیقه خواندن

معنای قضا و قدر؛ پاسخ به پیرمرد شامی

سخنی از او (ع) دربارهٔ معنای قضا و قدر خدا

بازگشت به کوفه و جدا شدن خوارج در حروراء۳۷ قکوفه یا راه بازگشت از صفینتاریخ محتمل

پس از بازگشت از صفین، مردی اهل شام که در صفین در لشکر علی بود پرسید: آیا رفتن ما به جنگ شامیان به قضا و قدر (سرنوشت و تقدیر خدا) بود؟ علی پاسخ داد که قضا و قدرِ اجباری و حتمی در کار نیست و پاداش و کیفر درست است. این پرسش و پاسخ را در بازگشت از صفین، نزدیک کوفه، نقل می‌کنند.

خطاب به: پیرمردی شامی که با علی در صفین حاضر بود

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۷۸

روی خط زمان

مردی شامی که همراه امیر مؤمنان در صفین حضور داشت، پس از بازگشتشان از آنجا از امام پرسید

لمّا سأله رجل شامی كان حضر صفّین مع أمیر المؤمنین بعد انصرافهم منها

و گفت: «ای امیر مؤمنان! به ما بگو؛ آیا رفتن ما به سوی شامیان و جنگیدنمان با آنان به قضا و قدر (آنچه خدا مقرر کرده و اندازه نهاده) از سوی خدا بود؟»

فقال: أخبرنا یا أمیر المؤمنین؛ أ كان مسیرنا إلی أهل الشّام و قتالنا إیاهم بقضاء و قدر من اللّه؟.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

آری، ای برادر شامی!

نعم، یا أخا أهل الشّام.

منابع (۱)
  1. یا شیخ. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن محمد بن علی، عن سلیمان ابن محمد القرشی، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن أبی الحسین محمد بن إبراهیم ابن إسحاق الفارسی الغرائمی، عن أبی سعید احمد بن محمد بن رمیح النسوی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جیفر، عن عبد الوهاب بن عیسی المروزی، عن الحسن ابن علی بن محمد البلوی، عن محمد بن عبد اللّه بن نجیح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن احمد بن الحسن القطان، عن الحسن بن علی السكری، عن محمد بن زكریا الجوهری، عن العباس بن بكار الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.و فی التوحید ص 380 الباب 60 الحدیث 28. بالسندین الأولین الواردین فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 217. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 310. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 519. مرسلا.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، از هیچ بلندی‌ای بالا نرفتیم و به دل هیچ دره‌ای فرود نیامدیم و در هیچ جایی گام نگذاشتیم، مگر اینکه خدا در آن قضا و قدری داشت.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة، ما علونا تلعة، و لا هبطنا بطن واد، و ما وطئنا موطئا، إلاّ و كان للّه فیه قضاء و قدر.

منابع (۱)
  1. و اللّه. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 315. مرسلا.

آن مرد گفت: «ای امیر مؤمنان! پس رنجم را به حساب خدای برتر می‌گذارم و از ناامیدی‌ام به او شکایت می‌برم؛ اگر خدا این کار را بر من مقرر کرده و برایم اندازه نهاده باشد، در تلاشم هیچ پاداشی برای خود نمی‌بینم.»

فقال الرجل: یا أمیر المؤمنین؛ فعند اللّه - تعالی - أحتسب عنائی، و إلیه أشكو خیبة رجائی؛ ما أری أن لی من الأجر شیء فی سعیی إذا كان اللّه قضاه علیّ و قدّره لی.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

دست نگه دار، ای پیرمرد! به خدا سوگند، خدا به شما پاداشی بزرگ داده است: بر رفتنتان هنگامی که در راه بودید، و بر ماندنتان هنگامی که مانده بودید، و در سرازیر شدنتان هنگامی که سرازیر می‌شدید، و در بازگشتنتان هنگامی که بازمی‌گشتید.

مه، یا شیخ؛ فو اللّه لقد أعظم اللّه لكم الأجر علی مسیركم و أنتم سائرون، و علی مقامكم و أنتم مقیمون، و فی منحدركم و أنتم منحدرون، و فی منصرفكم و أنتم منصرفون.

منابع (۱)
  1. إنّ اللّه قد أعظم. ورد فی الفصول المختارة ص 71. عن ابن قولویه مرسلا عن عمرو بن وهب الیمانی، عن عمرو بن سعد، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 315. مرسلا.

هیچ گامی بر زمین نگذاشتید و گام دیگری برنداشتید، مگر اینکه خدا پاداشی بزرگ برایتان نوشت.

و ما وضعتم قدما، و لا رفعتم أخری، إلاّ و قد كتب اللّه لكم أجرا عظیما.

شما در هیچ‌یک از حالت‌هایتان وادار نشده بودید، نه به آن ناگزیر بودید و نه بر آن مجبور.

و لم تكونوا فی شیء من حالاتكم مكرهین، و لا إلیها مضطرّین، و لا علیها مجبرین.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد ابن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد،

آن مرد گفت: «چگونه وادار و ناگزیر نبودیم، در حالی که قضا و قدر ما را به سوی آن حالت‌ها راند و رفتن و گشت‌وگذار و بازگشتن ما از آن دو سرچشمه گرفت؟»

فقال الرجل: و كیف لم نكن مكرهین و لا مضطرّین و القضاء و القدر ساقانا إلیها، و عنهما كان مسیرنا و منقلبنا و منصرفنا؟.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

وای بر تو، ای برادر شامی! شاید گمان کرده‌ای قضایی گریزناپذیر و قدری حتمی در کار بوده است.

ویحك، یا أخا أهل الشّام؛ لعلّك ظننت قضاء لازما، و قدرا حاتما.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۸
منابع (۲)
  1. ورد فی المستدرك لكاشف الغطاء. و روضة الواعظین. و فی الفصول المختارة ص 71. عن ابن قولویه مرسلا عن عمرو بن وهب الیمانی، عن عمرو بن سعد، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 227. من كتاب الغرر للشیخ أبی الحسین.مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الفهرست ص 242. عن أبی عبد اللّه الحسین بن أبی الفضل القزوینی، عن أبی الحسن علی بن الحسین الجاسبی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد بن الحسین النیسابوری، عن أبی طاهر محمد بن احمد الجعفری، عن أبی طلحة القاسم بن محمد الخطیب، عن أبی الحسن علی بن إبراهیم القطان، عن أبی عبد اللّه محمد بن مخلد السعیدی، عن عمرو وهب الطائی، عن عمرو بن عبد اللّه، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المرتضی ج 1 ص 104. مرسلا. و فی -
  2. قضاء حاتما، و قدرا لازما. ورد فی مجمع البحرین ج 3 ص 519. مرسلا.و ورد قضاء جبرا، و قدرا قسرا فی الإبانة بالسند السابق.

اگر چنین بود، امر و نهی از سوی خدای ارجمند و بزرگ، و پاداش و کیفر باطل می‌شد، و از میان می‌رفت معنای وعده و تهدید؛ آنگاه نه برای بدکار سرزنشی از سوی خدا می‌بود و نه برای نیکوکار ستایشی از سوی او؛ و نه نیکوکار به پاداشِ نیکی سزاوارتر از بدکار می‌بود و نه بدکار به کیفرِ گناه سزاوارتر از نیکوکار.

و إنّه لو كان ذلك كذلك لبطل الأمر و النّهی من اللّه - عزّ و جلّ -، و الثّواب و العقاب، و سقط معنی الوعد و الوعید؛ فلم یكن لمسیء لائمة من اللّه، و لا لمحسن منه محمدة؛ و لما كان المحسن أولی بثواب الإحسان من المسیء، و لا كان المسیء أولی بعقوبة الذّنب من المحسن.

منابع (۳)
  1. ورد فی مجمع البحرین ج 3 ص 519. مرسلا. و فی رسالة فی القضاء و القدر المخطوطة ص 20. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الفصول المختارة ص 71. عن ابن قولویه مرسلا عن عمرو بن وهب الیمانی، عن عمرو بن سعد، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن علی علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین سید الشهداء، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن محمد بن علی، عن سلیمان بن محمد القرشی، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن أبی الحسین محمد بن إبراهیم بن إسحاق الفارسی الغرائمی، عن أبی سعید احمد بن محمد بن رمیح النسوی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جیفر، عن عبد الوهاب بن عیسی المروزی، عن الحسن بن علی بن محمد البلوی، عن محمد ابن عبد اللّه بن نجیح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن احمد بن الحسن القطان، عن الحسن بن علی السكری، عن محمد بن زكریا الجوهری، عن العباس بن بكار الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 380 الباب 60 الحدیث 28. بالسندین الأولین الواردین فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 227. من كتاب الغرر للشیخ أبی الحسین، مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم ج 5 ص 278. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 310. مرسلا. و فی رسائل المرتضی ج 2 ص 241. مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المرتضی ج 1 ص 104. مرسلا. و فی الإرشاد ص 120. مرسلا. و فی الفهرست ص 242. عن أبی عبد اللّه الحسین بن أبی الفضل القزوینی، عن أبی الحسن علی -
  3. ورد فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی ابن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین سید الشهداء، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن محمد بن علی، عن سلیمان بن محمد القرشی، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده، علی ابن الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و عن أبی الحسین محمد بن إبراهیم بن إسحاق الفارسی الغرائمی، عن أبی سعید احمد بن محمد بن رمیح النسوی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جیفر، عن عبد الوهاب بن عیسی المروزی، عن الحسن ابن علی بن محمد البلوی، عن محمد بن عبد اللّه بن نجیح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن احمد بن الحسن القطان، عن الحسن بن علی السكری، عن محمد بن زكریا الجوهری، عن العباس ابن بكار الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی التوحید ص 380 الباب 60 الحدیث 28. بالسندین الأولین الواردین فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام. و فی رسالة فی القضاء و القدر المخطوطة ص 20. مرسلا. و فی مجمع البحرین ج 3 ص 519. مرسلا.

این سخنِ برادرانِ بت‌پرستان و حزب شیطان و دشمنان خدای رحمان و گواهان دروغ و بهتان و کوران از دیدن درستی است. آنان قدریّه (منکران اختیار یا تقدیر الهی) و مجوس این امت‌اند؛ همان کسانی که خواستند خدا را به عدالتش ستایش کنند، پس او را از فرمانروایی‌اش بیرون راندند.

تلك مقالة إخوان عبدة الأوثان، و حزب الشّیطان، و خصماء الرّحمن، و شهداء الزّور و البهتان، و أهل العمی عن الصّواب، و هم قدریّة هذه الأمّة و مجوسها، الّذین أرادوا أن یصفوا اللّه بعدله فأخرجوه من سلطانه.

منابع (۱)
  1. أهل البغی و الطّغیان. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 163. مرسلا.

ای پیرمرد! خدای پاک و برتر، بندگانش را فرمان داد به نیکی در حالی که اختیارشان داد، و از بدی بازشان داشت تا هشدارشان دهد. تکلیفی آسان بر دوش گذاشت و در برابر کار اندک، پاداش بسیار بخشید. نه به زور و ناچاری فرمانش برده می‌شود و نه با نافرمانیِ بندگان، شکست‌خورده و درمانده می‌شود. تکلیفی دشوار بر دوش نگذاشت و فرمانروایی را یکسره واگذار نکرد. پیامبران را به بازیچه به سوی آفریدگانش نفرستاد، کتاب‌ها را بیهوده بر بندگانش نازل نکرد، و آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن دو است باطل نیافرید؛ «ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّارِ» این گمان کسانی است که کافر شدند؛ پس وای بر کافران از آتش دوزخ!

یا شیخ؛ إنّ اللّه - سبحانه - و تعالی - أمر عباده بالخیر تخییرا، و نهاهم عن الشّرّ تحذیرا، و كلّف یسیرا، و أعطی علی القلیل كثیرا؛ و لم یطع مكرها، و لم یعص مغلوبا، و لم یكلّف عسیرا، و لم یملّك مفوّضا؛ و لم یرسل الأنبیاء إلی خلقه لعبا، و لم ینزل الكتب إلی عباده عبثا، و لا خلق السّماوات و الأرض و ما بینهما باطلا، ذلِكَ ظَنُّ الَّذِینَ كَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ كَفَرُوا مِنَ النّارِ .

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۸
منابع (۱۰)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین سید الشهداء، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن محمد بن علی، عن سلیمان بن محمد القرشی، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده، علی بن الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و عن أبی الحسین محمد بن إبراهیم بن إسحاق الفارسی الغرائمی، عن أبی سعید احمد بن محمد بن رمیح النسوی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جیفر، عن عبد الوهاب بن عیسی المروزی، عن الحسن بن علی بن محمد البلوی، عن محمد بن عبد اللّه بن نجیح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن
  2. ورد فی كتاب الفتوح ج 4 ص 218. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 310. مرسلا.و فی روضة الواعظین ص 40. مرسلا. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین سید الشهداء، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن محمد بن علی، عن سلیمان بن محمد القرشی، عن إسماعیل بن أبی زیاد، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده علی السجاد، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن أبی الحسین محمد بن إبراهیم بن إسحاق الفارسی الغرائمی، عن أبی سعید احمد بن محمد بن رمیح النسوی، عن عبد العزیز بن إسحاق بن جیفر، عن عبد الوهاب بن عیسی المروزی، عن الحسن بن علی بن محمد البلوی، عن محمد ابن عبد اللّه بن نجیح، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و عن احمد بن الحسن القطان، عن الحسن بن علی السكری، عن محمد بن زكریا الجوهری، عن العباس بن بكار الضبی، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الفهرست ص 242. عن أبی عبد اللّه الحسین بن أبی الفضل القزوینی، عن أبی الحسن علی بن الحسین الجاسبی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد بن الحسین النیسابوری، عن أبی طاهر محمد بن احمد الجعفری، عن أبی طلحة القاسم بن محمد الخطیب، عن أبی الحسن علی بن إبراهیم القطان، عن أبی عبد اللّه محمد بن مخلد السعیدی، عن عمر و وهب الطائی، عن عمرو بن عبد اللّه، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 512. عن أبی العز احمد ابن عبید اللّه، عن محمد بن الحسین، عن أبی الفرج القاضی، عن الحسن بن احمد بن محمد الكلیبی، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن علی علیه السّلام. و فی رسالة فی القضاء و القدر المخطوطة ص 20. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 93. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 315. مرسلا. و ورد - عزّ اسمه - فی دعائم الإسلام ص 110. مرسلا.
  3. ورد فی دعائم الإسلام ص 110. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 512.عن أبی العز احمد بن عبید اللّه، عن محمد بن الحسین، عن أبی الفرج القاضی، عن الحسن بن احمد بن محمد الكلیبی، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 1 ص 345 الحدیث 1560. عن محمد بن زكریا العلائی، عن العباس بن بكار، عن أبی بكر الهذلی، عن عكرمة، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی دعائم الإسلام. و كنز العمال. بالسندین السابقین.
  5. فكلّف. ورد فی خصائص الأئمة ص 93. مرسلا.
  6. ورد فی تاریخ مدینة دمشق، و كنز العمال. بالسندین السابقین. فی رسالة فی القضاء و القدر المخطوطة ص 20. مرسلا. باختلاف. و ورد تفویضا فی تاریخ مدینة دمشق، و كنز العمال.
  7. ورد فی رسالة فی القضاء و القدر المخطوطة. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 18 ص 227. من كتاب الغرر للشیخ أبی الحسین، مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الطرائف ص 326. من كتاب الفائق للخوارزمی.مرسلا عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  8. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 2 ص 315. مرسلا. و ورد فی بعض نسخ النهج للعباد. و فی البعض الآخر لعباده.
  9. و لم یخلق. ورد فی الطرائف. و روح الجنان. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 163. مرسلا.
  10. سورة ص/ 27.

آن مرد از امام پرسید: «پس نزد تو قضا و قدری که ما جز به سبب آن دو و از سرچشمهٔ آن دو حرکت نکردیم، چیست؟»

فسأله الرجل: فما القضاء و القدر عندك اللذان ما سرنا إلاّ بهما و عنهما؟.

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

همان فرمان از سوی خدای برتر به فرمان‌برداری، بازداشتن از نافرمانی، توانا ساختن بر انجام کار نیک و ترک کار بد، یاری رساندن بر نزدیک شدن به او، تنها گذاشتن کسی که نافرمانی‌اش کند، وعده و تهدید، و تشویق کردن و ترساندن است.

هو الأمر من اللّه - تعالی - بالطّاعة، و النّهی عن المعصیة، و التّمكین من فعل الحسنة و ترك السّیّئة، و المعونة علی القربة إلیه، و الخذلان لمن عصاه، و الوعد و الوعید، و التّرغیب و التّرهیب.

همهٔ این‌ها قضای خدا در کارهای ما و قدر او برای عمل‌های ماست.

كلّ ذلك قضاء اللّه فی أفعالنا و قدره لأعمالنا.

خدای ارجمند و بزرگ فرموده است: «وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً» و پروردگارت مقرر کرد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.

قال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ قَضی رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 23.

و خدای برتر فرموده است: «وَ کانَ أَمْرُ اللّهِ قَدَراً مَقْدُوراً» و فرمان خدا اندازه‌ای معین و سنجیده است.

و قال - تعالی -: وَ كانَ أَمْرُ اللّهِ قَدَراً مَقْدُوراً .

منابع (۱)
  1. الأحزاب/ 38.

سپس امام (ع) فرمود:

[ثمّ قال علیه السّلام:]

اما جز این را گمان مبر؛ زیرا گمان بردن به آن، عمل‌ها را تباه و بی‌اثر می‌کند.

فأمّا غیر ذلك فلا تظنّه، فإنّ الظّنّ له محبط للأعمال.

چون آن مرد شامی این سخن را شنید، شادمان و خرسند برخاست، سر امیر مؤمنان را بوسید و گفت: «گره از دلم گشودی، خدا گره از کارت بگشاید.»

فقام الرجل الشامی مسرورا فرحا لمّا سمع هذا المقال و قبّل رأس أمیر المؤمنین، و قال: فرّجت عنی فرّج اللّه عنك.

و این شعر را سرود:

و أنشأ یقول:

«أنت الإمام الذی نرجو بطاعته یوم النشور من الرحمن رضوانا» تو پیشوایی هستی که امید داریم با فرمان‌برداری از او، در روز رستاخیز از خدای رحمان خشنودی بگیریم.

أنت الإمام الذی نرجو بطاعته یوم النشور من الرحمن رضوانا

«أوضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربک عنّا فیه إحسانا» آنچه را از دینمان بر ما پوشیده و مبهم بود روشن ساختی؛ پروردگارت در این باره از سوی ما به تو پاداش نیکو دهد.

أوضحت من دیننا ما كان ملتبسا جزاك ربك عنّا فیه إحسانا

«نفی الشکوک مقال منک متّضح و زاد ذا العلم و الإیمان إیقانا» سخن روشنگر تو تردیدها را زدود و بر یقینِ صاحبِ دانش و ایمان افزود.

نفی الشكوك مقال منك متّضح و زاد ذا العلم و الإیمان إیقانا

«فلن أری عاذرا فی فعل فاحشة ما کنت راکبها ظلما و عدوانا» پس هرگز در انجام کار زشتی که از سرِ ستم و تجاوز مرتکبش شوم، بهانه‌تراشی نخواهم کرد.

فلن أری عاذرا فی فعل فاحشة ما كنت راكبها ظلما و عدوانا

«کلاّ و لا قائلا یوما لداهیة أراده فیها لدینا غیر شیطانا» هرگز! و روزی که بلا و مصیبتی پیش آید، نخواهم گفت کسی جز شیطان آن را در آن بلا برای ما خواسته است.

كلاّ و لا قائلا یوما لداهیة أراده فیها لدینا غیر شیطانا

«و لا أراد و لا شاء الفسوق لنا قبل البیان لنا ظلما و عدوانا» و خدا پیش از روشن کردن راه برایمان، از سرِ ستم و تجاوز، نافرمانی را برای ما نخواسته و اراده نکرده است.

و لا أراد و لا شاء الفسوق لنا قبل البیان لنا ظلما و عدوانا

«نفسی الفداء لخیر الخلق کلهم بعد النبی علیّ الخیر مولانا» جانم فدای بهترینِ همهٔ آفریدگان پس از پیامبر؛ علی، آن نیکمرد و مولای ما.

نفسی الفداء لخیر الخلق كلهم بعد النبی علیّ الخیر مولانا

«أخی النبی و مولی المؤمنین معا و أول الناس تصدیقا و إیمانا»
برادر پیامبر و سرپرست مؤمنان، هر دو با هم، و نخستینِ مردم در باور داشتن و ایمان آوردن، «و بعل بنت رسول اللّه سیدنا أکرم به و بها سرّا و إعلانا»
و همسر دختر فرستادهٔ خدا، سرور ما؛ چه بزرگوار است او و چه بزرگوار است آن بانو، در پنهان و آشکار!

أخی النبی و مولی المؤمنین معا و أول الناس تصدیقا و إیمانا و بعل بنت رسول اللّه سیدنا أكرم به و بها سرّا و إعلانا

منابع (۱)
  1. ورد فی الفصول المختارة ص 71. عن ابن قولویه مرسلا عن عمرو بن وهب الیمانی، عن عمرو بن سعد، عن محمد بن جابر، عن أبی إسحاق السبیعی، عن علی علیه السّلام. و فی عیون أخبار الرضا علیه السّلام ج 2 ص 127 الباب 11 الحدیث 38. عن علی بن احمد بن محمد بن عمران الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن أبی سعید سهل بن زیاد الآدمی الرازی، عن علی بن جعفر الكوفی، عن علی الهادی، عن أبیه محمد الجواد، عن أبیه علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه علی السجاد، عن أبیه الحسین سید الشهداء، عن أبیه علی علیه و علیهم السّلام. و عن محمد بن عمر الحافظ البغدادی، عن أبی القاسم إسحاق بن جعفر العلوی، عن أبی جعفر بن

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن