کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سفارش‌های گفتاریسفارش ۱۲۴ دقیقه خواندن

وظیفهٔ اندام‌ها و قرآن، برای محمد حنفیه

سفارش او (ع) به پسرش محمد بن حنفیه، که رحمت خدا بر او باد

بی‌تاریخ

اندرزی بلند از امام به پسرش محمد بن حنفیه دربارهٔ وظیفهٔ اندام‌ها، قرآن، فقر، صبر و آداب زندگی. زمان و جای گفتن بخش اصلی آن در هیچ منبعی نیامده. تنها جملهٔ پایانی، سفارش به گرامی‌داشتن دو برادر (حسن و حسین)، تقریباً همان سخنی است که تاریخ‌نگاران، به نقل تحفة العلیة، می‌گویند امام هنگام ضربت‌خوردن به محمد بن حنفیه گفته است. این نشانه برای تاریخ‌گذاری کل متن کافی نیست.

خطاب به: فرزندش محمد بن حنفیه

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۳۸۲، حکمت ۳۸۳، حکمت ۳۱۹، حکمت ۱۵۳، حکمت ۳۴۶، حکمت ۴۲۷، حکمت ۱۳۲، حکمت ۲۶۸، …

بخش‌های این متن (۳۲)
  1. واجبات مربوط به اندام‌های بدن
  2. واجبات مربوط به گوش و چشم
  3. واجبات مربوط به شرمگاه، زبان و دل
  4. واجبات مربوط به دست‌ها و پاها
  5. فراخوان امام (ع) به کارگیری اعضای بدن در فرمان‌برداری از خدا
  6. سفارش امام (ع) به خواندن قرآن و پایبندی به احکام آن
  7. ترتیب نزول سوره‌های قرآن کریم
  8. شمار سوره‌ها و آیه‌های قرآن به نقل از پیامبر (ص)
  9. شمار حرف‌های قرآن و تشویق به آموختن آن
  10. هشدار از تهیدستی و پیامدهای آن بر انسان
  11. فایده‌های شکیبایی و گونه‌های آن
  12. جوانمردی و گونه‌های آن
  13. فایده‌های قناعت و سرانجام طمع
  14. تشویق به حفظ آبرو و ویژگی‌های مؤمن
  15. حکم گلایه بردنِ مؤمن پیش مؤمن و کافر
  16. بی‌رغبت کردن به دنیا و ویژگی‌های روزگار
  17. تشویق به زیارت قبرها و غسل دادن مردگان
  18. سنجیده بودن در دوستی و دشمنی با افراد
  19. نهی از خواستن نیاز از نااهل و ارزش دانش
  20. راه فراگیری دانش و دسته‌های دانشمندان
  21. گونه‌های دانش، روش آموختن و فایده‌های حکمت
  22. اصول حکمت
  23. نشانه‌های نادانان و اهمیت دعا به درگاه خدا
  24. اهمیت دعا، توبه و آمرزش‌خواهی
  25. آیه‌های قرآن دربارهٔ آمرزش‌خواهی، شکرگزاری و توبه
  26. گونه‌های تلاشگران در دنیا
  27. ضرورت خودسازی بزرگان مردم
  28. شگفتی از گروه‌هایی از مردم
  29. نهی از دل‌بستن به دنیا
  30. شرایط خوش‌گمانی و بدگمانی به مردم
  31. لزوم دیدار برادران و فریادرسی از درماندهٔ اندوهگین
  32. پندهای منظوم امام (ع) به فرزندش

واجبات مربوط به اندام‌های بدن

پسرم! چیزی را که نمی‌دانی نگو؛ بلکه هر آنچه را هم که می‌دانی نگو؛ زیرا خدای پاک و برتر بر همهٔ اندام‌هایت تکلیف‌هایی واجب کرده است که روز قیامت با آن‌ها بر تو اتمام حجت می‌کند و دربارهٔ آن‌ها از تو می‌پرسد. خدا به اندام‌ها یادآوری کرد، پندشان داد، بیمشان داد، ادبشان کرد و بی‌هدف رهایشان نکرد. پس خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً»؛ دنبال چیزی که به آن آگاهی نداری نرو؛ چون گوش و چشم و دل، از همهٔ این‌ها بازخواست می‌شود.

یا بنیّ‌، لا تقل ما لا تعلم، بل لا تقل كلّ ما تعلم فإنّ اللّه - سبحانه و تعالی- قد فرض علی جوارحك كلّها فرائض یحتجّ بها علیك یوم القیامة، و یسألك عنها؛ و ذكّرها، و وعظها، و حذّرها، و أدّبها، و لم یتركها سدیّ؛ فقال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً .

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۲
منابع (۳)
  1. ورد فی من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 381 الباب 227 الحدیث 1627-1.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 138. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 204. من كتاب نوادر الفقیه الحدیث 10. عن الصدوق، عن أبیه، عن علی ابن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عمن ذكره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی من لا یحضره الفقیه. و نهج السعادة. بسندیهما. و فی روضة الواعظین ص 469. مرسلا.
  3. الإسراء/ 36.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیمٌ»؛ آن زمان که آن سخن را دهان‌به‌دهان از هم می‌گرفتید و با دهان‌هایتان چیزی می‌گفتید که به آن آگاهی نداشتید، و آن را کوچک می‌پنداشتید، در حالی که نزد خدا بزرگ است.

و قال - عزّ و جلّ -: إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَیْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیمٌ .

منابع (۱)
  1. النور/ 15.

سپس اندام‌ها را به بندگی و فرمان‌برداری از خدای عزیز و بزرگ واداشت و فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! رکوع کنید و سجده کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار نیک انجام دهید، شاید رستگار شوید.

ثمّ استعبدها بطاعة اللّه - عزّ و جلّ - فقال: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ .

منابع (۱)
  1. الحج/ 77.

پس این تکلیفی همه‌جانبه و واجب بر همهٔ اندام‌هاست.

فهذه فریضة جامعة واجبة علی الجوارح.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً»؛ و سجده‌گاه‌ها از آنِ خداست، پس هیچ‌کس را با خدا نخوانید. منظور از سجده‌گاه‌ها پیشانی، دو دست، دو زانو و دو شستِ پاست.

و قال اللّه - عزّ و جلّ -: وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً . یعنی بالمساجد: الوجه، و الیدین، و الرّكبتین، و الإبهامین.

منابع (۱)
  1. الجن/ 18.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ»؛ و شما خود را پنهان نمی‌کردید از اینکه گوش‌هایتان و چشم‌هایتان و پوست‌هایتان بر ضد شما گواهی دهند. منظور از پوست‌ها، شرمگاه‌هاست.

و قال - عزّ و جلّ -: وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لا أَبْصارُكُمْ وَ لا جُلُودُكُمْ . یعنی بالجلود الفروج.

منابع (۱)
  1. فصلت/ 22.

سپس برای هر یک از اندام‌هایت تکلیفی ویژه گذاشت و آن را به روشنی بیان کرد.

ثمّ خصّ كلّ جارحة من جوارحك بفرض، و نصّ علیها.

بر گوش واجب کرد که با آن به گناهان گوش نسپاری؛ پس خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللّهِ یُکْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ»؛ و در این کتاب بر شما نازل کرده است که هرگاه شنیدید آیات خدا را انکار و مسخره می‌کنند، با آنان ننشینید تا به سخنی دیگر بپردازند؛ وگرنه شما هم در آن هنگام مانند آنان خواهید بود.

ففرض علی السّمع أن لا تصغی به إلی المعاصی فقال - عزّ و جلّ -: وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْكُمْ فِی الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللّهِ یُكْفَرُ بِها وَ یُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ .

منابع (۱)
  1. النساء/ 140

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ»؛ و هرگاه کسانی را دیدی که در آیات ما به یاوه‌گویی فرو می‌روند، از آنان روی بگردان تا به سخنی دیگر بپردازند.

و قال - عزّ و جلّ -: وَ إِذا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیاتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 68.

سپس خدای عزیز و بزرگ، حالت فراموشی را استثنا کرد و فرمود: «وَ إِمّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْری مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ»؛ و اگر شیطان از یادت برد، پس از اینکه یادت آمد، با گروه ستمکاران ننشین.

ثمّ استثنی - عزّ و جلّ - موضع النّسیان فقال: وَ إِمّا یُنْسِیَنَّكَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْری مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ .

منابع (۱)
  1. الأنعام/ 68.

واجبات مربوط به گوش و چشم

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «فَبَشِّرْ عِبادِ * اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»؛ پس به بندگانم مژده بده؛ همان کسانی که به سخن گوش می‌دهند و از بهترینِ آن پیروی می‌کنند. آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و هم آنان خردمندان‌اند.

و قال - عزّ و جلّ -: فَبَشِّرْ عِبادِ * اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ .

منابع (۱)
  1. الزمر/ 17 و 18.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً»؛ و هرگاه از کنار کار یا سخنِ بیهوده بگذرند، بزرگوارانه می‌گذرند.

و قال - عزّ و جلّ -: وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً .

منابع (۱)
  1. الفرقان/ 72.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «و الذین إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ»؛ و کسانی که هرگاه سخنِ بیهوده بشنوند، از آن روی می‌گردانند.

و قال - عزّ و جلّ -: و الذین إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ .

منابع (۱)
  1. القصص/ 55.

این چیزی است که خدای عزیز و بزرگ بر گوش واجب کرده است، و کار گوش همین است.

فهذا ما فرض اللّه - عزّ و جلّ - علی السّمع، و هو عمله.

واجبات مربوط به شرمگاه، زبان و دل

و بر چشم واجب کرد که به آنچه خدای عزیز و بزرگ بر او حرام کرده است نگاه نکند؛ پس آن گویندهٔ عزیز فرمود: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ»؛ به مؤمنان بگو چشم‌های خود را فرو بندند و شرمگاه‌های خود را حفظ کنند.

و فرض علی البصر أن لا ینظر إلی ما حرّم اللّه - عزّ و جلّ - علیه، فقال - عزّ من قائل -: قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ .

منابع (۱)
  1. النور 30.

پس حرام کرد که کسی به شرمگاه دیگری نگاه کند.

فحرّم أن ینظر أحد إلی فرج غیره.

و بر زبان واجب کرد که به باورِ دل اقرار کند و آن را به زبان بیاورد؛ پس خدای عزیز و بزرگ فرمود: «قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا»؛ بگویید به خدا و آنچه بر ما نازل شده است ایمان آوردیم.

و فرض علی اللّسان الإقرار و التّعبیر عن القلب بما عقد علیه، فقال - عزّ و جلّ -: قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 136.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً»؛ و با مردم به نیکی سخن بگویید.

و قال - عزّ و جلّ -: وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 83.

و بر دل نیز تکلیفی واجب کرد؛ همان دلی که فرمانروای اندام‌هاست و تو با آن می‌اندیشی و می‌فهمی و از فرمان و نهی او پیروی می‌کنی؛ پس خدای عزیز و بزرگ فرمود: «إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ»؛ مگر کسی که مجبور شده، در حالی که دلش به ایمان آرام و استوار است.

و فرض علی القلب، و هو أمیر الجوارح، الّذی به تعقل و تفهم، و تصدر عن أمره و نهیه، فقال - عزّ و جلّ -: إِلاّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 106.

و خدای برتر، هنگامی که از گروهی خبر داد که به زبان دم از ایمان زدند اما دل‌هایشان ایمان نیاورده بود، فرمود: «اَلَّذِینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ»؛ کسانی که با دهان‌هایشان گفتند ایمان آوردیم، ولی دل‌هایشان ایمان نیاورده است.

و قال - تعالی - حین أخبر عن قوم أعطوا الإیمان بأفواههم و لم تؤمن قلوبهم: اَلَّذِینَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 41.

و خدای عزیز و بزرگ فرمود: «أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛ بدانید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.

و قال - عزّ و جلّ -: أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ .

منابع (۱)
  1. الرعد/ 28.

و خدای عزّوجلّ فرموده است: «إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ»؛ اگر آنچه را در دل دارید آشکار کنید یا پنهانش دارید، خدا شما را به آن بازخواست می‌کند؛ پس هر که را بخواهد می‌بخشد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند.

و قال - عزّ و جلّ -: إِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْكُمْ بِهِ اللّهُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 284.

واجبات مربوط به دست‌ها و پاها

و بر دو دست واجب کرده است که آن‌ها را به سوی آنچه خدای عزّوجلّ بر تو حرام کرده دراز نکنی و در فرمان‌برداری از او به کارشان بگیری. پس خدای عزّوجلّ فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به نماز برخاستید، صورت‌ها و دست‌هایتان را تا آرنج‌ها بشویید و سرها و پاهایتان را تا برآمدگیِ روی پا مسح کنید.

و فرض علی الیدین أن لا تمدّهما إلی ما حرّم اللّه - عزّ و جلّ - علیك، و أن تستعملهما بطاعته، فقال - عزّ و جلّ -: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَیْدِیَكُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَی الْكَعْبَیْنِ .

منابع (۱)
  1. المائدة/ 6.

و خدای عزّوجلّ فرموده است: «فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ»؛ پس هنگامی که با کافران روبه‌رو شدید، گردن‌هایشان را بزنید.

و قال - عزّ و جلّ -: فَإِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ .

منابع (۱)
  1. سورة محمد (صلی الله علیه و آله) / 4.

و خدای عزّوجلّ فرموده است: «فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنانٍ»؛ پس بر بالای گردن‌ها بزنید و همهٔ سرانگشتانشان را قطع کنید.

و قال - عزّ و جلّ -: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ .

منابع (۱)
  1. الأنفال/ 12.

و بر دو پا واجب کرده است که در فرمان‌برداری از او گام برداری و همچون گناهکاران با آن‌ها راه نروی. پس خدای عزّوجلّ فرموده است: «وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً * کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً»؛ و در زمین مغرورانه راه مرو؛ تو هرگز زمین را نخواهی شکافت و در بلندی هرگز به کوه‌ها نخواهی رسید. بدیِ همهٔ این‌ها نزد پروردگارت ناپسند است.

و فرض علی الرّجلین أن تنقلهما فی طاعته، و أن لا تمشی بهما مشیة عاص، فقال - عزّ و جلّ -: وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً * كُلُّ ذلِكَ كانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 37 و 38.

و خدای عزّوجلّ فرموده است: «اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ»؛ امروز بر دهان‌هایشان مُهر می‌زنیم و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند و پاهایشان به آنچه انجام می‌دادند گواهی می‌دهند.

و قال - عزّ و جلّ -: اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا یَكْسِبُونَ .

منابع (۱)
  1. سورة یس/ 65.

پس خبر داده است که دست و پا روز قیامت به زیان صاحبشان گواهی می‌دهند.

فأخبر عنها أنّها تشهد علی صاحبها یوم القیامة.

این‌هاست آنچه خدای بزرگ و برتر بر اعضای بدن تو واجب کرده است.

فهذا ما فرض اللّه - تبارك و تعالی - علی جوارحك.

فراخوان امام (ع) به کارگیری اعضای بدن در فرمان‌برداری از خدا

پسرم! از خدا پروا کن و اعضای بدنت را در راه فرمان‌برداری و خشنودی او به کار بگیر. بترس از اینکه خدایی که یادش والاست، تو را سرگرم گناه ببیند و دشمنَت بدارد، و در جایگاه فرمان‌برداری‌اش سراغت را بگیرد و تو را نیابد، و از زیانکاران شوی.

فاتّق اللّه، یا بنیّ، و استعملها بطاعته و رضوانه؛ و احذر أن یراك اللّه - تعالی ذكره - عند معصیته فیمقتك، و یفقدك عند طاعته فلا یجدك، فتكون من الخاسرین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۳
منابع (۵)
  1. ورد فی من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 381 الباب 227 الحدیث 1627-1.مرسلا. و فی الفصول المهمة ص 329 الباب 2. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 138. مرسلا. و فی نهج السعادة ج 7 ص 204. من كتاب نوادر الفقیه للصدوق الحدیث 10. عن الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عمن ذكره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. إیّاك. ورد فی من لا یحضره الفقیه. و نهج السعادة. بسندیهما. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  3. ورد فی المصادر السابقة. باختلاف یسیر.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 152 الحدیث 63. مرسلا.
  5. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 280. من كتاب غرر الحكم.

پسرم! هرگاه توان و نیرو یافتی، برای فرمان‌برداری از خدای عزّوجلّ نیرومند شو؛ و هرگاه سست و ناتوان شدی، از گناه و نافرمانیِ خدای پاک ناتوان شو.

یا بنیّ‌؛ إذا قویت فاقو علی طاعة اللّه - عزّ و جلّ -،و إذا ضعفت فاضعف عن معصیة اللّه - سبحانه -.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۸۳
منابع (۲)
  1. ورد فی من لا یحضره الفقیه. بالسند السابق. و فی كتاب المواعظ ص 79. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 98. مرسلا.
  2. ورد فی من لا یحضره الفقیه. بالسند السابق. و المواعظ.

سفارش امام (ع) به خواندن قرآن و پایبندی به احکام آن

بر تو باد به خواندن قرآن، عمل به آنچه در آن است، پایبندی به واجبات و قوانینش، حلال و حرامش، و امر و نهی‌اش، و شب‌زنده‌داری با آن، و خواندنش در شب و روزت؛ چراکه قرآن پیمانی از سوی خدای بزرگ و برتر با آفریدگانش است، و بر هر مسلمانی واجب است که هر روز در پیمان خود بنگرد، هرچند پنجاه آیه باشد.

و علیك بقراءة القرآن، و العمل بما فیه، و لزوم فرائضه و شرائعه، و حلاله و حرامه، و أمره و نهیه، و التّهجّد به، و تلاوته فی لیلك و نهارك؛ فإنّه عهد من اللّه - تبارك و تعالی - إلی خلقه، و واجب علی كلّ مسلم أن ینظر كلّ یوم فی عهده و لو خمسین آیة.

و بدان که درجه‌های بهشت به شمار آیه‌های قرآن است. هنگامی که روز قیامت فرا رسد، به خوانندهٔ قرآن گفته می‌شود: «بخوان و بالا برو!» پس در بهشت، بعد از پیامبران و صدّیقان (راستانِ تمام‌عیار)، کسی بالاتر از او نیست.

و اعلم أنّ درجات الجنّة علی عدد آیات القرآن؛ فإذا كان یوم القیامة یقال لقارئ القرآن: اقرأ وارق، فلا یكون فی الجنّة بعد النّبیّین و الصّدّیقین أرفع منه درجة.

هیچ چیز رسول خدا (ص) را از خواندن قرآن بازنمی‌داشت، مگر اینکه جُنُب باشد.

إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لم یكن یحجبه عن قراءة القرآن شیء إلاّ أن یكون جنبا.

منابع (۱)
  1. یحجزه. ورد فی المغنی لابن قدامة ج 1 ص 136. مرسلا. و فی الشرح الكبیر ج 1 ص 207. مرسلا. و فی تهذیب الكمال ج 15 ص 54. عن أبی الحسن بن البخاری و زینب بنت مكی، عن أبی حفص بن طبرزد، عن أبی البركات الأنماطی، عن أبی محمد الصریفینی، عن أبی القاسم بن حبابة، عن أبی القاسم البغوی، عن علی بن الجعد، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام. و فی البحر الزخار (مسند البزار) ج 2 ص 286 الحدیث 708. عن محمد بن المثنی، عن محمد بن جعفر، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام.

و از پیامبر (ص) دربارهٔ ثواب قرآن پرسیدم، و او ثواب هر سوره را، یکی‌یکی و به همان ترتیبی که از آسمان نازل شده بود، به من خبر داد.

[و قد] سألت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن ثواب القرآن، و أخبرنی بثواب سورة سورة علی نحو ما أنزلت من السّماء.

ترتیب نزول سوره‌های قرآن کریم

نخستین سوره‌ای که در مکه بر او نازل شد، «فاتحة الکتاب» بود.

فأوّل ما أنزل علیه بمكّة (فاتحة الكتاب).

منابع (۱)
  1. فاتحة الكتاب/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 1.

سپس «إقرأ باسم ربک». سپس «ن و القلم». سپس «یا أیها المدثر».

ثمّ «إقرأ باسم ربك». ثمّ «ن و القلم». ثمّ «یا أیها المدثر».

منابع (۳)
  1. العلق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 96.
  2. القلم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 68.
  3. المدثر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 74.

سپس «یا أیها المزمل». سپس «المسد». سپس «إذا الشمس کورت».

ثمّ «یا أیها المزمل». ثمّ (المسد). ثمّ «إذا الشمس كورت».

منابع (۳)
  1. المزمل/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 73.
  2. اللهب/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 111.
  3. التكویر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 81.

سپس «سبح اسم ربک الأعلی». سپس «و اللیل إذا یغشی». سپس «و الفجر». سپس «و الضحی». سپس «أ لم نشرح». سپس «و العصر». سپس «و العادیات». سپس «الکوثر». سپس «ألهاکم».

ثمّ «سبح اسم ربك الأعلی». ثمّ «و اللیل إذا یغشی». ثمّ «و الفجر». ثمّ «و الضحی». ثمّ «أ لم نشرح». ثمّ «و العصر». ثمّ «و العادیات». ثمّ «الكوثر». ثمّ «ألهاكم».

منابع (۹)
  1. الأعلی/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 87.
  2. اللیل/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 92.
  3. الفجر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 89.
  4. الضحی/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 93.
  5. الإنشراح/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 94.
  6. العصر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 103.
  7. العادیات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 100.
  8. الكوثر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 108.
  9. التكاثر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 102.

سپس «أ رأیت الذی». سپس «الکافرون». سپس «الفیل». سپس «الفلق». سپس «الناس». سپس «الإخلاص». سپس «النجم». سپس «عبس». سپس «إنا أنزلناه». سپس «و الشمس». سپس «البروج». سپس «و التین».

ثمّ «أ رأیت الذی». ثمّ «الكافرون». ثمّ (الفیل). ثمّ (الفلق). ثمّ (النّاس). ثمّ (الإخلاص). ثمّ (النّجم). ثمّ «عبس». ثمّ «إنا أنزلناه». ثمّ «و الشمس». ثمّ (البروج). ثمّ «و التین».

منابع (۱۲)
  1. الماعون/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 107.
  2. الكافرون/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 109.
  3. الفیل/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 105.
  4. الفلق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 113.
  5. الناس/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 114.
  6. الإخلاص/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 112.
  7. النجم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 53.
  8. عبس/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 80.
  9. القدر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 97.
  10. الشمس/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 91.
  11. البروج/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 85.
  12. التین/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 95.

سپس «لإیلاف». سپس «القارعة». سپس «القیامة». سپس «الهمزة».

ثمّ «لإیلاف». ثمّ «القارعة». ثمّ (القیامة). ثمّ (الهمزة).

منابع (۴)
  1. قریش/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 106.
  2. القارعة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 101.
  3. القیامة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 75.
  4. الهمزة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 104.

سپس «المرسلات». سپس «ق». سپس «البلد». سپس «الطارق».

ثمّ (المرسلات). ثمّ «ق». ثمّ (البلد). ثمّ «الطارق».

منابع (۴)
  1. المرسلات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 77.
  2. سورة ق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 50.
  3. البلد/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 90.
  4. الطارق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 86.

سپس «الساعة». سپس «ص». سپس «المص». سپس «قل أوحی».

ثمّ «الساعة». ثمّ «ص». ثمّ «المص». ثمّ «قل أوحی».

منابع (۴)
  1. القمر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 54.
  2. سورة ص/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 38.
  3. الأعراف/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 7.
  4. الجن/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 72.

سپس «یس». سپس «الفرقان». سپس «الملائکة». سپس «کهیعص».

ثمّ «یس». ثمّ (الفرقان). ثمّ (الملائكة). ثمّ «كهیعص».

منابع (۴)
  1. سورة یس/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 36.
  2. الفرقان/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 25.
  3. فاطر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 35.
  4. سورة مریم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 19.

سپس «طه». سپس «الواقعة». سپس «الشعراء». سپس «النمل». سپس «القصص». سپس «سبحان». سپس «یونس». سپس «هود». سپس «یوسف». سپس «الحجر». سپس «الأنعام». سپس «الصافات».

ثمّ «طه». ثمّ «الواقعة». ثمّ «الشعراء». ثمّ «النمل». ثمّ (القصص). ثمّ «سبحان». ثمّ «یونس». ثمّ (هود). ثمّ «یوسف». ثمّ (الحجر). ثمّ (الأنعام). ثمّ (الصّافّات).

منابع (۱۲)
  1. سورة طه/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 20.
  2. الواقعة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 56.
  3. الشعراء/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 26.
  4. النمل/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 27.
  5. القصص/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 28.
  6. الإسراء/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 17.
  7. سورة یونس/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 10.
  8. سورة هود/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 11.
  9. سورة یوسف/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 12.
  10. الحجر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 15.
  11. الأنعام/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 6.
  12. الصافات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 37.

سپس «لقمان». سپس سبأ. سپس زمر. سپس سوره‌های حامیم (سوره‌هایی که با «حم» آغاز می‌شوند) که یکی پس از دیگری آمدند. سپس «و الذاریات». سپس غاشیه. سپس کهف.

ثمّ «لقمان». ثمّ (سبأ). ثمّ (الزّمر). ثمّ الحوامیم تتبع بعضها بعضا. ثمّ «و الذاریات». ثمّ (الغاشیة). ثمّ (الكهف).

منابع (۷)
  1. لقمان/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 31.
  2. سبأ/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 34.
  3. الزمر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 39.
  4. غافر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 40. و فصلت/و رقمها حسب ترتیب الكتابة 41. و الشوری/و رقمها حسب ترتیب الكتابة 42. و الزخرف/و رقمها حسب ترتیب الكتابة 43. و الدخان/و رقمها حسب ترتیب الكتابة 44. و الجاثیة/ و رقمها حسب ترتیب الكتابة 45. و الأحقاف/و رقمها حسب ترتیب الكتابة 46.
  5. الذاریات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 51.
  6. الغاشیة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 88.
  7. الكهف/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 18.

سپس نحل. سپس «نوح». سپس «إبراهیم». سپس انبیاء.

ثمّ (النّحل). ثمّ «نوح». ثمّ «إبراهیم». ثمّ (الأنبیاء).

منابع (۴)
  1. النحل/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 16.
  2. سورة نوح/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 71.
  3. سورة إبراهیم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 14.
  4. الأنبیاء/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 21.

سپس مؤمنون. سپس الم سجده. سپس «و الطور». سپس «الملک». سپس «الحاقة». سپس «سأل سائل». سپس «عم

ثمّ (المؤمنون). ثمّ (الم السّجدة). ثمّ «و الطور». ثمّ «الملك». ثمّ «الحاقة». ثمّ «سأل سائل». ثمّ «عم»

منابع (۶)
  1. المؤمنون/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 23.
  2. السجدة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 32.
  3. الطور/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 52.
  4. الملك/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 67.
  5. الحاقة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 69.
  6. المعارج/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 70.

یتساءلون». سپس نازعات. سپس «إذا السماء انفطرت». سپس «الروم». سپس عنکبوت. سپس «المطففین». سپس «إذا السماء انشقت».

«یتساءلون». ثمّ (النّازعات). ثمّ «إذا السماء انفطرت». ثمّ «الروم». ثمّ (العنكبوت). ثمّ «المطففین». ثمّ «إذا السماء انشقت».

منابع (۷)
  1. النبأ/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 78.
  2. النازعات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 79.
  3. الإنفطار/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 82.
  4. الروم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 30.
  5. العنكبوت/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 29.
  6. المطففین/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 83.
  7. الإنشقاق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 84.

و آنچه در مدینه بر او نازل شد، نخست سورهٔ بقره بود. سپس «الأنفال».

و ما أنزل علیه فی المدینة أوّلا (سورة البقرة). ثمّ «الأنفال».

منابع (۲)
  1. البقرة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 2.
  2. الأنفال/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 8.

سپس آل عمران. سپس «الأحزاب». سپس ممتحنه. سپس نساء. سپس «إذا زلزلت». سپس حدید. سپس سورهٔ محمد. سپس «الرعد». سپس «الرحمن». سپس «هل أتی

ثمّ (آل عمران). ثمّ «الأحزاب». ثمّ (الممتحنة). ثمّ (النّساء). ثمّ «إذا زلزلت». ثمّ (الحدید). ثمّ سورة (محمّد). ثمّ «الرعد». ثمّ «الرحمن». ثمّ «هل أتی»

منابع (۹)
  1. آل عمران/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 3.
  2. الأحزاب/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 33.
  3. الممتحنة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 60.
  4. النساء/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 4.
  5. الزلزال/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 99.
  6. الحدید/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 57.
  7. سورة محمد (صلی الله علیه و آله) /رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 47.
  8. الرعد/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 13.
  9. الرحمن/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 55.

علی الإنسان». سپس طلاق. سپس «لم یکن». سپس حشر.

«علی الإنسان». ثمّ (الطّلاق). ثمّ «لم یكن». ثمّ (الحشر).

منابع (۴)
  1. الإنسان/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 75.
  2. الطلاق/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 65.
  3. البینة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 98.
  4. الحشر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 59.

سپس نور. سپس حج. سپس «المنافقون». سپس مجادله. سپس حجرات. سپس تحریم. سپس جمعه. سپس تغابن.

ثمّ (النّور). ثمّ (الحجّ). ثمّ «المنافقون». ثمّ (المجادلة). ثمّ (الحجرات). ثمّ (التّحریم). ثمّ (الجمعة). ثمّ (التّغابن).

منابع (۸)
  1. النور/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 24.
  2. الحج/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 22.
  3. المنافقون/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 63.
  4. المجادلة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 58.
  5. الحجرات/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 49.
  6. التحریم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 66.
  7. الجمعة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 62.
  8. التغابن/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 64.

سپس «إنا فتحنا لک». سپس مائده. سپس «و النجم». سپس «إذا جاء نصر الله». سپس توبه.

ثمّ «إنا فتحنا لك». ثمّ (المائدة). ثمّ «و النجم». ثمّ «إذا جاء نصر الله». ثمّ (التّوبة).

منابع (۵)
  1. المائدة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 5.
  2. الحشر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 59.
  3. النجم/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 53.
  4. النصر/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 110.
  5. التوبة/رقم السورة حسب ترتیب الكتابة 9.

شمار سوره‌ها و آیه‌های قرآن به نقل از پیامبر (ص)

سپس رسول خدا (ص) فرمود: همهٔ سوره‌های قرآن صد و چهارده سوره است. و همهٔ آیه‌های قرآن شش هزار و دویست و سی و شش آیه است.

ثمّ قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: جمیع سور القرآن مائة سورة و أربع عشرة سورة. و جمیع آیات القرآن ستّة آلاف آیة و مائتا آیة و ستّ و ثلاثون آیة.

شمار حرف‌های قرآن و تشویق به آموختن آن

و همهٔ حرف‌های قرآن سیصد و بیست و یک هزار و دویست و پنجاه حرف است.

و جمیع حروف القرآن ثلاثمائة ألف حرف و واحد و عشرون ألف حرف و مائتان و خمسون حرفا.

سپس فرمود: جز نیک‌بختان به آموختن قرآن رغبت نمی‌کنند، و جز دوستان خدای بخشنده پایبند خواندن آن نمی‌مانند.

ثمّ قال: لا یرغب فی تعلّم القرآن إلاّ السّعداء، و لا یتعهّد قراءته إلاّ أولیاء الرّحمن.

منابع (۱)
  1. ورد فی المغنی لابن قدامة ج 1 ص 136. مرسلا. و فی الشرح الكبیر ج 1 ص 207. مرسلا. و فی تهذیب الكمال ج 15 ص 54. عن أبی الحسن بن البخاری و زینب بنت مكی، عن أبی حفص بن طبرزد، عن أبی البركات الأنماطی، عن أبی محمد الصریفینی، عن أبی القاسم بن حبابة، عن أبی القاسم البغوی، عن علی بن الجعد، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام. و فی البحر الزخار (مسند البزار) ج 2 ص 286 الحدیث 708. عن محمد بن المثنی، عن محمد بن جعفر، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام. و فی من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 381 الباب 227 الحدیث 1627-1. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 116 الحدیث 101.مرسلا. و فی مسند الحمیدی ج 1 ص 31 الحدیث 57. عن سفیان، عن مسعر و ابن أبی لیلی و شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام.و فی منتهی المطلب (طبعة جدیدة) ج 2 ص 215. مرسلا. و فی تذكرة الفقهاء ج 1 ص 236. مرسلا. و فی صحیح ابن حبان ج 3 ص 80. عن أبی قریش محمد ابن جمعة الأصم، عن محمد بن میمون المكی، عن سفیان بن عیینة، عن شعبة و مسعر، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام. و عن محمد بن الحسن بن قتیبة، عن حامد بن یحیی، عن سفیان بن عیینة، عن شعبة و مسعر، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن سلمة، عن علی علیه السّلام. و فی سنن الدارقطنی ج 1 ص 126. عن یحیی بن محمد بن صاعد، عن عبد اللّه بن عمران العابدی، عن سفیان، عن مسعر و شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه ابن سلمة، عن علی علیه السّلام. و فی أدب الإملاء و الإستملاء ص 80. عن أبی منصور محمد بن أبی القاسم بخیرون، عن أبی بكر بن ثابت الخطیب، عن محمد بن احمد بن رزق، عن عثمان بن احمد الدقاق، عن جمیل بن إسحاق، عن أبی عبد اللّه، عن سفیان، عن مسعر و شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه -

هشدار از تهیدستی و پیامدهای آن بر انسان

پسرم! من بر تو از تهیدستی می‌ترسم، پس از آن به خدا پناه ببر؛ چرا که تهیدستی مایهٔ کاستی در دین، سرگشتگیِ خرد، و برانگیختنِ دشمنی و نفرت است. با هر چیزی پنجه درانداختم و بر آن چیره شدم، اما تهیدستی با من پنجه درانداخت و بر من چیره شد؛ اگر پنهانش کنم هلاکم می‌کند، و اگر آشکارش سازم رسوایم می‌کند.

یا بنیّ إنّی أخاف علیك من الفقر، فاستعذ باللّه منه؛ فإنّ الفقر منقصة للدّین، مدهشة للعقل، داعیة للمقت. [لقد] مارست كلّ شیء فغلبته، و مارسنی الفقر فغلبنی؛ إن سترته أهلكنی، و إن أذعته فضحنی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۱۹
منابع (۲)
  1. مذهبة. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 590.
  2. ورد فی غرر الخصائص الواضحة ص 309. مرسلا.

فایده‌های شکیبایی و گونه‌های آن

انسان شکیبا پیروزی را از دست نمی‌دهد، هرچند روزگار بر او دراز شود. و شکیبایی دو گونه است:

لا یعدم الصّبور الظّفر و إن طال به الزّمان. [و] الصّبر صبران:

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۳
منابع (۳)
  1. لا یعدو من الصّبور الظّفر. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 136. من كتاب الطراز. ج 2 ص 129.
  2. ورد فی عیون الحكم و المواعظ ص 543. مرسلا. فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 512. مرسلا.
  3. (**) من: الصّبر. إلی: تحبّ. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 55.

شکیبایی بر آنچه ناخوش داری، و شکیبایی در خودداری از آنچه دوست داری.

صبر علی ما تكره، و صبر عمّا تحبّ.

منابع (۱)
  1. فی البلاء حسن جمیل. ورد فی فقه الرضا علیه السّلام. ص 368 الباب 101. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 60. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 80 الفصل 4. مرسلا. باختلاف یسیر. و ورد عند المصیبة فی المواعظ العددیة. و فی الإختصاص ص 218. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 90 الحدیث 11. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن سنان، عن أبی الجارود، عن الأصبغ، عن علی علیه السّلام. و فی نور الثقلین ج 4 ص 206 الحدیث 59. بالسند الوارد فی الكافی. و فی تحف العقول ص 155. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 58. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 67 ص 184. مرسلا.

جوانمردی و گونه‌های آن

و بدان که جوانمردیِ مرد مسلمان دو گونه است:

و اعلم أنّ مروءة المرء المسلم مروءتان:

جوانمردی در وطن، و جوانمردی در سفر.

مروءة فی حضر. و مروءة فی سفر.

اما جوانمردی در وطن: خواندن قرآن، هم‌نشینی با دانشمندان، اندیشیدن در شناخت دین، پایبندی به نمازهای جماعت، و دوست گرفتن برای خدای ارجمند و بزرگ است.

فأمّا مروءة الحضر؛ فقراءة القرآن، و مجالسة العلماء، و النّظر فی الفقه، و المحافظة علی الصّلوات فی الجماعات، و اتّخاذ الإخوان فی ذات اللّه - عزّ و جلّ -.

و اما جوانمردی در سفر: بخشیدن توشه، کم‌مخالفتی با همسفر، بسیار یاد کردن خدای ارجمند و بزرگ در سربالایی و سرازیری و فرود آمدن و ایستادن و نشستن، و شوخی کردن در آنچه نافرمانی خدا نباشد.

و أمّا مروءة السّفر؛ فبذل الزّاد، و قلّة الخلاف علی من صحبك، و كثرة ذكر اللّه - عزّ و جلّ - فی مصعد و مهبط و نزول و قیام و قعود، و المزاح فی غیر معصیة اللّه.

شرط رفاقت: نادیده گرفتن لغزش، آسان‌گیری در معاشرت، و یاری و همراهی در تنگدستی است.

شرط الصّحبة: إقالة العثرة، و مسامحة العشرة، و المواساة فی العسرة.

منابع (۱)
  1. ورد فی فقه الرضا علیه السّلام. ص 368 الباب 101. مرسلا. و فی صحیفة الإمام الرضا علیه السّلام (تحقیق محمد مهدی نجف) ص 51 الحدیث 47. عن أبی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبید اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی الحسن احمد بن محمد بن هارون الزوزنی، عن أبی بكر محمد بن عبد اللّه بن محمد حفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الخصال ص 53 الحدیث 71. الصدوق، عن أبیه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عمن ذكره، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الإختصاص ص 218. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 60. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 2 ص 90 الحدیث 11. عن محمد ابن یحیی، عن احمد بن محمد، عن ابن سنان، عن أبی الجارود، عن الأصبغ، عن علی علیه السّلام. و فی نور الثقلین ج 4 ص 206 الحدیث 59. بالسند الوارد فی الكافی. و فی تحف العقول ص 155. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 58.مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 67 ص 184. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 217. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 4 ص 495 -

فایده‌های قناعت و سرانجام طمع

قناعت ثروتی است که تمام نمی‌شود. بیشترِ قتلگاه‌های خردها زیر درخششِ آذرخشِ طمع‌هاست. هیچ شهری به تو نزدیک‌تر از شهر دیگر نیست؛ بهترینِ شهرها شهری است که تو را در خود جای دهد (و بار زندگی‌ات را بکشد).

القناعة مال لا ینفد. أكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع. لیس بلد أقرب إلیك من بلد، خیر البلاد ما حملك.

منابع (۶)
  1. () القناعة مال لا ینفد. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 57. و تكرر فی الحكمة 349. و 457.
  2. () من: أكثر مصارع. إلی: المطامع. ورد فی حكم الرضی تحت الرقم 219.
  3. تصارع.... عند.. ورد فی ربیع الأبرار ج 3 ص 269 الحدیث 2. مرسلا.
  4. الأطماع. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 678.
  5. () من: لیس بلد. إلی: حملك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 442. - الحدیث 6937. مرسلا. و فی بهجة المجالس ج 1 ص 662. مرسلا. و فی كتاب أبی الجعد ص 5. عن أبی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، عن أبی الفتح عبد اللّه بن عبد الكریم بن هوازن القشیری، عن أبی الحسن علی بن محمد بن علی الحاتمی الزوزنی، عن أبی نصر محمد بن عبد اللّه بن محمد الحفدة العباس بن حمزة النیشابوری، عن أبی القاسم عبد اللّه بن احمد بن عامر الطائی، عن أبیه، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن جعفر الصادق، عن محمد الباقر، عن علی السجاد، عن الحسین الشهید، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی كتاب المتحابین فی اللّه ص 73 الحدیث 92. عن الشیخ أبی طاهر عبد الجبار بن هبة اللّه بن القاسم، عن أبی غالب القزاز، عن أبی الحسین بن النقور، عن الحسین بن هارون الضبی، عن أبی العباس احمد بن محمد بن سعید الكوفی، عن محمد بن إسماعیل الراشدی، عن محمد بن خلف النمیری، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  6. بأحقّ بك. ورد فی نسخة العام 400 ص 507. و نسخة ابن المردب ص 329.و نسخة ابن أبی المحاسن ص 436. و نسخة الإسترابادی ص 617. و نسخة عبده ص 859. و نسخة الصالح ص 554.

تشویق به حفظ آبرو و ویژگی‌های مؤمن

آبروی تو یخ‌بسته است که خواهش و درخواست، آن را قطره قطره می‌چکاند؛ پس بنگر آن را نزد چه کسی می‌چکانی. مؤمن پاک‌دامن، پاک‌منش و پارساست.

ماء وجهك جامد یقطره السّؤال، فانظر عند من تقطره. المؤمن عفیف متنزّه متورّع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۴۶
منابع (۱)
  1. وجهك ماء جامد. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 787 الحدیث 75. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 506. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 456. مرسلا.

مؤمن در خوشی سپاس‌گزار، در سختی شکیبا، و در آسایش بیمناک است.

المؤمن شاكر فی السّرّاء، صابر فی الضّرّاء، خائف فی الرّخاء.

مؤمن در توانگری پاک‌دامن، و از دنیا کناره‌گیر است.

المؤمن عفیف فی الغنی، متنزّه عن الدّنیا.

هر که بی‌نیازیِ بی‌ثروت، عزتِ بی‌خویشاوند، و شکوهِ بی‌قدرت و حکومت می‌خواهد، باید از خواریِ نافرمانی خدا بیرون آید و به عزتِ فرمان‌برداری او درآید؛ که همهٔ این‌ها را می‌یابد.

من أراد الغنی بلا مال، و العزّ بلا عشیرة، و الهیبة بلا سلطان، فلیخرج من ذلّ معصیة اللّه إلی عزّ طاعته؛ فإنّه واجد ذلك كلّه.

رسول خدا (ص) فرمود: خدای ارجمند و بزرگ می‌فرماید:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یقول اللّه - عزّ و جلّ -:

هیچ آفریده‌ای نیست که به جای من به آفریده‌ای دیگر پناه ببرد، مگر اینکه رشته‌های آسمان‌ها و زمین را از زیر پایش می‌بُرم؛ پس اگر از من چیزی بخواهد به او نمی‌دهم، و اگر مرا بخواند پاسخش نمی‌گویم. و هیچ آفریده‌ای نیست که به جای آفریدگانم به من پناه ببرد، مگر اینکه آسمان‌ها و زمین را ضامن روزیِ او می‌کنم؛ پس اگر مرا بخواند پاسخش می‌گویم، و اگر از من بخواهد به او می‌دهم، و اگر از من آمرزش بخواهد او را می‌آمرزم.

ما من مخلوق یعتصم بمخلوق دونی إلاّ قطعت به أسباب السّماوات و الأرض من دونه؛ فإن سألنی لم أعطه، و إن دعانی لم أجبه. و ما من مخلوق یعتصم بی دون خلقی إلاّ ضمّنت السّماوات و الأرض رزقه؛ فإن دعانی أجبته، و إن سألنی أعطیته، و إن استغفرنی غفرت له.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 68 الحدیث 1758. مرسلا. و فی ص 69 الحدیث 1771 و 1772. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 52. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 146 الحدیث 45. و فی ص 164 الحدیث 150. مرسلا. و فی -

حکم گلایه بردنِ مؤمن پیش مؤمن و کافر

هر که گلایهٔ نیازمندی‌اش را پیش مؤمنی ببرد، گویی آن را پیش خدای برتر برده است؛ و هر که گلایهٔ آن را پیش کافری ببرد، گویی از خدای پاک گلایه کرده است. پسرم! چنان از خدا بترس که گمان کنی اگر نیکی‌های اهل زمین را پیش او ببری، آن‌ها را از تو نمی‌پذیرد؛ و چنان به خدا امیدوار باش که اگر بدی‌های اهل زمین را پیش او ببری، آن‌ها را برایت می‌بخشد.

من شكی الحاجة إلی مؤمن فكأنّما شكاها إلی اللّه - تعالی -،و من شكاها إلی كافر فكأنّما شكی اللّه - سبحانه -. یا بنیّ؛ خف اللّه خوفا تری أنّك إن أتیته بحسنات أهل الأرض لم یقبلها منك، و ارج اللّه رجاء أنّك أن جئته بسیّئات أهل الأرض غفرها لك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۲۷
منابع (۴)
  1. ضرّه. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 683 الحدیث 1129. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 437. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 369. مرسلا.
  2. ورد فی الفرائد و القلائد ج 1 ص 197. مرسلا.
  3. غیر مؤمن. ورد فی غرر الحكم. و عیون الحكم و المواعظ. و ناسخ التواریخ.
  4. ورد فی غرر الحكم. و عیون الحكم و المواعظ. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 261 الحدیث 702-28. مرسلا. و فی تنبیه الخواطر (مجموعة ورام) ج 1 ص 50.مرسلا. و فی ربیع الأبرارج 3 ص 286 الحدیث 128. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 81 الفصل 4. مرسلا. و فی الفرائد و القلائد ج 2 ص 83. مرسلا. باختلاف.

دنیا برای غیر خودش آفریده شده است، نه برای خودش.

الدّنیا خلقت لغیرها، و لم تخلق لنفسها.

منابع (۱)
  1. (**) من: الدّنیا خلقت. إلی: لنفسها. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 463. - مسند الإمام علی الرضا علیه السّلام الملحق بمسند الإمام زید ص 443. مرسلا.و فی ربیع الأبرار ج 3 ص 291 الحدیث 24. مرسلا. و فی كنز العمال ج 3 ص 703 الحدیث 8512. مرسلا. و فی العسل المصفی ج 1 ص 220 الحدیث 127. مرسلا.و فی محاسن الأزهار ص 675 المجلس 2 الحدیث 284. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 208. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 310. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بی‌رغبت کردن به دنیا و ویژگی‌های روزگار

خدای پاک و برتر فرشته‌ای دارد که هر روز ندا می‌دهد: ای اهل دنیا! برای مرگ بزایید، برای نابودی گرد آورید و برای ویرانی بسازید.

إنّ للّه - سبحانه و تعالی - ملكا ینادی كلّ یوم: یا أهل الدّنیا؛ لدوا للموت، و اجمعوا للفناء، و ابنوا للخراب.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۲
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 263 الحدیث 185. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 143. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 60. مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی المصادر السابقة.
  3. للذّهاب. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 261 الحدیث 299. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ. و فی ناسخ التواریخ.

روزگار، بدن‌ها را فرسوده می‌کند، آرزوها را تازه می‌سازد، مرگ را نزدیک می‌آورد و آرزو را دور می‌کند.

إنّ الدّهر یخلق الأبدان، و یجدّد الآمال، و یقرّب المنیّة، و یبعّد الأمنیّة.

منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 261 الحدیث 299. مرسلا.
  2. (**) من: الدّهر. إلی: تعب. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 72.
  3. الدّنیا تخلق. ورد فی المصدر السابق. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 146.مرسلا.

هر که به آن دست یابد به رنج می‌افتد، و هر که آن را از دست بدهد خسته می‌شود.

من ظفر به نصب، و من فاته تعب.

هرگاه صاحب دنیا در آن به شادمانی‌ای دلگرم شود، دنیا او را به سوی پیشامدی ترسناک می‌کشاند.

كلّما اطمأنّ صاحبها منها إلی سرور، أشخصته إلی محذور.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 261 الحدیث 299. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 146. مرسلا.

به دنیا بی‌رغبت باش تا خدا عیب‌هایش را به تو نشان دهد.

إزهد فی الدّنیا یبصّرك اللّه عوراتها.

منابع (۲)
  1. (***) من: إزهد. إلی: بمغفول عنك. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 391.
  2. عیوبها. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 355. مرسلا.

و غافل مباش، که از تو غافل نیستند.

و لا تغفل فلست بمغفول عنك.

تشویق به زیارت قبرها و غسل دادن مردگان

به دیدار قبرها برو تا با دیدن آن‌ها آخرت را به یاد آوری.

زر القبور تذكر بها الآخرة.

و مردگان را غسل بده تا دلت تکان بخورد؛ زیرا پیکر بی‌جان، پندی رساست.

و غسّل الموتی یتحرّك قلبك؛ فإنّ الجسد الخاوی عظة بلیغة.

و بر جنازه‌ها نماز بخوان، شاید تو را اندوهگین کند؛ زیرا انسان اندوهگین به خدا نزدیک است.

و صلّ علی الجنائز لعلّه یحزنك؛ فإنّ الحزین قریب من اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 344 الحدیث 955. مرسلا.

نَفَسِ انسان، گام‌های او به سوی مرگش است. چه فاصلهٔ بزرگی است میان دو کار: کاری که لذتش می‌رود و پیامدش می‌ماند، و کاری که رنجش می‌رود و پاداشش می‌ماند. برترین کارها کاری است که خودت را به آن وادار کنی. وقتی کارهای رسواکننده کرده‌ای، هرگز دندان به خنده نشان نده.

نفس المرء خطاه إلی أجله. شتّان ما بین عملین: عمل تذهب لذّته و تبقی تبعته، و عمل تذهب مؤونته و تبقی مثوبته. أفضل الأعمال ما أكرهت نفسك علیه. لا تبدینّ عن واضحة و قد عملت الأعمال الفاضحة.

منابع (۵)
  1. () من: نفس. إلی: أجله. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 74.
  2. أنفاس. ورد فی مطالب السؤول ص 203. مرسلا.
  3. () من: شتّان. إلی: مؤونته. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 121.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 449 الحدیث 8. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 397. مرسلا. و ورد یبقی أجره فی نسخ النهج.
  5. () من: أفضل. إلی: نفسك علیه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 249.

و وقتی بدی‌ها کرده‌ای، هرگز از عذاب شبانه آسوده‌خاطر مباش.

و لا تأمننّ البیات و قد عملت السّیّئات.

در آنچه می‌گویی بیندیش؛ چرا که تنها نامه‌ای را بر دو فرشتهٔ نویسنده‌ات املا می‌کنی که آن را به پروردگارت می‌رسانند.

تأمّل ما تتحدّث به؛ فإنّما تملی علی كاتبیك صحیفة یوصلانها إلی ربّك.

سنجیده بودن در دوستی و دشمنی با افراد

پس بنگر بر چه کسی املا می‌کنی و برای چه کسی می‌نویسی؟

فانظر علی من تملی، و إلی من تكتب؟.

دوستی‌ات شیفتگیِ افراطی نباشد، و دشمنی‌ات به نابودی نکشاند.

لا یكن حبّك كلفا، و لا بغضك تلفا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإختصاص ص 252. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 712. مجلس یوم الجمعة 23 شهر رمضان 457. مرسلا عن زید بن علی السجاد، عن أبیه، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 311 الحدیث 572. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 348. مرسلا. و فی الحقائق ص 298. مرسلا. و فی كتاب الأمثال لابن سلام الهروی ص 178 الرقم 507. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

دوستت را به اندازه دوست بدار، شاید روزی دشمنت شود؛ و دشمنت را به اندازه دشمن بدار، شاید روزی دوستت شود.

أحبب حبیبك هونا مّا عسی أن یكون بغیضك یوما مّا. و أبغض بغیضك هونا مّا عسی أن یكون حبیبك یوما مّا.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۸

بپرهیز از کاری که دل‌ها زود آن را ناپسند می‌شمارند، هرچند برایش عذری داشته باشی؛ زیرا هر کسی که کار زشتی را می‌شنود، این توان را ندارد که عذری را به گوشش برسانی.

إیّاك و ما یسبق إلی القلوب إنكاره، و إن كان عندك اعتذاره؛ فلیس كلّ سامع نكرا یطیق أن تسمعه عذرا.

منابع (۱)
  1. ما كان عند النّاس استنكاره. ورد فی شرح الأزهار ج 2 ص 6. مرسلا.

هرگز سخن کسی را مپسند تا وقتی که کردارش را بپسندی، و کردارش را مپسند تا وقتی که عقلش را بپسندی، و عقلش را مپسند تا وقتی که حیایش را بپسندی؛ زیرا سرشت انسان بر بزرگ‌واری و پستی نهاده شده است؛ پس اگر حیا در او نیرومند شود، بزرگ‌واری نیرومند می‌شود، و اگر حیا سست شود، پستی نیرومند می‌شود.

لا ترضینّ قول أحد حتّی ترضی فعله، و لا ترض فعله حتّی ترضی عقله، و لا ترض عقله حتّی ترضی حیاءه؛ فإنّ الإنسان مطبوع علی كرم و لؤم؛ فإن قوی الحیاء عنده قوی الكرم، و إن ضعف الحیاء قوی اللّؤم.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح الأزهار ج 2 ص 6. مرسلا. و فی المبسوط ج 3 ص 58. مرسلا. و فی البحر الرائق ج 2 ص 131 و 248. مرسلا. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 310 الحدیث 554. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هرگز تیزی زبانت را بر ضد کسی که تو را به سخن آورده به کار مگیر، و نه رسایی سخنت را بر ضد کسی که راهِ درستِ سخن گفتن را به تو آموخته است.

لا تجعلنّ ذرب لسانك علی من أنطقك، و لا بلاغة قولك علی من سدّدك.

نهج‌البلاغه، حکمت ۴۱۱

نهی از خواستن نیاز از نااهل و ارزش دانش

نیازها را از نااهلش مخواه، و در غیر زمانش مخواه، و چیزی را مخواه که سزاوارش نیستی، که آن‌گاه سزاوار محروم شدن می‌شوی.

لا تسأل الحوائج غیر أهلها، و لا تسألها فی غیر حینها، و لا تسأل ما لست له مستحقّا؛ فتكون للحرمان مستحقّا.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 321 الحدیث 682. مرسلا.

دو حریص‌اند که سیر نمی‌شوند: جویندهٔ دانش، و جویندهٔ دنیا.

منهومان لا یشبعان: طالب علم. و طالب دنیا.

منابع (۲)
  1. (**) من: منهومان. إلی: دنیا. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 457.
  2. مال. ورد فی البیان و التبیین ج 1 ص 151. مرسلا. و فی كتاب العین ج 4 ص 61.مرسلا. و فی صحاح الجوهری ج 5 ص 2047. مرسلا. و فی لسان العرب ج 12 ص 593. مرسلا.

پس هر که از دنیا به آنچه خدا برایش حلال کرده بسنده کند، سالم می‌ماند.

فمن اقتصر من الدّنیا علی ما أحلّ اللّه له سلم.

و هر که آن را از راه نامشروع بگیرد نابود می‌شود، مگر اینکه توبه کند و بازگردد.

و من تناولها من غیر حلّها هلك، إلاّ أن یتوب و یرجع.

راه فراگیری دانش و دسته‌های دانشمندان

و هر که دانش را از اهلش بگیرد و به دانش خود عمل کند، نجات می‌یابد.

و من أخذ العلم من أهله و عمل بعلمه نجا.

و هر که با دانش، دنیا را بخواهد نابود می‌شود، و همان دنیا بهرهٔ اوست.

و من أراد به الدّنیا هلك، و هی حظّه.

و دانشمندان دو دسته‌اند:

و العلماء رجلان:

دانشمندی که به دانش خود عمل کرده و نجات‌یافته است، و دانشمندی که دانش خود را رها کرده و نابودشده است.

عالم عمل بعلمه فهو ناج. و عالم تارك لعلمه فهو هالك.

و اهل دوزخ از بوی گندِ دانشمندی که دانشش را رها کرده است آزار می‌بینند.

و إنّ أهل النّار لیتأذّون من نتن ریح العالم التّارك لعلمه.

و پشیمان‌ترین و حسرت‌زده‌ترینِ مردم، مردی است که بنده‌ای را به سوی خدای پاک فراخوانده، و آن بنده دعوتش را پاسخ گفته، از او پذیرفته، از خدای عزیز و بزرگ فرمان برده و وارد بهشت شده است؛ اما خودِ آن دعوت‌کننده، خدا را نافرمانی کرده و به سبب رها کردن دانشش و پیروی از هوس (خواسته‌ای که آدم را از راهِ درست بیرون می‌برد) و آرزوهای دور و دراز، به دوزخ برده شده است.

و إنّ أشدّ النّاس ندامة و حسرة رجل دعا عبدا إلی اللّه - سبحانه - فاستجاب له و قبل منه و أطاع اللّه - عزّ و جلّ - فدخل الجنّة، و عصی اللّه الدّاعی فأدخل النّار بتركه علمه، و اتّباعه الهوی و طول الأمل.

منابع (۲)
  1. أهل النّار. ورد فی المواعظ العددیة ص 79. مرسلا.
  2. ورد فی السقیفة ص 161. عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام.و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 46 الحدیث 1. عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی تهذیب الأحكام ج 6 ص 328 الباب 93 الحدیث 907-27. عن الحسین بن سعید، عن حماد بن عیسی، عن عمر بن أذینة، عن أبان، عن سلیم بن قیس، عن علی علیه السّلام. و فی غوالی اللآلی ج 4 ص 77 الحدیث 66. مرسلا. و فی تیسیر المطالب ص 109. عن السید أبی طالب، عن أبیه، عن محمد بن الحسن ابن احمد بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن أبیه، عن حماد بن عیسی، عن عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 120. السید أبی طالب، عن أبیه، عن إبی القاسم حمزة بن القاسم العلوی العباسی، عن محمد بن أبی القاسم، عن احمد بن عبد اللّه البرقی، عن حماد بن عیسی، عن عمر بن أذینة، -

گونه‌های دانش، روش آموختن و فایده‌های حکمت

دانش دو گونه است: دانشی که در سرشت انسان است، و دانشِ شنیدنی.

العلم علمان: مطبوع. و مسموع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۸

و اگر دانشِ سرشتی نباشد، دانشِ شنیدنی سودی ندارد؛ همان‌گونه که بی‌چشمِ بینا، نور خورشید سودی ندارد.

و لا ینفع المسموع إذا لم یكن المطبوع، كما لا ینفع ضوء الشّمس مع فقد البصر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۳۸
منابع (۱)
  1. ورد فی قوت القلوب ج 1 ص 145. مرسلا. و فی سرح العیون ص 26. مرسلا.و فی المواعظ العددیة ص 82. مرسلا. و فی ص 326. مرسلا. و فی الذریعة إلی مكارم الشریعة ص 74. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

مردم دشمن چیزی هستند که نمی‌دانند. هر کس حکمت را بشناسد، از افزودن بر آن دست نمی‌کشد.

النّاس أعداء ما جهلوا. من عرف الحكمة لم یصبر علی الازدیاد منها.

منابع (۲)
  1. (**) النّاس أعداء ما جهلوا. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 172. و تكرر تحت الرقم 438.
  2. ورد فی بحار الأنوار ج 1 ص 183 الحدیث 91. مرسلا. و فی ج 75 ص 80 الحدیث 64 مرسلا. و فی كشف الغمة ج 3 ص 139. مرسلا.

حکمت گمشدهٔ مؤمن است؛ پس حکمت را بگیر، هرچند از اهل دورویی (کسی که به زبان مسلمان است و در دل نه) باشد.

الحكمة ضالّة المؤمن؛ فخذ الحكمة و لو من أهل النّفاق.

منابع (۴)
  1. (***) من: الحكمة. إلی: النّفاق. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 80. - عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی، عن علی علیه السّلام. و فی المواعظ العددیة ص 71. مرسلا. و فی ص 79. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. كلّ مؤمن. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 75 الحدیث 1854. مرسلا و فی عیون الحكم و المواعظ ص 22. مرسلا.
  3. فخذ ضالتك. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 12 ص 24. مرسلا. و فی أمالی القالی ج 2 ص 96. عن أبی محمد النحوی، عن أبی العباس محمد بن یزید، عن علی علیه السّلام.
  4. الشّرك. ورد فی مروج الذهب ج 4 ص 74. مرسلا. و فی عیون الأخبار ج 5 ص 123. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 19. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 12 ص 24. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 636 المجلس 18 جمادی الآخرة. عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی بن الحسن الطوسی، عن جماعة، عن أبی المفضل، عن أبی احمد عبید اللّه بن الحسین بن إبراهیم العلوی النصیبی، عن محمد الجواد، عن علی الرضا، عن أبیه موسی الكاظم، عن أبیه جعفر الصادق، عن أبیه محمد الباقر، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی العسل المصفی ج 1 ص 249 الحدیث 183. مرسلا. و ورد فالتقفها و لو من أفواه المشركین فی ربیع الأبرار ج 4 ص 19 الحدیث 21. مرسلا.

اصول حکمت

از حکمت آن است که با کسی که بالاتر از توست، کشمکش نکنی؛ کسی را که پایین‌تر از توست، خوار نشماری؛ به کاری که در توانت نیست، دست نزنی؛ زبانت با دلت و گفتارت با کردارت ناسازگار نباشد؛ چیزی را که نمی‌دانی، نگویی؛ و کار را هنگامی که رو به تو آورده است رها نکنی، و هنگامی که پشت کرده است، دنبالش نروی.

من الحكمة أن لا تنازع من فوقك، و لا تستذلّ من دونك، و لا تتعاطی ما لیس فی قدرتك؛ و لا یخالف لسانك قلبك، و لا قولك فعلك؛ و لا تتكلّم ما لا تعلم؛ و لا تترك الأمر عند الإقبال، و تطلبه عند الإدبار.

منابع (۱)
  1. طاعتك لمن فوقك، و إجلالك من فی طبقتك، و إنصافك من دونك. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 733 الحدیث 137. مرسلا.

شتاب خود را با درنگت، تندی‌ات را با مدارا، و بدی‌ات را با نیکی‌ات پیوند بزن؛ و خرد را بر خواهشِ نفس یاری ده تا صاحبِ خردمندی شوی.

صل عجلتك بتأنّیك، و سطوتك برفقك، و شرّك بخیرك؛ و انصر العقل علی الهوی تملك النّهی.

سخنت به حسابِ تو نگه داشته می‌شود و در کارنامه‌ات جاودان می‌ماند؛ پس آن را در راهی بگذار که تو را به خدا نزدیک می‌کند، و مبادا زبانت را در چیزی بگشایی که نابودت می‌سازد.

كلامك محفوظ علیك، مخلّد فی صحیفتك؛ فاجعله فیما یزلفك، و إیّاك أن تطلقه فیما یوبقك.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 456 الحدیث 39. مرسلا. و فی ج 2 ص 574 الحدیث 27. مرسلا. و فی ص 735 الحدیث 163. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 302. مرسلا. و فی ص 473. مرسلا. و فی ص 397. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 366. مرسلا. و فی ج 6 ص 319.مرسلا. و فی ص 420. مرسلا.

نشانه‌های نادانان و اهمیت دعا به درگاه خدا

هرگز نادان را جز در تندروی یا کوتاهی نمی‌بینی؛ به عمد بدی می‌کند و به اشتباه نیکی می‌کند. کارِ اندکی که ادامه‌اش دهی، امیدبخش‌تر از کارِ بسیاری است که از آن خسته شوی. محبوب‌ترین کارها در زمین نزد خدای برتر، دعاست.

لا تری الجاهل أبدا إلاّ مفرطا أو مفرّطا؛ یسیء عمدا، و یحسن غلطا. قلیل مدوم علیه أرجی من كثیر مملول منه. أحبّ الأعمال إلی اللّه - تعالی - فی الأرض الدّعاء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۰
منابع (۵)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 67 الحدیث 1745. مرسلا.
  2. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 56 الحدیث 70. من كتاب غرر الخصائص الواضحة ص 84. مرسلا.
  3. (**) من: قلیل. إلی: مملول منه. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 444.و تكرر باختلاف یسیر فی الحكمة 278.
  4. تدوم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  5. خیر. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

دعا کلیدهای پیروزی و گشاینده‌های رستگاری است.

الدّعاء مفاتیح النّجاح، و مقالید الفلاح.

و بهترین دعا آن است که از سینه‌ای پاک و دلی با تقوا (پرهیزگار) برآید.

و خیر الدّعاء ما صدر عن صدر نقیّ، و قلب تقیّ.

اهمیت دعا، توبه و آمرزش‌خواهی

و در راز و نیاز با خدا، راهِ نجات است.

و فی المناجاة سبب النّجاة.

و با اخلاص، رهایی به دست می‌آید.

و بالإخلاص یكون الخلاص.

پس هرگاه ترس و وحشت سخت شد، پناهگاه فقط خداست.

فإذا اشتدّ الفزع فإلی اللّه المفزع.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 2 ص 466 كتاب الدعاء الحدیث 8. عن عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن جعفر بن محمد الأشعری، عن ابن القداح، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی ص 468 الحدیث 2. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن محمد بن خالد، عن أبیه، عن فضالة بن أیوب، عن السكونی، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الحقائق ص 244.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

به هر کس چهار چیز داده شود، از چهار چیز محروم نمی‌ماند: به هر کس دعا داده شود، از اجابت محروم نمی‌ماند.

من أعطی أربعا لم یحرم أربعا: من أعطی الدّعاء لم یحرم الاجابة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۳۵

و به هر کس توبه داده شود، از پذیرش محروم نمی‌ماند.

و من أعطی التّوبة لم یحرم القبول.

و به هر کس آمرزش‌خواهی داده شود، از آمرزش محروم نمی‌ماند.

و من أعطی الاستغفار لم یحرم المغفرة.

و به هر کس شکرگزاری داده شود، از فزونی محروم نمی‌ماند.

و من أعطی الشّكر لم یحرم الزّیادة.

آیه‌های قرآن دربارهٔ آمرزش‌خواهی، شکرگزاری و توبه

و گواهِ درستیِ این سخن در کتابِ خدای پاک و برتر است: خدای عزیز و باجلال دربارهٔ دعا فرموده است: «اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»؛ مرا بخوانید تا دعایتان را بپذیرم.

و تصدیق ذلك فی كتاب اللّه - سبحانه و تعالی -: قال اللّه - عزّ و جلّ - فی الدّعاء: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ .

منابع (۱)
  1. غافر/ 60.

و خدای برتر دربارهٔ آمرزش‌خواهی فرموده است: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً»؛ و هر کس کارِ بدی کند یا به خودش ستم روا دارد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده و مهربان می‌یابد.

و قال - تعالی - فی الاستغفار: وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّهَ یَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِیماً .

منابع (۲)
  1. ورد فی خصائص الأئمة ص 103. مرسلا.
  2. النساء/ 110.

و خدای برتر دربارهٔ شکرگزاری فرموده است: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ»؛ اگر شکرگزاری کنید، حتماً بر شما می‌افزایم، و اگر ناسپاسی کنید، عذابم سخت است.

و قال - تعالی - فی الشّكر: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ .

منابع (۲)
  1. ورد فی خصائص الأئمة.
  2. إبراهیم/ 7.

و خدای برتر دربارهٔ توبه فرموده است: «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکِیماً»؛ پذیرشِ توبه بر عهدهٔ خدا تنها برای کسانی است که از روی نادانی کارِ بد می‌کنند، سپس به زودی توبه می‌کنند؛ پس خدا توبهٔ آنان را می‌پذیرد و خدا دانا و حکیم است.

و قال - تعالی - فی التّوبة: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِكَ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ كانَ اللّهُ عَلِیماً حَكِیماً .

منابع (۲)
  1. ورد فی خصائص الأئمة.
  2. النساء/ 17.

و «إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ»؛ من برای کسی که توبه کند، بسیار آمرزنده‌ام.

و إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ .

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 82.

گونه‌های تلاشگران در دنیا

مردم در دنیا دو گونه تلاشگرند: یکی کسی است که در دنیا برای دنیا کار کرده است؛ دنیایش او را از آخرتش سرگرم ساخته، از تهیدستی بر بازماندگانش می‌ترسد، ولی برای خودش از آن آسوده‌خاطر است؛ پس عمرش را در راهِ سودِ دیگران تباه می‌کند.

النّاس فی الدّنیا عاملان: عامل عمل فی الدّنیا للدّنیا؛ قد شغلته دنیاه عن آخرته، یخشی علی من یخلفه الفقر، و یأمنه علی نفسه؛ فیفنی عمره فی منفعة غیره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۹
منابع (۱)
  1. یخلّف. ورد فی نسخة العام 400 ص 478. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 413.و نسخة الإسترابادی ص 579. و نسخة ابن شذقم ص 747. و متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 4 ص 372.

و دیگری کسی است که در دنیا برای جهانِ پس از آن کار کرده است؛ پس سهمش از دنیا بی‌تلاش به او می‌رسد. به این ترتیب هر دو بهره را با هم به دست می‌آورد و مالکِ هر دو سرای می‌شود؛ پس نزد خدا آبرومند می‌گردد، و هیچ حاجتی از خدای برتر نمی‌خواهد که خدا آن را از او دریغ کند.

و عامل عمل فی الدّنیا لما بعدها، فجاءه الّذی له من الدّنیا بغیر عمل؛ فأحرز الحظّین معا، و ملك الدّارین جمیعا؛ فأصبح وجیها عند اللّه، لا یسأل اللّه - تعالی - حاجة فیمنعه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۹
منابع (۳)
  1. آخر. ورد فی خصائص الأئمة ص 98. مرسلا.
  2. ورد فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 218. من كتاب أعلام الدین للدیلمی. مرسلا.
  3. شیئا. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 580. و نسخة ابن شذقم ص 748.

مردم چیزی از دنیای خود را برای آباد کردنِ آخرتشان رها نمی‌کنند، مگر آنکه خدای پاک بهتر از آن را جایگزینش می‌سازد.

لا یترك النّاس شیئا من دنیاهم لإصلاح آخرتهم إلاّ عوّضهم اللّه - سبحانه - خیرا منه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 851 الحدیث 395. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 541. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 509. مرسلا. باختلاف یسیر.

و مردم چیزی از کارِ دینشان را برای سامان دادن به دنیایشان رها نمی‌کنند، مگر آنکه خدا درِ چیزی را به رویشان می‌گشاید که برایشان زیان‌بارتر از آن است.

و لا یترك النّاس شیئا من أمر دینهم لاستصلاح دنیاهم إلاّ فتح اللّه علیهم ما هو أضرّ لهم منه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۰۶
منابع (۱)
  1. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 123. مرسلا.

ضرورت خودسازی بزرگان مردم

در دنیا هیچ خیری نیست، مگر برای یکی از دو نفر:

لا خیر فی الدّنیا إلاّ لأحد رجلین:

نیکوکاری که بر ایمانش می‌افزاید، و بدکاری که آن را با توبه جبران می‌کند.

محسن یزداد إیمانا، و مسیء یتداركه بالتّوبة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق ص 435. مرسلا عن ابن عیینة، عن علی علیه السّلام.

هر کس خود را پیشوای مردم قرار دهد، باید پیش از آموزشِ دیگران، از آموزشِ خودش آغاز کند. و باید ادب‌آموختنِ او پیش از آنکه با زبانش باشد، با رفتارش باشد.

من نصب نفسه للنّاس إماما فعلیه أن یبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره. و لیكن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۳

و کسی که به خودش آموزش می‌دهد و خودش را ادب می‌کند، سزاوارتر به بزرگداشت است تا کسی که به مردم آموزش می‌دهد و آنان را ادب می‌کند.

و معلّم نفسه و مؤدّبها أحقّ بالإجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۷۳

شگفتی از گروه‌هایی از مردم

در شگفتم از بدبختِ بخیل! به سوی تهیدستی‌ای که از آن گریخته است شتاب می‌کند، و بی‌نیازی‌ای را که در پیِ آن بوده است از دست می‌دهد؛ پس در دنیا مانند تهیدستان زندگی می‌کند و در آخرت مانند ثروتمندان حساب پس می‌دهد.

عجبت للشّقیّ البخیل؛ یستعجل الفقر الّذی منه هرب، و یفوته الغنی الّذی إیّاه طلب؛ فیعیش فی الدّنیا عیش الفقراء، و یحاسب فی الآخرة حساب الأغنیاء.

منابع (۴)
  1. (**) من: عجبت. إلی: البقاء. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 126.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 497 الحدیث 32. مرسلا.
  3. یتعجّل. ورد فی المصدر السابق. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 249. مرسلا. و فی محاسبة النفس ص 72. مرسلا.
  4. فی القیامة. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 3 ص 268. مرسلا.

و در شگفتم از متکبرِ خودستایی که دیروز نطفه‌ای بود و فردا مرداری خواهد شد!

و عجبت للمتكبّر الفخور الّذی كان بالأمس نطفة، و یكون غدا جیفة.

منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 294. عن عمر بن معمر الكاتب، عن عبد الرحمن ابن محمد، عن محمد بن علی الخیاط، عن احمد بن محمد بن یوسف العلاف، عن عمر بن الحصین القاضی، عن محمد بن علی بن حمزة، عن أبیه، عن إبراهیم بن موسی بن جعفر، عن أبیه الكاظم. علیه السّلام. و فی المحاسن ج 1 ص 378 الحدیث 832-234. عن علی بن الحكم، عن هشام بن سالم، عن أبی حمزة الثمالی، عن علی السجاد علیه السّلام. و فی كشف الغمة ج 2 ص 288.مرسلا.

و در شگفتم از کسی که دربارهٔ خدا شک می‌کند، در حالی که شگفتی‌های آفرینشِ خدا را می‌بیند!

و عجبت لمن شكّ فی اللّه و هو یری عجائب خلق اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة الخواص. بالسند السابق.

و در شگفتم از کسی که مرگ را فراموش کرده، در حالی که مردگان را می‌بیند!

و عجبت لمن نسی الموت و هو یری من یموت.

منابع (۱)
  1. الموت. ورد فی نسخة العام 400 ص 452. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 390.و نسخة الإسترابادی ص 544. و نسخة عبده ص 686. و نسخة الصالح ص 491.

و در شگفتم از کسی که آفرینش دیگر را انکار می‌کند، در حالی که آفرینش نخستین را می‌بیند!

و عجبت لمن أنكر النّشأة الأخری و هو یری النّشأة الأولی.

و در شگفتم از کسی که سرای نابودی را آباد می‌کند و سرای ماندگاری را رها می‌سازد!

و عجبت لعامر دار الفناء، و تارك دار البقاء.

و در شگفتم از کسی که می‌بیند هر روز از جان و عمرش کم می‌شود، اما برای مرگ آماده نمی‌شود!

و عجبت لمن یری أنّه ینقص كلّ یوم فی نفسه و عمره و هو لا یتأهّب للموت.

و در شگفتم از کسی که از ترس آزارِ غذا از آن پرهیز می‌کند؛ چطور از ترس کیفرِ گناه از آن پرهیز نمی‌کند؟!

و عجبت لمن یحتمی من الطّعام لأذیّته كیف لا یحتمی من الذّنب لعقوبته.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 494 الحدیث 6. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 330. و فی جامع الأخبار للسبزواری ص 360 الحدیث 1003-5. مرسلا.و فی جامع الأخبار للشعیری ص 127. مرسلا. باختلاف. و ورد یحتمی عن الطّعام مخافة الدّاء كیف لا یحتمی من الذّنوب مخافة النّار فی جامع الأخبار للسبزواری. و جامع الأخبار للشعیری.

و در شگفتم از کسی که ناامید می‌شود، در حالی که کلمهٔ رهایی، یعنی آمرزش‌خواهی، با اوست!

[و] عجبت لمن یقنط‌و معه كلمة النّجاة و هو الاستغفار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷
منابع (۲)
  1. یهلك. ورد فی كنز العمال ج 2 ص 258 الحدیث 3965. مرسلا عن الشعبی، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. بالسند السابق. و غرر الحكم. و عیون الحكم و المواعظ.و فی المستطرف ج 2 ص 290. مرسلا. و فی الكامل للمبرد ج 1 ص 215. مرسلا.و فی مصادر نهج البلاغة ج 4 ص 84. من كتاب العقد الفرید ج 3 ص 181. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

و در شگفتم از کسی که سختیِ انتقام خدا را می‌داند، اما همچنان بر گناه پافشاری می‌کند!

و عجبت لمن علم شدّة انتقام اللّه و هو مقیم علی الإصرار.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 494 الحدیث 12. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 329. مرسلا.

نهی از دل‌بستن به دنیا

دل‌بستن به دنیا، با اینکه دگرگونی‌های بدش را به چشم می‌بینی، نادانی است. و کوتاهی در کار نیک، وقتی به پاداش آن اطمینان داری، زیان‌کاری است.

الرّكون إلی الدّنیا مع ما تعاین من سوء تقلّب ها جهل. و التّقصیر فی حسن العمل إذا وثقت بالثّواب علیه غبن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷
منابع (۲)
  1. (**) من: الرّكون. إلی: عجز. ورد فی حكم الشریف الرضی تحت الرقم 384.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 90 الحدیث 2059. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 62. مرسلا. و ورد من غیرها فی غرر الحكم ج 1 ص 86 الحدیث 2000. مرسلا.

و اعتماد کردن به هر کسی پیش از آزمودنش، ناتوانی است.

و الطّمأنینة إلی كلّ أحد قبل الاختبار له عجز.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷
منابع (۱)
  1. من قصور العقل. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 86 الحدیث 2001. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 59. مرسلا.

هرگاه پاکی و درستی بر روزگار و مردمش حاکم شود، و در آن حال کسی به مردی که گناهی از او سر نزده بدگمان شود، ستم کرده و از حد گذشته است. و هرگاه تباهی بر روزگار و مردمش حاکم شود، و کسی به مردی خوش‌گمان شود، خود را به خطر انداخته است.

إذا استولی الصّلاح علی الزّمان و أهله، ثمّ أساء رجل الظّنّ برجل لم تظهر منه حوبة، فقد ظلم، و اعتدی. و إذا استولی الفساد علی الزّمان و أهله، فأحسن رجل الظّنّ برجل فقد غرّر.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۱۴نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷
منابع (۳)
  1. خزیة. ورد فی نسخة العام 400 ص 450. و نسخة ابن المؤدب ص 318. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 388. و نسخة الإسترابادی ص 541. و نسخة عبده ص 683.و نسخة العطاردی ص 426.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 325 الحدیث 178. مرسلا.
  3. غرّ. ورد فی المصدر السابق.

شرایط خوش‌گمانی و بدگمانی به مردم

مردم جز با آزمایش شناخته نمی‌شوند؛ پس همسر و فرزندت را در نبودِ خود بیازمای، و دوستت را در مصیبتت، و خویشاوندت را در تنگ‌دستی‌ات، و کسی را که ابراز دوستی و چاپلوسی می‌کند در روزگار بیکاری و بی‌مقامی‌ات؛ تا از این راه، جایگاه خود را نزد آنان بدانی.

لا یعرف النّاس إلاّ بالإختبار؛ فاختبر أهلك و ولدك فی غیبتك، و صدیقك فی مصیبتك، و ذا القرابة عند فاقتك، و ذا التّودّد و الملق عند عطلتك، لتعلم بذلك منزلتك عندهم.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷

لزوم دیدار برادران و فریادرسی از درماندهٔ اندوهگین

به پدر و مادرت نیکی کن هرچند برای آن دو سال سفر کنی، و با خویشاوندانت پیوند برقرار کن هرچند برای آن یک سال سفر کنی. به عیادت مسلمان برو هرچند یک میل (حدود دو کیلومتر) راه باشد، و بر جنازه نماز بخوان هرچند دو میل راه باشد، و دعوت را بپذیر هرچند سه میل راه باشد، و به دیدار برادری در راه خدای برتر برو هرچند چهار میل راه باشد، و به فریاد درماندهٔ اندوهگین برس هرچند پنج میل راه باشد، و ستمدیده را یاری کن هرچند شش میل راه باشد. و بر تو باد به آمرزش‌خواهی، که همان راه رهایی است.

برّ والدیك و لو سافرت فی ذلك سنتین، وصل رحمك و لو سافرت فی ذلك سنة، وعد المسلم و لو علی میل، و صلّ علی الجنازة و لو علی میلین، و أجب الدّعوة و لو علی ثلاثة أمیال، وزر أخا فی اللّه - تعالی - و لو علی أربعة أمیال، و أغث الملهوف و لو علی خمسة أمیال، و انصر المظلوم و لو علی ستّة أمیال. و علیك بالإستغفار فإنّه المنجاة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۸۷

نزد خدا بهترینِ مردم باش، و نزد خودت بدترینِ مردم باش، و نزد مردم یکی از مردم باش.

كن عند اللّه خیر النّاس، و كن عند نفسك شرّ النّاس، و كن عند النّاس واحدا من النّاس.

هرگاه ناگواری به تو رسید، بنگر؛ اگر چاره‌ای برایت هست، سستی نکن، و اگر چاره‌ای در آن نیست، بی‌تابی نکن.

إذا نزل بك مكروه فانظر؛ فإن كان لك حیلة فلا تعجز، و إن لم تكن فیه حیلة فلا تجزع.

اگر می‌خواهی از تو فرمان ببرند، چیزی را بخواه که در توان باشد.

إذا شئت أن تطاع فسل ما یستطاع.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 20 ص 310 الحدیث 552. مرسلا.و فی ص 311 الحدیث 563. مرسلا. و فی النوادر للراوندی ص 92. مرسلا. و فی الكشكول للبهائی ج 2 ص 13. مرسلا. و فی المواعظ العددیة ص 178. مرسلا. و فی مطالب السؤول ص 200. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 2 ص 10 الحدیث 1911.مرسلا. و فی ص 476 الحدیث 3340. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هرگاه آنچه می‌خواهی نشد، پروا مکن که در چه حالی هستی.

إذا لم یكن ما ترید فلا تبل كیف كنت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۶۹
منابع (۱)
  1. فلا تبال. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 318. و هامش نسخة الإسترابادی ص 58.

پندهای منظوم امام (ع) به فرزندش

سپس امام (ع) این شعر را خواند و فرمود:

ثم أنشأ علیه السّلام یقول:

«أبنیّ إنّی واعظ و مؤدّب فافهم فأنت العاقل المتأدّب»
پسرکم! من پنددهنده و ادب‌آموزم؛ پس دریاب، که تو خردمندِ باادبی.

أبنیّ إنّی واعظ و مؤدّب فافهم فأنت العاقل المتأدّب

«و احفظ وصیّة والد متحنّن یغدوک بالآداب کی لا تعطب»
و سفارش پدری دلسوز و مهربان را نگه دار که تو را با ادب پرورش می‌دهد تا نابود نشوی.

و احفظ وصیّة والد متحنّن یغدوك بالآداب كی لا تعطب

«أبنیّ إنّ الرّزق مکفول به فعلیک بالإجمال فیما تطلب»
پسرکم! روزی ضمانت شده است؛ پس در آنچه می‌جویی میانه‌روی پیشه کن.

أبنیّ إنّ الرّزق مكفول به فعلیك بالإجمال فیما تطلب

«لا تجعلنّ المال کسبک مفردا و تقی إلهک فاجعلن ما تکسب»
مال را تنها دستاورد خود قرار مده، و تقوای (پرهیزگاری و خودنگهداریِ) معبودت را دستاورد خویش ساز.

لا تجعلنّ المال كسبك مفردا و تقی إلهك فاجعلن ما تكسب

«أبنیّ کم صاحبت من ذی غدرة فإذا صحبت فانظرن من تصحب»
پسرکم! چه بسیار با پیمان‌شکنان همنشین شده‌ای؛ پس هرگاه خواستی همنشینی کنی، بنگر با چه کسی همنشین می‌شوی.

أبنیّ كم صاحبت من ذی غدرة فإذا صحبت فانظرن من تصحب

«و اجعل صدیقک من إذا أحببته حفظ الإخاء و کأنّ دونک یضرب»
و دوستت را کسی قرار بده که وقتی دوستش بداری، برادری را پاس بدارد و چنان باشد که گویی برای دفاع از تو شمشیر می‌زند.

و اجعل صدیقك من إذا أحببته حفظ الإخاء و كأنّ دونك یضرب

«و احذر ذوی الملق اللّئام فإنّهم فی النّائبات علیک فیمن یحطب»
و از چاپلوسانِ پست بپرهیز، که آنان در گرفتاری‌ها، در شمار کسانی‌اند که بر ضد تو هیزم جمع می‌کنند (آتش گرفتاری‌ات را تندتر می‌کنند).

و احذر ذوی الملق اللّئام فإنّهم فی النّائبات علیك فیمن یحطب

«و اتل الکتاب کتاب ربّک موقنا فیمن یقوم به هناک و ینصب»
و کتاب، یعنی کتاب پروردگارت را با یقین بخوان، در شمار کسانی که در آنجا به آن قیام می‌کنند و رنج عبادت می‌برند؛

و اتل الكتاب كتاب ربّك موقنا فیمن یقوم به هناك و ینصب

«بتدبّر و تفکّر و تقرّب إنّ المقرّب عنده یتقرّب»
با ژرف‌نگری و اندیشه و نزدیکی جستن به خدا؛ چراکه انسانِ مقرب نزد او، همواره به او نزدیک‌تر می‌شود.

بتدبّر و تفكّر و تقرّب إنّ المقرّب عنده یتقرّب

«و اعبد إلهک بالإنابة مخلصا و انظر إلی الأمثال فیما تضرب»
و معبودت را با بازگشت به سوی او و از سر اخلاص بپرست، و در مَثَل‌هایی که زده می‌شود بیندیش.

و اعبد إلهك بالإنابة مخلصا و انظر إلی الأمثال فیما تضرب

«و إذا مررت بآیة تصف العذاب فقل و عینک بالتّخوّف تسکب»
و هرگاه به آیه‌ای رسیدی که عذاب را وصف می‌کند، در حالی که چشمت از ترس اشک می‌ریزد، بگو:

و إذا مررت بآیة تصف العذاب فقل و عینك بالتّخوّف تسكب

«یا من یعذّب من یشاء بقدرة لا تجعلنّی فی الّذین تعذّب»
ای کسی که هر که را بخواهد با قدرت خویش عذاب می‌کند، مرا در شمار کسانی که عذاب می‌کنی قرار مده!

یا من یعذّب من یشاء بقدرة لا تجعلنّی فی الّذین تعذّب

«إنّی أبوء بعثرتی و خطیئتی هربا و هل إلاّ إلیک المهرب»
من گریزان، به لغزش و خطایم اعتراف می‌کنم؛ و مگر گریزگاهی جز به سوی تو هست؟

إنّی أبوء بعثرتی و خطیئتی هربا و هل إلاّ إلیك المهرب

«بادر هواک إذا هممت بصالح و تجنّب الأمر الّذی یتجنّب»
هرگاه قصد کار نیکی کردی، بر خواهش نفست پیشی بگیر، و از کاری که باید از آن دوری کرد، دوری کن.

بادر هواك إذا هممت بصالح و تجنّب الأمر الّذی یتجنّب

«و اعمل لنفسک إن أردت حباءها إنّ الزّمان بأهله یتقلّب»
و اگر می‌خواهی به جانت هدیه‌ای ببخشی، برایش کار کن؛ که روزگار، مردمش را زیر و رو می‌کند.

و اعمل لنفسك إن أردت حباءها إنّ الزّمان بأهله یتقلّب

«و لقد نصحتک إن قبلت نصیحتی و النّصح أرخص ما یباع و یوهب»
به راستی تو را پند دادم اگر پندم را بپذیری؛ و پند، ارزان‌ترین چیزی است که فروخته و بخشیده می‌شود.
سپس امام (ع) فرمود:

و لقد نصحتك إن قبلت نصیحتی و النّصح أرخص ما یباع و یوهب ثم قال علیه السّلام:

پسرکم! تو را به بزرگداشتِ دو برادرت سفارش می‌کنم، به خاطر حق بزرگی که بر گردن تو دارند؛ پس هیچ کاری را بدون آن دو قطعی مکن.

یا بنیّ؛ أوصیك بتوقیر أخویك لعظیم حقّهما علیك، فلا توثق أمرا دونهما.

از خدا می‌خواهم که سپاس‌گزاری و راه درستی را به دلت الهام کند، و تو را بر انجام هر کار خیری توانا سازد، و به رحمت خویش هر خطر و پیشامد ناگواری را از تو بگرداند.

أسأل اللّه أن یلهمك الشّكر و الرّشد، و یقوّیك علی العمل بكلّ خیر، و یصرف عنك كلّ محذور برحمته.

و سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد.

و السّلام علیك و رحمة اللّه و بركاته.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 3 ص 102. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 526. ابن عساكر، عن خاله القاضی محمد بن یحیی بن علی القرشی، عن أبی الحسن علی بن الحسن بن الحسین الخلعی الفقیه، عن أبی محمد بن النحاس، عن أبی الفضل یحیی بن الربیع بن محمد العبدی، عن إسحاق بن إبراهیم بن یونس، عن الربیع بن الفضل، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۶، صفحهٔ ۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن