نامههانامه ۱۰۳ دقیقه خواندن
به مأموران مالیات: از هوس بپرهیزید، منصف باشید
نامهای از او (ع) به کارگزارانِ خراج (مالیاتِ زمینِ کشاورزی)
نامهٔ همگانی به مأموران جمعآوری خراج (مالیات زمین)، در همان روزهای آمادهشدن برای شام در کوفه (۳۶ قمری). علی (ع) به آنان میگوید از هوس خود پیروی نکنند، با مردم مهربان و با انصاف باشند، برای گرفتن مالیات لباس زمستانی و تابستانی و چارپایان کشاورزان را نفروشند و به خاطر یک درهم کسی را تازیانه نزنند. سید رضی این متن را در نامهٔ ۵۱ آورده است و نصر بن مزاحم (وقعة صفین، ص ۱۰۸) آن را میان نامههای آمادهشدن برای رفتن به شام نقل کرده؛ ویراستار متن را با روایت نصر کامل کرده است.
خطاب به: مأموران خراج (اصحاب الخراج، عمّال خراج)
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۵۱
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
از بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مأمورانِ خراج. سلام بر شما.
من عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین إلی أصحاب الخراج. سلام علیكم.
منابع (۱)
- ورد فی المعیار و الموازنة ص 120. مرسلا.
هشدار او (ع) به کارگزاران دربارهٔ پیروی از خواهشِ نفس (خواستهای که آدم را از راهِ درست بیرون میبرد) و رام شدن در برابر آن
اما بعد، هر کس از سرانجامی که به سوی آن میرود نترسد، چیزی پیشاپیش برای خود نمیفرستد تا او را حفظ کند. و هر کس از هوسِ خود پیروی کند و رامِ آن شود و آن را بر حقیقتی که میشناسد ترجیح دهد، خودش را به نابودی کشانده است؛ و خیلی زود از پشیمانان خواهد شد.
أمّا بعد؛ فإنّ من لم یحذر ما هو صائر إلیه لم یقدّم لنفسه ما یحرزها. و من اتّبع هواه، و انقاد له، و آثر ذلك علی ما یعرف، أهلك نفسه؛ و عمّا قلیل لیصبحنّ من النّادمین.
بدانید خوشبختترینِ مردم در دنیا کسی است که از آنچه زیانش را میشناسد روی بگرداند، و بدبختترینِ آنان کسی است که از هوسِ خود پیروی کند.
ألا و إنّ أسعد النّاس فی الدّنیا من عدل عمّا یعرف ضرّه، و إنّ أشقاهم من اتّبع هواه.
پس عبرت بگیرید و بدانید هر کارِ نیکی که پیش فرستادهاید، از آنِ شماست.
فاعتبروا و اعلموا أنّ لكم ما قدّمتم من خیر.
و هر چه جز آن باشد، آرزو میکنید کاش میان شما «وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ» و میان آن فاصلهای دور بود؛ و خدا شما را از خودش میترساند و خدا به بندگان مهربان است.
و ما كان سوی ذلك وددتم لو أنّ بینكم وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً وَ یُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ .
منابع (۱)
- آل عمران/ 30. و وردت الفقرات فی وقعة صفین ص 108. عن نصر، عن عمر ابن سعد، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 122. مرسلا.
و بدانید عاقبتِ شومِ آنچه در آن کوتاهی کردهاید بر گردنِ شماست، و آنچه بر عهدهٔ شما گذاشته شده آسان است و پاداشِ آن بسیار.
و اعلموا أنّ علیكم وبال ما فرّطتم فیه، و أنّ ما كلّفتم به لیسیر، و أنّ ثوابه لكثیر.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین.
اگر در ستم و سرکشی و تجاوزی که خدا از آن بازداشته، عذابی نبود که از آن بترسند، در پاداشِ دوری از آن چنان بهرهای بود که هیچکس برای رها کردنش بهانهای نداشت.
و لو لم یكن فیما نهی اللّه عنه من الظّلم و البغی و العدوان عقاب یخاف، لكان فی ثواب اجتنابه ما لا عذر لأحد فی ترك طلبه.
منابع (۲)
- ورد فی المصدرین السابقین.
- ورد فی وقعة صفین ص 108. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 122. مرسلا.
سفارش او (ع) به کارگزاران برای مهربانی و انصاف با مردم
پس رحم کنید تا به شما رحم شود.
فارحموا ترحموا.
آفریدگانِ خدا را عذاب ندهید و بالاتر از توانشان از آنان کار نخواهید.
و لا تعذّبوا خلق اللّه، و لا تكلّفوهم فوق طاقتهم.
خودتان با مردم به انصاف رفتار کنید و برای برآوردنِ نیازهایشان بردبار باشید؛ چرا که شما خزانهدارانِ مردم، نمایندگانِ امت و فرستادگانِ پیشوایان هستید.
و أنصفوا النّاس من أنفسكم، و اصبروا لحوائجهم؛ فإنّكم خزّان الرّعیّة، و وكلاء الأمّة، و سفراء الأئمّة.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین.
برای خود دربان نگذارید؛ هیچکس را در گفتنِ نیازش شرمنده و دلسرد نکنید تا آن را به شما برساند، و او را از خواستهاش بازندارید.
و لا تتّخذوا حجّابا؛ و لا تحشموا أحدا عن حاجته حتّی ینهیها إلیكم، و لا تحبسوه عن طلبته.
منابع (۳)
- ورد فی المصدرین السابقین.
- تحسموا. ورد فی نسخة العام 400 ص 988. و نسخة ابن المؤدب ص 275.و نسخة الآملی ص 280. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 331. و نسخة عبده ص 597.و نسخة العطاردی ص 465. و ورد تجشّموا فی نسخة ابن شذقم ص 604.
- ورد فی وقعة صفین ص 125. بالسند السابق. و فی المعیار و الموازنة.
هیچکس را به جای کسِ دیگری نگیرید، مگر ضامن را به جای کسی که ضمانتش را کرده است.
و لا تأخذوا أحدا بأحد إلاّ كفیلا عمّن كفل عنه.
منابع (۱)
- ورد فی المصدرین السابقین.
در گرفتنِ خراج، هرگز لباسِ زمستانی و تابستانیِ مردم، چارپایی را که با آن کار میکنند و بردهای را نفروشید. و هرگز کسی را به خاطرِ یک درهم، یک تازیانه هم نزنید.
و لا تبیعنّ للنّاس فی الخراج كسوة شتاء و لا صیف، و لا دابّة یعتملون علیها، و لا عبدا. و لا تضربنّ أحدا سوطا لمكان درهم.
هرگز به مالِ هیچکس از مردم، چه نمازگزار و چه غیرمسلمانِ همپیمان، دست نزنید؛ مگر اینکه اسب یا سلاحی بیابید که با آن به اهلِ اسلام حمله شود.
و لا تمسّنّ مال أحد من النّاس، مصلّ و لا معاهد، إلاّ أن تجدوا فرسا أو سلاحا یعدی به علی أهل الإسلام.
چرا که سزاوار نیست مسلمان چنین چیزی را در دستِ دشمنانِ اسلام رها کند تا نیرویی بر ضدِّ او شود.
فإنّه لا ینبغی للمسلم أن یدع ذلك فی أیدی أعداء الإسلام، فیكون شوكة علیه.
خودتان را بر کاری که مایهٔ خرسندی و سربلندی است، به شکیبایی وادارید.
و اصبروا أنفسكم علی ما فیه الاغتباط.
مبادا با سستی و بهانهتراشی کار را عقب بیندازید و با تنبلی کارِ خیر را کنار بزنید، که در این کار پشیمانی است.
و إیّاكم و تأجیل العمل بالتّوانی و العلل، و دفع الخیر بالكسل، فإنّ فی ذلك النّدم.
مراقب باشید کارهایی نکنید که خدا به خاطرِ آنها از ما خشنود نباشد، و در نتیجه دعای ما را به خودمان و به شما برگرداند.
و احترسوا أن تعملوا أعمالا لا یرضی اللّه بها عنّا فیردّ علینا و علیكم دعاءنا.
چرا که خدای برتر میفرماید: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ» بگو اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمیکند.
فإنّه - تعالی - یقول: قُلْ ما یَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُكُمْ .
منابع (۱)
- الفرقان/ 77.
و هرگاه خدا از آسمان بر مردمی خشمِ سخت بگیرد، در زمین نابود میشوند.
و إنّ اللّه إذا مقت قوما من السّماء هلكوا فی الأرض.
منابع (۱)
- ورد فی وقعة صفین ص 125. عن نصر، عن عمر بن سعد، عن علی علیه السّلام.و فی المعیار و الموازنة ص 123. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 9. مرسلا.
از خیرخواهی برای خودتان، از خوشرفتاری با سپاه، از یاری رساندن به مردم، و از نیرومند کردنِ دینِ خدا هیچ دریغ نکنید. و در راهِ خدا، آنچه را بر شما واجب کرده است به خوبی انجام دهید.
و لا تدّخروا أنفسكم نصیحة، و لا الجند حسن سیرة، و لا الرّعیّة معونة، و لا دین اللّه قوّة. و أبلوا فی سبیله ما استوجب علیكم.
چرا که خدای پاک به ما و شما چنان نعمتی بخشیده که باید با تمامِ تلاشمان سپاسگزارش باشیم و تا جایی که توان داریم یاریاش کنیم.
فإنّ اللّه - سبحانه - قد اصطنع عندنا و عندكم أن نشكره بجهدنا، و أن ننصره بما بلغت قوّتنا.
و هیچ نیرویی نیست مگر به یاریِ خداوندِ بلندمرتبه و بزرگ.
و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۳۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن




