کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

عهدنامه‌هاعهدنامه ۳۴۶ دقیقه خواندن

نامه به مالک اشتر

عهدنامهٔ امام علی (ع) به مالک اشتر نخعی؛ هنگامی که کارِ محمد بن ابی‌بکر، فرماندارِ مصر، آشفته شد و امام، مالک را به فرمانداریِ مصر و سرزمین‌های تابعش گماشت

فرمان حکومت مصر برای مالک اشتر و شهادت او در راهمیان ۳۷ تا ۳۸ قکوفه (عهدنامه برای مصر)تاریخ محتمل

وقتی کار محمد بن ابی‌بکر در مصر به هم ریخت و معاویه به مصر چشم دوخت، امام مالک اشتر را به فرمانداری مصر برگزید و این عهدنامه را برایش نوشت. سید رضی می‌گوید این بلندترین عهدی است که امام نوشته و پر از خوبی‌هاست. در آن دستور گرفتن مالیات زمین‌ها، جنگ با دشمن، اصلاح مردم و آبادی شهرها آمده، و نقشهٔ کامل رفتار فرمانروا با مردم، کارگزاران، سپاهیان، قاضیان و تاجران. اشتر در راه، در قلزم، با زهر کشته شد و به مصر نرسید.

خطاب به: مالک بن حارث اشتر نخعی

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۵۳

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۴۷)
  1. سفارشِ امام (ع) به اشتر دربارهٔ مخالفت با نفس و شکستنِ شهوت
  2. لزومِ به دست آوردنِ محبتِ مردم با کردارِ نیک از نگاهِ امام (ع)
  3. سفارشِ امام (ع) به اشتر دربارهٔ دوست داشتنِ مردم و مهربانی با آنان
  4. پیامدهای تحمیلِ اراده بر مردم از نگاهِ امام (ع)
  5. اصول رفتار با مردم از نگاهِ امام (ع)
  6. هشدار امام (ع) از پیگیری عیب‌های مردم
  7. نهی امام (ع) از اینکه فرماندار سخنِ سخن‌چین را دربارهٔ عیب‌های مردم باور کند
  8. نهی امام (ع) از کمک گرفتن از کارگزارانِ فرمانداران ستمگر پیشین
  9. نهی امام (ع) از یکسان شمردن نیکوکار و بدکار
  10. تأکید امام (ع) بر خوش‌بینی به مردم
  11. تشویق امام (ع) به همراهی با دانشمندان و خردمندان
  12. گروه‌های مردم و وظیفهٔ هر طبقه از آنان
  13. وظیفهٔ فرماندار در برابر گروه‌های جامعه
  14. تأکید امام (ع) بر ضرورت گماشتن دیده‌بانان برای رساندن حقایق
  15. تأکید امام (ع) بر ضرورت رسیدگی به خانواده‌های شهیدان
  16. معنای بازگرداندن کارها به خدا و پیامبر از زبان امام (ع)
  17. معیارهای گزینش قاضیان و داوران
  18. جایگاه قاضی برجسته نزد فرماندار
  19. اصول گزینش دستیاران قاضیان
  20. شیوهٔ حل اختلاف میان رأی‌های قاضیان
  21. قواعد گزینش مسئولان برای ادارهٔ کارها
  22. تأکید امام (ع) بر رسیدگی به زندگی و معاشِ کارگزارانِ حکومت
  23. تأکید امام (ع) بر نظارتِ همیشگی بر کارِ یاوران
  24. اصولِ تعیینِ خراج و مالیات‌ها
  25. علت‌های ویرانیِ سرزمین‌ها و حال‌وروزِ فرمانداران
  26. تشویق فرماندار به خوش‌رفتاری با مردم
  27. اصول انتخاب دبیران و مشاوران
  28. ضابطه‌های گزینش دبیرانِ نامه‌های ویژه
  29. ضابطه‌های تعیین رئیسان بخش‌های حکومتی
  30. سفارش دربارهٔ بازرگانان و صنعتگران و جایگاه آنان
  31. تأکید امام (ع) بر تعیین قیمت‌ها و مبارزه با احتکار
  32. تأکید امام (ع) بر توجه ویژه به مسکینان و ناتوانان
  33. فرمان امام (ع) به اشتر برای سرپرستی یتیمان و ازکارافتادگان
  34. تأکید امام (ع) بر وقت گذاشتن برای مسکینان دور از نگهبانان
  35. ویژگی‌های لازم برای یاران فرماندار
  36. چگونگی گماردن ناظران بر کار مسئولان
  37. سفارش به نماز شب و کوتاه خواندن نماز جماعت
  38. نهی از پنهان شدن حاکم از مردم
  39. هشدار دربارهٔ سوءاستفادهٔ اطرافیان فرماندار از جایگاه خود
  40. تأکید بر پایبندی به عدالت میان نزدیک و دور
  41. بیان امام (ع) دربارهٔ اهمیت پایبندی به پیمان‌ها
  42. نهی امام (ع) از خون‌ریزی و عاقبتِ سبک شمردن آن
  43. نهی امام (ع) از تقویت حکومت با خون‌ریزی
  44. نهی امام (ع) از خودپسندی و علاقه به ستایش دیگران
  45. هشدار امام (ع) از شتاب در کارها و امتیازطلبی
  46. تأکید امام (ع) بر اینکه فرماندار همیشه به یاد بازگشت به سوی خدا باشد
  47. تأکید امام (ع) به نقل از پیامبر (ص) بر نماز و زکات

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

این فرمانِ بندهٔ خدا، علی، امیر مؤمنان، به مالک بن حارث اشتر در عهدنامه‌اش به اوست، هنگامی که او را به فرمانداریِ مصر گماشت: برای گردآوریِ خراج (مالیاتِ زمین‌های) آنجا، جهاد با دشمنش، اصلاحِ کارِ مردمش و آبادانیِ شهرهایش. او را فرمان داد به تقوای (پرهیزگاری و خداپرواییِ) خدای پاک، و مقدم داشتنِ فرمان‌برداری از او، و پیروی از آنچه در کتابش فرمان داده است؛ یعنی واجب‌ها و سنت‌های او، که هیچ‌کس جز با پیروی از آن‌ها خوشبخت نمی‌شود و جز با انکار و تباه کردنِ آن‌ها بدبخت نمی‌شود. و فرمان داد که خدای پاک و برتر را با دست و دل و زبانش یاری کند؛ زیرا او که نامش بزرگ است، یاریِ هر کس را که یاری‌اش کند و سرافرازیِ هر کس را که گرامی‌اش بدارد، بر عهده گرفته است.

هذا ما أمر به عبد اللّه علیّ أمیر المؤمنین مالك بن الحارث الأشتر فی عهده إلیه حین ولاّه مصر: جبوة خراجها، و جهاد عدوّها، و استصلاح أهلها، و عمارة بلادها. أمره بتقوی اللّه - سبحانه - و إیثار طاعته، و اتّباع ما أمر به فی كتابه؛ من فرائضه و سننه، الّتی لا یسعد أحد إلاّ باتّباعها، و لا یشقی إلاّ مع جحودها و إضاعتها؛ و أن ینصر اللّه - سبحانه و تعالی- بیده و قلبه و لسانه، فإنّه - جلّ اسمه - قد تكفّل بنصر من نصره، و إعزاز من أعزّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۵)
  1. جبایة. ورد فی نسخة العام 400 ص 390. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 333.و نسخة الإسترابادی ص 461. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 17 ص 30. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 256. عن نسخة. و نسخة فیض الإسلام ج 5 ص 982. و نسخة عبده ص 599. و نسخة الصالح ص 427.
  2. أرضها. ورد فی
  3. فریضته و سنّته. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 6. مرسلا.
  4. ورد فی صبح الأعشی ج 10 ص 10. من كتاب تذكرة ابن حمدون. مرسلا. و فی مآثر الإنافة ج 3 ص 6. مرسلا.

سفارشِ امام (ع) به اشتر دربارهٔ مخالفت با نفس و شکستنِ شهوت

و به او فرمان داد که به هنگامِ شهوت‌ها نفسِ خود را بشکند و به هنگامِ سرکشی‌ها مهارش کند؛ زیرا نفس بسیار به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه خدا رحم کند.

و أمره أن یكسر نفسه عند الشّهوات، و یزعها عند الجمحات؛ فإنّ النّفس لأمّارة بالسّوء، إلاّ ما رحم اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. من. ورد فی نسخة عبده ص 600. و نسخة الصالح ص 427.
  2. ینزعها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 276. و نسخة الآملی ص 281. و متن شرح ابن أبی الحدید ج 17 ص 30. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 257. عن نسخة.

و اینکه به هنگامِ شبهه‌ها به کتابِ خدا تکیه کند؛ زیرا در آن، بیانِ روشنِ هر چیزی است، و «هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» هدایت و رحمتی است برای مردمی که ایمان می‌آورند.

و أن یعتمد كتاب اللّه عند الشّبهات، فإنّ فیه تبیان كلّ شیء، و هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 52.

و اینکه در پیِ خشنودیِ خدا باشد، خود را در معرضِ خشمِ او قرار ندهد، و بر نافرمانیِ او پافشاری نکند؛ زیرا از خدا پناهگاهی جز به سوی خودِ او نیست.

و أن یتحرّی رضا اللّه، و لا یتعرّض لسخطه، و لا یصرّ علی معصیته؛ فإنّه لا ملجأ من اللّه إلاّ إلیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 90. مرسلا.

سپس ای مالک! بدان که من تو را به سرزمین‌هایی فرستاده‌ام که پیش از تو، حکومت‌هایی دادگر و ستمگر بر آن‌ها گذشته است.

ثمّ اعلم، یا مالك، أنّی قد وجّهتك إلی بلاد قد جرت علیها دول قبلك من عدل و جور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

لزومِ به دست آوردنِ محبتِ مردم با کردارِ نیک از نگاهِ امام (ع)

مردم همان‌گونه به کارهای تو می‌نگرند که تو به کارهای فرماندارانِ پیش از خودت می‌نگریستی، و دربارهٔ تو همان می‌گویند که تو دربارهٔ آنان می‌گفتی.

و إنّ النّاس ینظرون من أمورك مثل ما كنت تنظر فیه من أمور الولاة قبلك، و یقولون فیك ما كنت تقول فیهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. فی مثل. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 276. و نسخة الآملی ص 281. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 333. و نسخة الإسترابادی ص 461. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 257. عن نسخة. و نسخة عبده ص 600.و نسخة الصالح ص 427.
  2. كما. ورد فی صبح الأعشی ج 10 ص 10. من كتاب تذكرة ابن حمدون. مرسلا.

نیکوکاران فقط از روی کردارِ نیک و روشِ زیبایی شناخته می‌شوند که خدا بر زبانِ بندگانِ خوبش دربارهٔ آنان جاری می‌سازد.

و إنّما یستدلّ علی الصّالحین بما یجری اللّه لهم علی ألسن عباده الأخیار من حسن الأفعال و جمیل السّیرة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 864 الحدیث 11. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 522. مرسلا. باختلاف.

پس باید محبوب‌ترین اندوخته نزدِ تو، اندوختهٔ کردارِ نیک باشد: با میانه‌روی در آنچه گرد می‌آوری و آنچه مردمِ زیرِ فرمانت را با آن اداره می‌کنی. پس خواهشِ نفست را در اختیارِ خود بگیر، و جانِ خود را از آنچه برایت حلال نیست بازدار؛ زیرا بازداشتنِ نفس، انصاف ورزیدن با آن است در آنچه دوست دارد و آنچه ناپسند می‌دارد.

فلیكن أحبّ الذّخائر إلیك ذخیرة العمل الصّالح بالقصد فیما تجمع، و ما ترعی به رعیّتك. فاملك علیك هواك، و شحّ بنفسك عمّا لا یحلّ لك؛ فإنّ الشّحّ بالنّفس الانصاف منها فیما أحبّت و كرهت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 90. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 123 الحدیث 198. مرسلا.
  3. الانتصاف. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 7. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 10 ص 10. من كتاب تذكرة ابن حمدون. مرسلا.

سفارشِ امام (ع) به اشتر دربارهٔ دوست داشتنِ مردم و مهربانی با آنان

و دلت را از رحمت به مردم، دوستی با آنان، مهربانی با آنان و نیکی به آنان سرشار کن.

و أشعر قلبك الرّحمة للرّعیّة، و المحبّة لهم، و اللّطف بهم، و الإحسان إلیهم.

منابع (۲)
  1. لرعیّتك. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 354. مرسلا. و ورد لجمیع النّاس فی غرر الحكم ج 1 ص 119 الحدیث 169. مرسلا.
  2. و التّعطف علیهم. ورد فی دعائم الإسلام.

و به آنان ستم مرسان.

و لا تنلهم حیفا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و تحف العقول. و غرر الحكم.

و مبادا بر آنان درنده‌ای شکاری باشی که خوردنشان را غنیمت بشماری؛ زیرا آنان دو دسته‌اند:

و لا تكوننّ علیهم سبعا ضاریا تغتنم أكلهم. فإنّهم صنفان:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

یا برادرِ دینیِ تو هستند، و یا همتای تو در آفرینش.

إمّا أخ لك فی الدّین. و إمّا نظیر لك فی الخلق.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. أو. ورد فی نسخة العطاردی ص 367. عن نسخة عبده.

از آنان لغزش سر می‌زند، گرفتاری‌ها و آفت‌ها برایشان پیش می‌آید، و به عمد و خطا کارهایی از دستشان سر می‌زند.

یفرط منهم الزّلل، و تعرض لهم العلل، و یؤتی علی أیدیهم فی العمد و الخطأ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس از عفو و گذشتِ خود همان اندازه به آنان ببخش که دوست داری خدای پاک از عفو و گذشتِ خود به تو ببخشد؛ زیرا تو بالاتر از آنانی، و کسی که بر تو فرمانروایی دارد بالاتر از توست، و خدا بالاتر از کسی است که تو را فرماندار کرده است. خدا رسیدگی به کارِ آنان را از تو خواسته و تو را به وسیلهٔ آنان آزموده است.

فأعطهم من عفوك و صفحك مثل الّذی تحبّ أن یعطیك اللّه - سبحانه - من عفوه و صفحه؛ فإنّك فوقهم، و والی الأمر علیك فوقك، و اللّه فوق من ولاّك؛ و قد استكفاك أمرهم، و ابتلاك بهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 116 الحدیث 143. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 357. مرسلا.
  2. ولاّك. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 354. مرسلا.

در پیِ خشنودیِ خدا باش و از خشمش دوری کن. و هرگز خودت را به جنگ با خدای برتر برمَدار؛ زیرا تو تابِ کیفرِ او را نداری، و از عفو و رحمتش بی‌نیاز نیستی، و پناهگاهی از او جز به سوی خودِ او نداری.

تحرّ رضا اللّه، و تجنّب سخطه؛ و لا تنصبنّ نفسك لحرب اللّه - تعالی -؛فإنّه لا ید لك بنقمته، و لا غنی بك عن عفوه و رحمته، و لا ملجأ لك منه إلاّ إلیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 355 الحدیث 91. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 204. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 819 الحدیث 222. مرسلا.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 355. و فی عیون الحكم و المواعظ.

و هرگز از بخششی پشیمان مشو، و به کیفری شادمانی مکن.

و لا تندمنّ علی عفو، و لا تبجّحنّ‌بعقوبة.

منابع (۱)
  1. تبتهجنّ. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 811 الحدیث 168. مرسلا.

و هرگز به سوی خشمی که راهِ گریزی از آن می‌یابی، مشتاب.

و لا تسرعنّ إلی بادرة وجدت منها مندوحة.

منابع (۱)
  1. عنها. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 284. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 257. عن نسخة.

پیامدهای تحمیلِ اراده بر مردم از نگاهِ امام (ع)

و هرگز مگو: «من فرماندار شده‌ام؛ فرمان می‌دهم و باید از من اطاعت شود.»

و لا تقولنّ: إنّی مؤمّر آمر فأطاع.

منابع (۱)
  1. امرؤ. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 8. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 10 ص 11.من كتاب تذكرة ابن حمدون. مرسلا.

زیرا این کار، فساد در دل، سستی و فرسودگیِ دین، و نزدیک شدن به دگرگونیِ نعمت‌هاست.

فإنّ ذلك إدغال فی القلب، و منهكة للدّین، و تقرّب من الغیر.

منابع (۲)
  1. مهلكة. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. العثر. ورد فی مآثر الإنافة.

پس به خدا پناه ببر از اینکه به بدبختی برسی.

فتعوّذ باللّه من درك الشّقاء.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 91. مرسلا.

و هرگاه قدرتی که در آن هستی برایت احساسِ شکوه و بزرگی یا خودبینی پدید آورد، به بزرگیِ فرمانرواییِ خدای برتر که بالای سرِ توست بنگر، و به قدرتی که او بر تو دارد در کارهایی که تو خود بر آن‌ها توان نداری. و در مرگ و آنچه پس از آن است بیندیش؛ زیرا این کار، سرکشی و بلندپروازی‌ات را فرومی‌نشاند، چموشی‌ات را نرم می‌کند، و از تو بازمی‌دارد تندی‌ات را، و خردت را که از تو دور شده به تو بازمی‌گرداند.

و إذا أحدث لك ما أنت فیه من سلطانك أبّهة أو مخیلة، فانظر إلی عظم ملك اللّه - تعالی - فوقك، و قدرته منك علی ما لا تقدر علیه من نفسك. و تفكّر فی الموت و ما بعده، فإنّ ذلك یطامن إلیك من طماحك، و یلیّن من جماحك، و یكفّ عنك من غربك، و یفیء إلیك بما عزب عنك من عقلك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۵)
  1. عظیم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 463.
  2. ورد فی مآثر الإنافة. و فی تذكرة ابن حمدون ص 56. مرسلا.
  3. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 354. مرسلا.
  4. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 328 الحدیث 196. مرسلا. و فی عیون الحكم و الواعظ ص 137. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 51. مرسلا.
  5. غرّتك. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 8. مرسلا. و ورد و یحقّر فی عینك ما استعظمت من نفسك فی دعائم الإسلام.

بپرهیز از اینکه در بزرگی با خدای پاک و برتر هم‌چشمی کنی، یا در جبروتِ او خود را همانندش سازی؛ زیرا خدا هر ستمگرِ سرکشی را خوار می‌سازد و هر خودپسندِ فخرفروشی را پست می‌کند.

و إیّاك و مساماة اللّه - سبحانه و تعالی - فی عظمته، أو التّشبّه به فی جبروته، فإنّ اللّه یذلّ كلّ جبّار، و یهین كلّ مختال فخور.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 155 الحدیث 85. مرسلا. و فی عیون الحكم و الواعظ ص 99. مرسلا. و فی صبح الأعشی ج 10 ص 11. من كتاب تذكرة ابن حمدون.مرسلا. باختلاف.
  2. ورد فی تحف العقول.

حقِ خدا و حقِ مردم را از خودت، از نزدیکانِ خاصت، و از هر کس از مردمِ زیرِ فرمانت که به او دلبستگی داری، به انصاف ادا کن.

أنصف اللّه و أنصف النّاس من نفسك، و من خاصّة أهلك، و من لك فیه هوی من رعیّتك.

چرا که اگر چنین نکنی، ستم می‌کنی! و هر کس به بندگانِ خدا ستم کند، خدای پاک به جای بندگانش دشمنِ او خواهد بود؛ و هر کس خدا با او دشمنی کند، دلیلش را باطل می‌سازد و او در جنگ با خداست، تا زمانی که دست بکشد و توبه کند.

فإنّك إن لا تفعل تظلم؛ و من ظلم عباد اللّه كان اللّه - سبحانه -خصمه دون عباده، و من خاصمه اللّه أدحض حجّته، و كان للّه حربا حتّی ینزع و یتوب.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 670 الحدیث 974. مرسلا.

هیچ‌چیز بیشتر از پافشاری بر ستم، نعمت خدا را تغییر نمی‌دهد و کیفر او را جلو نمی‌اندازد؛ چرا که خدا دعای ستمدیدگان را می‌شنود و در کمین ستمگران است.

و لیس شیء أدعی إلی تغییر نعمة اللّه، و تعجیل نقمته، من إقامة علی ظلم؛ فإنّ اللّه سمیع دعوة المظلومین، و هو للظّالمین بالمرصاد.

منابع (۱)
  1. یسمع. ورد فی نسخة العام 400 ص 392. و هامش نسخة الإسترابادی ص 464.و متن منهاج البراعة ج 20 ص 180. و نسخة العطاردی ص 398.

اصول رفتار با مردم از نگاهِ امام (ع)

باید محبوب‌ترین کارها نزد تو، کارهایی باشد که در حق میانه‌ترین، در عدالت فراگیرترین، و برای فرمان‌برداری از پروردگار و خشنودی مردم جامع‌ترین است؛ زیرا خشم تودهٔ مردم، خشنودی خواص را از بین می‌برد، اما خشم خواص با خشنودی تودهٔ مردم نادیده گرفته می‌شود.

و لیكن أحبّ الأمور إلیك أوسطها فی الحقّ، و أعمّها فی العدل، و أجمعها لطاعة الرّبّ، و لرضا الرّعیّة؛ فإنّ سخط العامّة یجحف برضا الخاصّة، و إنّ سخط الخاصّة یغتفر مع رضا العامّة.

منابع (۲)
  1. أوسعها. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 277.
  2. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 354. مرسلا.

در میان مردم، هیچ‌کس در روزگار آسایش پرهزینه‌تر برای فرماندار، در گرفتاری کم‌یاری‌تر برای او، از انصاف بیزارتر، در درخواست پافشارتر، هنگام بخشش ناسپاس‌تر، هنگام ندادن عذرناپذیرتر، و در برابر سختی‌های روزگار کم‌طاقت‌تر از خواص نیست.

و لیس أحد من الرّعیّة أثقل علی الوالی مؤونة فی الرّخاء، و أقلّ معونة له فی البلاء، و أكره للإنصاف، و أسأل بالالحاف، و أقلّ شكرا عند الإعطاء، و أبطأ عذرا عند المنع، و أضعف صبرا عند ملمّات الدّهر، من أهل الخاصّة.

ستون دین، بدنهٔ گردآمدهٔ مسلمانان و نیرو در برابر دشمنان، تنها تودهٔ مردمِ امت‌اند؛ پس باید گرایش تو به سوی آنان و دلت با آنان باشد.

و إنّما عماد الدّین، و جماع المسلمین، و العدّة للأعداء، العامّة من الأمّة؛ فلیكن صغوك لهم، و میلك معهم.

منابع (۱)
  1. صفوك. ورد فی نسخة العام 393 ص 392. و فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 4 ص 121. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 261. عن نسخة.

و سراغ کارهایی برو که سودشان همگانی‌تر و سرانجامشان بهتر است.

و اعمد لأعمّ الأمور منفعة، و خیرها عاقبة.

و هیچ نیرویی جز به خدا نیست.

و لا قوّة إلاّ باللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 91. مرسلا.

هشدار امام (ع) از پیگیری عیب‌های مردم

باید دورترینِ مردم از تو و منفورترینشان نزد تو، کسی باشد که بیشتر از همه در پی عیب‌های مردم است؛ زیرا در مردم عیب‌هایی هست که فرماندار از هر کس به پوشاندن آن‌ها سزاوارتر است. پس هرگز در پیِ کشفِ عیب‌هایی که از تو پنهان است مباش؛ بر عهدهٔ تو تنها پاک کردن عیب‌هایی است که برایت آشکار می‌شود، و خدای پاک دربارهٔ آنچه از تو پنهان است داوری می‌کند.

و لیكن أبعد رعیّتك منك، و أشنأهم عندك، أطلبهم لمعایب النّاس؛ فإنّ فی النّاس عیوبا الوالی أحقّ من سترها. فلا تكشفنّ عمّا غاب عنك منها؛ فإنّما علیك تطهیر ما ظهر لك، و اللّه - سبحانه - یحكم علی ما غاب منها عنك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. أبغض رعیّتك إلیك. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 355. مرسلا.
  2. یسترها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 278. و ورد أحقّ بسترها فی صبح الأعشی ج 10 ص 12. من كتاب تذكرة ابن حمدون. مرسلا.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 228 الحدیث 129. مرسلا.

پس تا می‌توانی عیب‌ها را بپوشان، تا خدای پاک هم از تو آنچه را دوست داری از مردمت پوشیده بماند، بپوشاند.

فاستر العورة، ما استطعت، یستر اللّه - سبحانه - منك ما تحبّ ستره من رعیّتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 115 الحدیث 130. مرسلا.
  2. من عیبك. ورد فی صبح الأعشی. من كتاب تذكرة ابن حمدون. و فی مآثر الإنافة ج 3 ص 10. مرسلا.

گره هر کینه‌ای را از مردم باز کن، ریشهٔ هر دشمنی و انتقامی را از آنان ببُر، و عذر را بپذیر.

أطلق عن النّاس عقدة كلّ حقد، و اقطع عنهم سبب كلّ وتر، و اقبل العذر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و کیفرها را با شبهه‌ها (تردید در ثبوت جرم) کنار بزن.

وادرإ الحدود بالشّبهات.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 92. مرسلا.

و هر چه را برایت روشن نیست، به روی خود نیاور.

و تغاب عن كلّ ما لا یضح لك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. تجاف. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 10. مرسلا.
  2. یصرّح لك به. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 116 الحدیث 140. مرسلا.

نهی امام (ع) از اینکه فرماندار سخنِ سخن‌چین را دربارهٔ عیب‌های مردم باور کند

در باور کردن سخنِ سخن‌چین شتاب مکن؛ زیرا سخن‌چین به کسی که از او بدگویی کرده ستمگر است و به کسی که نزد او سخن‌چینی کرده خیانتکار، هرچند خود را شبیه خیرخواهان نشان دهد.

و لا تعجلنّ إلی تصدیق ساع؛ فإنّ السّاعی ظالم لمن سعی به، غاشّ لمن سعی إلیه، و إن تشبّه بالنّاصحین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 812 الحدیث 176. مرسلا. و فی عیون الحكم و الواعظ ص 485. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 489. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 75 الحدیث 1858. مرسلا. و فی ج 2 ص 812 الحدیث 176. مرسلا. و فی عیون الحكم و الواعظ ص 529. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 485. مرسلا.

بخیل را در مشورت خود راه مده؛ که تو را از بخشش بازمی‌دارد و از تهیدستی می‌ترساند.

و لا تدخلنّ فی مشورتك بخیلا یعدل بك عن الفضل، و یعدك الفقر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

ترسو را در تصمیم‌گیری خود شریک مکن؛ که در کارها سستت می‌کند.

و لا تشركنّ فی رأیك جبانا یضعّفك عن الأمور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 815 الحدیث 197. مرسلا. و فی عیون الحكم و الواعظ ص 525. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 480. مرسلا.

و نه حریص را؛ که آزمندی با ستم را در نظرت زیبا جلوه می‌دهد.

و لا حریصا یزیّن لك الشّره بالجور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

چرا که بخل و ترس و حرص، خوی‌های گوناگونی هستند که بدگمانی به خدای برتر آن‌ها را گرد هم می‌آورد، و جایگاه نهفته‌شان در وجود بدکاران است.

فإنّ البخل و الجبن و الحرص غرائز شتّی یجمعها سوء الظّنّ باللّه - تعالی - كمونها فی الأشرار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

نهی امام (ع) از کمک گرفتن از کارگزارانِ فرمانداران ستمگر پیشین

بدان که بدترین وزیرانت کسی است که پیش از تو، وزیر بدکاران بوده است.

و اعلم أنّ شرّ وزرائك من كان للأشرار قبلك وزیرا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 92. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 355. مرسلا.باختلاف.

و کسانی که شریک گناهان آنان بودند و کارهایشان را در میان بندگان خدا پیش می‌بردند، هرگز نباید محرم راز و نزدیکان تو باشند؛ که آنان را در حکومت خود شریک کنی، همان‌گونه که در فرمانروایی دیگران شریک شدند و آنان را به پرتگاه‌های بدِ نابودی کشاندند.

و من شركهم فی الآثام، و قام بأمورهم فی عباد اللّه، فلا یكوننّ لك بطانة؛ تشركهم فی دولتك، كما شركوا فی سلطان غیرك، فأوردوهم مصارع السّوء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول.

و ظاهرِ آنچه نزد تو به نمایش می‌گذارند، تو را به شگفت نیاورد؛ زیرا آنان یاران گناهکاران، برادران ستمگران، و موج خروشانِ هر طمع و نیرنگ‌اند.

و لا یعجبنّك شاهد ما یحضرونك به؛ فإنّهم أعوان الأثمة، و إخوان الظّلمة، و عباب كلّ طمع و دغل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق. و دعائم الإسلام. باختلاف.
  2. ورد فی تحف العقول.

تو می‌توانی بهترین جایگزین‌ها را به جای آنان بیابی؛ کسانی که همچون آنان فکری روشن و توانایی در انجام کار دارند، اما بار سنگین خطاها و گناهان آنان را بر دوش ندارند؛ کسانی که هیچ ستمگری را بر ستمش و هیچ گناهکاری را بر گناهش یاری نکرده‌اند، و در همراهی با غیر تو، روشی نداشته‌اند که به مسلمانان و هم‌پیمانان (غیرمسلمانانِ در پناه حکومت اسلامی) ستم کرده باشد.

و أنت واجد منهم خیر الخلف ممّن له مثل آرائهم و نفاذهم، و لیس علیه مثل آصارهم و أوزارهم، ممّن لم یعاون ظالما علی ظلمه، و لا آثما علی إثمه؛ و لم یكن مع غیرك له سیرة أجحفت بالمسلمین و المعاهدین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. آثامهم. ورد فی نسخة العام 400 ص 394. و نسخة ابن المؤدب ص 279. و نسخة الإسترابادی ص 466. و فی متن شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 14 ص 42.
  2. ورد فی تحف العقول ص 92. مرسلا.

اینان هزینه‌شان بر تو سبک‌تر، یاری‌شان برایت بهتر، مهربانی‌شان به تو دلسوزانه‌تر، و الفتشان با غیر تو کمتر است؛ پس اینان را در خلوت‌ها و انجمن‌هایت از خواص خود بگیر. سپس باید برگزیده‌ترینِ آنان نزد تو، کسی باشد که تلخی حق را بیشتر از همه به تو می‌گوید، و در کارهایی که از تو سر می‌زند و خدا برای دوستانش نمی‌پسندد، کمتر از همه همراهی‌ات می‌کند، هر قدر هم که این کار با خواهش نفس تو ناسازگار باشد؛ زیرا آنان تو را بر حق نگه می‌دارند و به آنچه سودش به تو بازمی‌گردد بینایت می‌کنند.

أولئك أخفّ علیك مؤونة، و أحسن لك معونة، و أحنی علیك عطفا، و أقلّ لغیرك إلفا؛ فاتّخذ أولئك خاصّة لخلواتك و حفلاتك. ثمّ لیكن آثرهم عندك أقولهم لك بمرّ الحقّ، و أقلّهم مساعدة فیما یكون منك ممّا كره اللّه لأولیائه، واقعا ذاك من هواك حیث وقع؛ فإنّهم یقفونك علی الحقّ، و یبصّرونك ما یعود علیك نفعه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. خاصّة تجالسهم فی خلواتك، و یحضرون إلیك. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 356. مرسلا.
  2. ورد فی تحف العقول.

و به اهل پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) و راستی بپیوند؛ سپس آنان را چنان بار بیاور که تو را بیش از اندازه نستایند و با نسبت دادن کار باطلی که نکرده‌ای خرسندت نسازند؛ زیرا ستایش فراوان، خودپسندی می‌آورد و به تکبر و سرکشی نزدیک می‌کند، و خشنودی به آن، خشم و بیزاری خدا را در پی دارد.

و الصق بأهل الورع و الصّدق؛ ثمّ رضهم علی أن لا یطروك و لا یبجّحوك بباطل لم تفعله؛ فإنّ كثرة الإطراء تحدث الزّهو، و تدنی من العزّة، و الرّضا بذلك یوجب المقت من اللّه.

منابع (۲)
  1. الصّدق و الورع. ورد فی مآثر الإنافة ج 3 ص 10. مرسلا.
  2. الغرّة. ورد فی نسخة العام 400 ص 394. و نسخة ابن المؤدب ص 279. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 337. و نسخة الإسترابادی ص 467. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 264. عن نسخة. و نسخة العطاردی ص 370. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند. و عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند.

و سخنی که بیش از همه دروغ در آن راه می‌یابد، ستایش و پاک‌نمایی فرمانروایان است؛ زیرا در آن به مرزهای حق بسنده نمی‌شود و کار به زیاده‌روی می‌کشد.

و إنّ أكثر القول أن یشرك فیه الكذب تزكیة السّلطان، لأنّه لا یقتصر فیه علی حدود الحقّ دون التّجاوز إلی الإفراط‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 92. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 356. مرسلا.و فی غرر الحكم ج 1 ص 123 الحدیث 199. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

نهی امام (ع) از یکسان شمردن نیکوکار و بدکار

هرگز نباید نیکوکار و بدکار نزد تو جایگاهی یکسان داشته باشند؛ زیرا این کار، نیکوکاران را از نیکوکاری دلسرد می‌کند و بدکاران را به بدکاری عادت می‌دهد. با هر یک از آنان همان‌گونه رفتار کن که خودشان برای خود برگزیده‌اند؛ تا ادب کردنی از سوی تو باشد که خدا با آن به تو سود می‌رساند و یارانت هم از آن سود می‌برند.

و لا یكوننّ المحسن و المسیء عندك بمنزلة سواء؛ فإنّ فی ذلك تزهیدا لأهل الإحسان فی الإحسان، و تدریبا لأهل الإساءة علی الإساءة. و ألزم كلاّ منهم ما ألزم نفسه أدبا منك، ینفعك اللّه به، و ینتفع به أعوانك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول.

بدان هیچ چیز بیشتر از این فرمانروا را به مردمش خوش‌بین نمی‌کند که به آنان نیکی کند، هزینه‌ها و بارهای سنگین را از دوششان سبک سازد، و به کاری که حقی بر گردنشان ندارد وادارشان نکند.

و اعلم أنّه لیس شیء بأدعی إلی حسن ظنّ راع برعیّته من إحسانه إلیهم، و تخفیفه المؤونات علیهم، و ترك استكراهه إیّاهم علی ما لیس له قبلهم.

منابع (۲)
  1. وال. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 614. و نسخة ابن النقیب ص 286. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 265. عن نسخة.
  2. عنهم. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 286.

تأکید امام (ع) بر خوش‌بینی به مردم

پس باید در این باره کاری کنی که خوش‌بینی به مردمت را در دلت پدید آورد؛ چرا که خوش‌بینی به آنان رنجی دراز را از تو دور می‌کند.

فلیكن منك فی ذلك أمر یجتمع لك به حسن الظّنّ برعیّتك؛ فإنّ حسن الظّنّ بهم یقطع عنك نصبا طویلا.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 356. مرسلا.

از میان نیکوکاران، سزاوارترین کس به خوش‌بینیِ تو کسی است که با او خوش‌رفتارتر بوده‌ای.

و إنّ أحقّ من حسن ظنّك به لمن حسن بلاؤك عنده من أهل الخیر.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و سزاوارترین کس به بدبینیِ تو کسی است که با او بدرفتارتر بوده‌ای.

و إنّ أحقّ من ساء ظنّك به لمن ساء بلاؤك عنده.

پس این جایگاه را که به سود و زیان توست بشناس، تا بینش تو را در نیکی کردن و خوش‌رفتاریِ هرچه بیشتر با تودهٔ مردم بیفزاید، همراه با پاداشی که خدا به سبب آن در قیامت برایت مقرر می‌کند.

فاعرف هذه المنزلة لك و علیك، لتزدك بصیرة فی حسن الصّنع، و استكثار حسن البلاء عند العامّة، مع ما یوجب اللّه بها لك فی المعاد.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 92. مرسلا.

هرگز سنت و روش درستی را مشکن که بزرگانِ پیشینِ این امت به آن عمل کرده‌اند، همدلی با آن شکل گرفته و کار مردم بر پایهٔ آن سامان یافته است.

و لا تنقضنّ سنّة صالحة عمل بها صدور هذه الأمّة، و اجتمعت بها الألفة، و صلحت علیها الرّعیّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و هرگز سنت و روش تازه‌ای مگذار که به چیزی از آن سنت‌های گذشته زیان بزند؛ که در این صورت، پاداش از آنِ کسی است که آن سنت را نهاده، و گناه شکستنش بر گردن توست.

و لا تحدثنّ سنّة تضرّ بشیء من ماضی تلك السّنن؛ فیكون الأجر لمن سنّها، و الوزر علیك بما نقضت منها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

تشویق امام (ع) به همراهی با دانشمندان و خردمندان

با دانشمندان بسیار گفت‌وگو و هم‌اندیشی کن، و با خردمندان بسیار به بحث بنشین، تا آنچه را کار سرزمینت بر پایهٔ آن سامان یافته استوار داری، و آنچه را مردمِ پیش از تو با آن پایدار مانده‌اند برپا کنی؛ چرا که این کار حق را استوار می‌کند و باطل را می‌راند، و همین برای راهنما و الگو بودن بس است.

و أكثر مدارسة العلماء، و مناقشة الحكماء، فی تثبیت ما صلح علیه أمر بلادك، و إقامة ما استقام به النّاس قبلك؛ فإنّ ذلك یحقّ الحقّ و یدفع الباطل، و یكتفی به دلیلا و مثالا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. منافثة. ورد فی نسخة العام 400 ص 395. و نسخة الآملی ص 285. و نسخة الإسترابادی ص 468. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 265. عن نسخة. و نسخة عبده ص 605. و ورد مثافنة فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 280. و هامش نسخة الآملی ص 285. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 338. و هامش نسخة الإسترابادی ص 468. و نسخة ابن النقیب ص 287.و نسخة العطاردی ص 370.

زیرا کارهای شایسته، راه رسیدن به فرمان‌برداری از خداست.

لأنّ الأعمال الصّالحة هی السّبیل إلی طاعة اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 93. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 357. مرسلا.باختلاف یسیر.

گروه‌های مردم و وظیفهٔ هر طبقه از آنان

بدان که مردم طبقه‌های گوناگونی هستند که کار هیچ‌یک جز با دیگری سامان نمی‌گیرد و هیچ‌یک از دیگری بی‌نیاز نیست.

و اعلم أنّ الرّعیّة طبقات لا یصلح بعضها إلاّ ببعض، و لا غنی ببعضها عن بعض.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 357. خمس طبقات ثم جاء فی التقسیم كتّاب العامّة و الخاصّة، و قضاة العدل، و عمّال الإنصاف طبقة واحدة. و یبدو أن هذا التقسیم هو الصحیح بقرینة الفقرة التی تفصّل دور الطبقات؛ لكننا لم نجد فی نسخ نهج البلاغة التی بین أیدینا غیر هذا، فلم نتدخل فی النص.

گروهی از آنان سپاهیان خدایند.

فمنها جنود اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

گروهی دبیرانِ کارهای عمومی و خصوصی و نویسندگانِ دیوان‌ها (اداره‌های دولتی) هستند.

و منها كتّاب العامّة و الخاصّة، و كتّاب الدّواوین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 148. مرسلا.

گروهی قاضیانِ دادگرند.

و منها قضاة العدل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

گروهی کارگزارانِ باانصاف و خوش‌رفتارند.

و منها عمّال الإنصاف و الرّفق.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

گروهی نیز پرداخت‌کنندگانِ جزیه (مالیاتِ سرانهٔ غیرمسلمانان) و خراج (مالیاتِ زمینِ کشاورزی) از اهل ذمّه (غیرمسلمانانِ در پناهِ اسلام) و مسلمانانند.

و منها أهل الجزیة و الخراج من أهل الذّمّة و مسلمة النّاس.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

گروهی بازرگانان و پیشه‌ورانند.

و منها التّجّار و أهل الصّناعات.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و گروهی طبقهٔ پایین، از نیازمندان و تنگ‌دستانند.

و منها الطّبقة السّفلی من ذوی الحاجة و المسكنة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

خدای برتر سهم هر یک را معین کرده و اندازهٔ آن را به عنوان واجبی در کتاب خود یا سنتی از پیامبرش (ص) نهاده است؛ پیمانی از سوی او که نزد ما محفوظ است.

و كلّ قد سمّی اللّه - تعالی - سهمه، و وضع علی حدّه، فریضة فی كتابه، أو سنّة [من] نبیّه صلّی اللّه علیه و آله، عهدا منه عندنا محفوظا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپاهیان، به اذن خدای ارجمند و بزرگ، دژهای مردم، زیور فرمانروایان، شکوه دین، و راه‌های امنیت و آسایشند؛ و کار مردم جز به آنان برپا نمی‌ماند.

فالجنود، بإذن اللّه - عزّ و جلّ -،حصون الرّعیّة، و زین الولاة، و عزّ الدّین، و سبل الأمن و الخفض؛ و لیس یقوم الرّعیّة إلاّ بهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدر السابق ص 149. مرسلا.
  2. الولایة. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 231. عن نسخة من النهج.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی تحف العقول ص 93. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 357. مرسلا.

سپس پایداریِ سپاهیان جز به خراجی نیست که خدای برتر برایشان بیرون می‌آورد؛ همان که با آن برای جهاد با دشمن خود نیرو می‌گیرند، برای سامان دادن به کار خویش بر آن تکیه می‌کنند، و نیازشان را برآورده می‌سازد.

ثمّ لا قوام للجنود إلاّ بما یخرج اللّه - تعالی - لهم من الخراج الّذی یقوون به علی جهاد عدوّهم، و یعتمدون علیه فیما یصلحهم، و یكون من وراء حاجتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. فی. ورد فی نسخة العام 400 ص 396. و نسخة ابن المؤدب ص 280. و هامش نسخة الإسترابادی ص 469. و نسخة ابن النقیب ص 287. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 267. عن نسخة. و نسخة عبده ص 606.و نسخة العطاردی ص 371.

سپس پایداریِ این دو گروه جز به گروه سوم یعنی قاضیان، کارگزاران و دبیران نیست؛ به سبب پیمان‌ها و قراردادهایی که استوار می‌کنند، سودها و درآمدهایی که گرد می‌آورند، انصافی که آشکار می‌سازند، و کارهای خاص و عامی که امینِ آن‌ها شمرده می‌شوند.

ثمّ لا قوام لهذین الصّنفین إلاّ بالصّنف الثّالث من القضاة و العمّال و الكتّاب؛ لما یحكمون من المعاقد، و یجمعون من المنافع، و یظهرون من الإنصاف، و یؤتمنون علیه من خواصّ الأمور و عوامّها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دستور معالم الحكم ص 150. مرسلا. و فی تحف العقول ص 93. مرسلا.

و پایداریِ همهٔ اینان جز به بازرگانان و پیشه‌وران نیست؛ به سبب کالاها و وسایل مورد نیازی که فراهم می‌آورند، بازارهایی که برپا می‌دارند، و نیازهایی که با دسترنج خود برآورده می‌کنند؛ کارهایی که ساختهٔ دست دیگران به پای آن نمی‌رسد.

و لا قوام لهم جمیعا إلاّ بالتّجّار و ذوی الصّناعات، فیما یجتمعون علیه من مرافقهم، و یقیمونه من أسواقهم، و یكفونهم من التّرفّق بأیدیهم، ممّا لا یبلغه رفق غیرهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس طبقهٔ پایین از نیازمندان و تنگ‌دستانند که بخشش و یاری به آنان سزاوار و لازم است.

ثمّ الطّبقة السّفلی من أهل الحاجة و المسكنة الّذین یحقّ رفدهم و معونتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

در فَیء (درآمدهای عمومیِ حکومت اسلامی) که از آنِ خدای ارجمند و بزرگ است، برای هر یک گشایشی هست؛ و هر یک به اندازهٔ آنچه کارش را سامان می‌دهد، بر گردن فرماندار حقی دارد.

و فی فیء اللّه - عزّ و جلّ - لكلّ سعة؛ و لكلّ علی الوالی حقّ بقدر ما یصلحه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 93. مرسلا.
  2. ورد فی دستور معالم الحكم ص 150. مرسلا.

وظیفهٔ فرماندار در برابر گروه‌های جامعه

فرماندار از عهدهٔ آنچه خدای بزرگ و برتر در این باره به راستی بر گردنش نهاده برنمی‌آید، مگر با اهتمام و یاری خواستن از خدا، و آماده ساختنِ دل خویش برای پایبندی به حق و شکیبایی بر آن، چه بر او آسان باشد و چه سنگین.

و لیس یخرج الوالی من حقیقة ما ألزمه اللّه - تبارك و تعالی - من ذلك إلاّ بالاهتمام و الإستعانة باللّه، و توطین نفسه علی لزوم الحقّ و الصّبر علیه فیما خفّ علیه أو ثقل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

پس از میان سپاهیانت کسی را به فرماندهی بگمار که به تشخیص تو خیرخواه‌ترینشان برای خدا و پیامبرش و امامِ تو باشد؛ و پاک‌دامن‌ترین، بردبارترین، و جامع‌ترینشان در دانش و تدبیر باشد؛ از کسانی که دیر خشمگین می‌شوند، پوزش را با آرامش می‌پذیرند، به ناتوانان مهربانی می‌کنند و در برابر نیرومندان سرسخت‌اند؛ و از کسانی که تندی و خشونت آنان را از جا درنمی‌برد و ناتوانی زمین‌گیرشان نمی‌کند.

فولّ من جنودك أنصحهم فی نفسك للّه و لرسوله و لإمامك، و أنقاهم جیبا، و أفضلهم حلما، و أجمعهم علما و سیاسة، ممّن یبطئ عن الغضب، و یستریح إلی العذر، و یرأف بالضّعفاء، و ینبو علی الأقویاء؛ و ممّن لا یثیره العنف، و لا یقعد به الضّعف.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. أطهرهم. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 59. مرسلا.
  2. ورد فی تحف العقول ص 94. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 358. مرسلا.

سپس به صاحبان جوانمردی و اصل و نسبِ نیک، و خاندان‌های شایسته و خوش‌سابقه بپیوند.

ثمّ الصق بذوی المروآت و الأحساب، و أهل البیوتات الصّالحة و السّوابق الحسنة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة ابن حمدون.

و نیز به مردانِ دلاور و شجاع، و بخشنده و گشاده‌دست؛ چرا که آنان مجموعه‌ای از بزرگواری و شاخه‌هایی از نیکی‌اند که به خوش‌بینی به خدا و ایمان به تقدیر او راه می‌نمایند.

ثمّ أهل النّجدة و الشّجاعة، و السّخاء و السّماحة؛ فإنّهم جماع من الكرم، و شعب من العرف؛ یهدون إلی حسن الظّنّ باللّه و الإیمان بقدره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 94. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 358. مرسلا.

سپس به کارهایشان چنان رسیدگی کن که پدر و مادر به کار فرزند خود رسیدگی می‌کنند.

ثمّ تفقّد من أمورهم ما یتفقّد الوالدان من ولدهما.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

کاری را که با آن نیرویشان بخشیده‌ای، پیش خودت بزرگ نشمار؛ و مهربانی‌ای را که در رسیدگی به آنان کرده‌ای، هرچند کم باشد، کوچک نگیر؛ زیرا این کار آنان را به خیرخواهی برای تو و خوش‌بینی به تو برمی‌انگیزد.

و لا یتفاقمنّ فی نفسك شیء قوّیتهم به، و لا تحقرنّ لطفا تعاهدتهم به و إن قلّ؛ فإنّه داعیة لهم إلی بذل النّصیحة لك، و حسن الظّنّ بك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. تتعاهدهم. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 60. مرسلا.

و به دلگرمیِ اینکه به کارهای بزرگشان می‌رسی، کارهای کوچکشان را رها نکن؛ زیرا مهربانیِ اندک تو جایی دارد که از آن بهره می‌برند، و کار بزرگت جایگاهی دارد که از آن بی‌نیاز نیستند.

و لا تدع تفقّد لطیف أمورهم اتّكالا علی جسیمها، فإنّ للیسیر من لطفك موضعا ینتفعون به، و للجسیم موقعا لا یستغنون عنه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

در میان فرماندهان لشکرت، آن کس را بر دیگران مقدم بدار که در یاری رساندن به سربازان با آنان همدلی کند و از دارایی خود آن‌قدر به آنان ببخشد که برای خودشان و برای خانواده‌هایی که پشت سر گذاشته‌اند کافی باشد؛ تا همهٔ فکر و ذکرشان تنها جهاد با دشمن شود و از هر دغدغهٔ دیگری فارغ شوند.

و لیكن آثر رؤوس جندك عندك من واساهم فی معونته، و أفضل علیهم من جدته، بما یسعهم و یسع من وراءهم من خلوف أهلیهم، حتّی یكون همّهم همّا واحدا فی جهاد العدوّ، و تنقطع همومهم ممّا سوی ذلك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس پیاپی آنان را از نیت قلبی‌ات برای مقدم داشتن و گرامی‌داشتشان و فراهم کردن گشایش برایشان آگاه کن؛ و این را با کردار نیک، اثر خوب و مهربانی در عمل نشان بده؛

ثمّ واتر إعلامهم ذات نفسك فی إیثارهم، و التّكرمة لهم، و الإرصاد بالتّوسعة؛ و حقّق ذلك بحسن الفعال و الأثر و العطف؛

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 94. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 358. مرسلا.باختلاف.

چراکه مهربانی تو به آنان، دل‌هایشان را به تو مهربان می‌کند. و برترین روشنیِ چشم فرمانروایان، برپایی عدالت در شهرها و آشکار شدن دوستی مردم است.

فإنّ عطفك علیهم یعطف قلوبهم علیك. و إنّ أفضل قرّة عین الولاة استقامة العدل فی البلاد، و ظهور مودّة الرّعیّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. قرّة العیون للولاة. ورد فی هامش معادن الحكمة ج 1 ص 233. عن نسخة من النهج.
  2. استفاضة. ورد فی المصدر السابق.

و دوستی مردم آشکار نمی‌شود مگر با بی‌کینه بودن دل‌هایشان؛ و خیرخواهی‌شان درست نمی‌شود مگر اینکه گرد فرمانروایان خود را بگیرند و از آنان پشتیبانی کنند، حکومتشان را بر دوش خود سنگین نبینند و در انتظار پایان دورانشان لحظه‌شماری نکنند.

و إنّه لا تظهر مودّتهم إلاّ بسلامة صدورهم، و لا تصحّ نصیحتهم إلاّ بحیطتهم علی ولاة أمورهم، و قلّة استثقال دولهم، و ترك استبطاء انقطاع مدّتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس لشکریانت را به همان غنیمتی که میانشان تقسیم کرده‌ای وا مگذار؛ بلکه همراه هر غنیمتی، از دیگر بخشش‌هایی که خدا بی‌جنگ نصیبشان کرده، عطای تازه‌ای به آنان بده تا با آن یاری بجویی و انگیزه‌ای برایشان باشد که دوباره به یاری خدا و دینش بازگردند. و هیچ توان و نیرویی جز به خدا نیست.

ثمّ لا تكلنّ جنودك إلی مغنم وزّعته بینهم؛ بل أحدث لهم مع كلّ مغنم بدلا ممّا سواه ممّا أفاء اللّه علیهم، تستنصر به، و یكون داعیة لهم إلی العودة لنصر اللّه و دینه. و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

و دلیران و جنگاوران را به هر نیکی و بخششی ویژه گردان؛ و با بخشش خود، آرزوهایشان را تا آخرین مرزِ آرزویی که خودت از خیرخواهی و فداکاری آنان داری، گسترش ده.

و اخصص أهل الشّجاعة و النّجدة بكلّ عارفة؛ فافسح فی آمالهم إلی منتهی غایة آمالك من النّصیحة بالبذل.

منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول. و دعائم الإسلام. باختلاف.
  2. ورد فی تحف العقول ص 94. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 358. مرسلا.

و پیوسته به ستایش نیکو از آنان، رسیدگی دقیق به تک‌تکشان و برشمردن فداکاری‌هایی که هر فداکار در هر میدانی کرده است، ادامه ده؛ زیرا یاد کردن فراوان تو از کارهای نیکشان، شجاع را به شور می‌آورد و ترسوی عقب‌نشسته را برمی‌انگیزد، به خواست خدای برتر.

و واصل فی حسن الثّناء علیهم، و لطیف التّعهّد لهم رجلا رجلا، و تعدید ما أبلی ذوو البلاء منهم فی كلّ مشهد؛ فإنّ كثرة الذّكر منك لحسن فعالهم تهزّ الشّجاع، و تحرّض النّاكل، إن شاء اللّه - تعالی -

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. ورد فی المصدرین السابقین.

تأکید امام (ع) بر ضرورت گماشتن دیده‌بانان برای رساندن حقایق

همچنین از داشتن دیده‌بانانی بر آنان، از کسانی که در میان مردم به امانت‌داری و راست‌گویی شناخته شده‌اند، غافل مشو تا فداکاری هر یک از آنان را ثبت کنند؛ و سربازان مطمئن شوند که تو از فداکاری‌شان آگاهی، چنان‌که گویی خودت در آنجا حضور داشته‌ای.

ثمّ لا تدع أن یكون لك علیهم عیون من أهل الأمانة و القول بالحقّ عند النّاس، فیثبتون بلاء كلّ ذی بلاء منهم، لیثق أولئك بعلمك ببلائهم حتّی كأنّك شهدته.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف.

سپس قدر فداکاری هر یک از آنان را بدان؛ فداکاری کسی را به پای دیگری منویس و از ارزش واقعی فداکاری‌اش کم مگذار.

ثمّ اعرف لكلّ امرئ منهم ما أبلی؛ و لا تضمّنّ‌بلاء امرئ إلی غیره، و لا تقصّرنّ به دون غایة بلائه.

منابع (۱)
  1. لا تضیفنّ. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 289. و نسخة عبده ص 609.

به هر یک از آنان به اندازهٔ کاری که کرده پاداش بده، و برایش نامه‌ای ویژه از سوی خودت بنویس که او را به شوق آورد و از گزارش‌هایی که دربارهٔ او به تو رسیده باخبرش کند.

و كاف كلاّ منهم بقدر ما كان منه، و اخصصه بكتاب منك تهزّه به، و تنبئه بما بلغك عنه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 94. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 359. مرسلا.باختلاف.

بزرگی جایگاه کسی تو را وادار نکند که فداکاری کوچکش را بزرگ بشماری، و گمنامی و فرودستی کسی باعث نشود که فداکاری بزرگش را کوچک ببینی. و اگر برای کسی که پیش‌تر فداکاری نیکویی داشته، بیماری و مانعی پیش آمد یا لغزش تازه‌ای از او سر زد، این پیشامد جایگاه او را نزد تو خراب نکند؛ زیرا عزت از آنِ خداست که به هر کس بخواهد می‌دهد، و سرانجام نیک از آنِ پرهیزگاران است.

و لا یدعونّك شرف امرئ إلی أن تعظم من بلائه ما كان صغیرا، و لا ضعة امرئ إلی أن تستصغر من بلائه ما كان عظیما. و لا یفسدنّ امرءا عندك علّة إن عرضت له، و لا نبوة حدیث له قد كان له قبلها حسن بلاء، فإنّ العزّة للّه یؤتیه من یشاء و العاقبة للمتّقین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

تأکید امام (ع) بر ضرورت رسیدگی به خانواده‌های شهیدان

و اگر یکی از سربازانت و کسانی که به دشمنت ضربه می‌زنند شهید شد، در میان خانواده‌اش چنان جانشین او باش که وصی و سرپرستی دلسوز و امین جانشین می‌شود؛ با مهربانی و سرپرستی نیکو، به گونه‌ای که جای خالی او در زندگی‌شان دیده نشود.

و إن استشهد أحد من جنودك، و أهل النّكایة فی عدوّك، فاخلفه فی عیاله بما یخلف به الوصیّ الشّفیق الموثوق به، من اللّطف بهم، و حسن الولایة لهم؛ حتّی لا یری علیهم أثر فقده.

زیرا این کار، دل‌های دلاورانت را به تو مهربان می‌کند، و دلاورانت فرمان‌برداری از تو را بیشتر بزرگ می‌دارند و در فرمانرواییِ تو با طیب خاطر آماده می‌شوند که خود را به خطرهای سخت و مرگبار بزنند.

فإنّ ذلك یعطف علیك قلوب فرسانك، و یزدادون به تعظیما لطاعتك، و یسلسون لركوب معاریض التّلف الشّدید فی ولایتك.

و هیچ توانی جز به خدا نیست.

و لا قوّة إلاّ باللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف.

معنای بازگرداندن کارها به خدا و پیامبر از زبان امام (ع)

پیشامدهای سختی را که تو را به ستوه می‌آورد و کارهایی را که برایت مبهم می‌شود، به خدا و پیامبرش بازگردان؛ چراکه خدای پاک و برتر به مردمی که هدایتشان را دوست داشته، فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً» ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان فرمانِ خودتان اطاعت کنید؛ پس اگر در چیزی اختلاف پیدا کردید، اگر به خدا و روز آخرت ایمان دارید، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید. این کار بهتر و خوش‌فرجام‌تر است.

و اردد إلی اللّه و رسوله ما یضلعك من الخطوب، و یشتبه علیك من الأمور، فقد قال اللّه - سبحانه و تعالی - لقوم أحبّ إرشادهم: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 59.

و خدای برتر فرموده است: «وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلاّ قَلِیلاً» و اگر آن را به پیامبر و به صاحبان فرمانِ خودشان بازمی‌گرداندند، کسانی از آنان که توانِ دریافتنِ حقیقتِ آن را دارند، آن را می‌شناختند؛ و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز اندکی، همگی از شیطان پیروی می‌کردید.

و قال - تعالی -: وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّهِ عَلَیْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطانَ إِلاّ قَلِیلاً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 83. و وردت الفقرات فی تحف العقول ص 95. مرسلا.

پس بازگرداندن کار به خدا، چنگ زدن به محکمات (آیات روشن و بی‌ابهام) کتاب اوست؛ و بازگرداندن کار به پیامبر، چنگ زدن به سنت (روش) اوست که گردآورنده است نه پراکنده‌کننده. و ما خاندان فرستادهٔ خدا (ص) هستیم؛ همان کسانی که آیات محکم کتابش را بیرون می‌کشیم، متشابه (آیهٔ چندوجهی و نیازمند تفسیر) را از آن جدا می‌کنیم، و ناسخ (حکم جایگزین) را از آنچه خدا منسوخ کرده و بار سنگینش را برداشته است می‌شناسیم.

فالرّدّ إلی اللّه الأخذ بمحكم كتابه، و الرّدّ إلی الرّسول الأخذ بسنّته الجامعة غیر المفرّقة. و نحن أهل رسول اللّه [صلّی اللّه علیه و آله و سلّم] الّذین نستنبط المحكم من كتابه، و نمیّز المتشابه منه، و نعرف النّاسخ ممّا نسخ اللّه و وضع إصره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. فالرّادّ... الآخذ. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السلام) ج 3 ص 270. عن نسخة.
  2. و الرّادّ... الآخذ. ورد فی المصدر السابق.

معیارهای گزینش قاضیان و داوران

سپس با نیتی پاک به کار داوری میان مردم رسیدگی کن؛ زیرا داوری کردن برای گرفتن حق ستمدیده از ستمگر، و گرفتن حق ناتوان از نیرومند، و برپا داشتن حدود (کیفرهای تعیین‌شدهٔ) خدا بر پایهٔ سنت و راه روشن آن‌ها، از کارهایی است که بندگان خدا و سرزمین‌هایش را سامان می‌دهد. پس برای داوری میان مردم، برترینِ مردم زیر فرمانت را نزد خودت و نزد خودشان، از نظر دانش، بردباری، پارسایی و بخشندگی برگزین؛ از کسانی که کارها به تنگنایش نمی‌اندازد، طرف‌های دعوا به لجاجتش نمی‌کشانند، بر لغزش خود پافشاری نمی‌کند، هرگاه حق را شناخت در بازگشت به آن درنگ نمی‌کند، دلش به طمع نمی‌افتد، خودپسندی به او راه نمی‌یابد، و به کمترین فهم بسنده نمی‌کند تا به نهایت آن برسد.

ثمّ انظر فی أمر الأحكام بین النّاس بنیّة صالحة؛ فإنّ الحكم فی إنصاف المظلوم من الظّالم، و الأخذ للضّعیف من القویّ، و إقامة حدود اللّه علی سنّتها و منهاجها، ممّا یصلح عباد اللّه و بلاده. ف اختر للحكم بین النّاس أفضل رعیّتك فی نفسك و أنفسهم للعلم و الحلم و الورع و السّخاء، ممّن لا تضیق به الأمور، و لا یمحّكه الخصوم، و لا یتمادی فی إثبات الزّلّة، و لا یحصر من الفیء إلی الحقّ إذا عرفه، و لا تشرف نفسه علی طمع، و لا یدخله إعجاب، و لا یكتفی بأدنی فهم دون أقصاه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۶)
  1. ورد فی تحف العقول ص 95. مرسلا.
  2. للقضاء. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق. و تحف العقول.
  4. تمحكه. ورد فی لسان العرب ج 10 ص 486. مرسلا. و فی تذكرة ابن حمدون ص 60. مرسلا.
  5. ورد فی تحف العقول.
  6. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.

کسی که در شبهه‌ها بیش از همه درنگ کند، به دلیل‌ها بیش از همه پایبند باشد، از رفت‌وآمد شاکی کمتر از همه خسته شود، در شکافتن و روشن کردن کارها شکیباترین باشد، و هنگام آشکار شدن حکم قاطع‌ترین؛ از کسانی که ستایشْ او را مغرور نمی‌کند، وسوسه و فریبْ او را به سوی خود نمی‌کشاند، و به سخن‌چینی گوش نمی‌دهد که بگویند: فلانی چنین گفت و فلانی چنان گفت.

أوقفهم فی الشّبهات، و آخذهم بالحجج، و أقلّهم تبرّما بمراجعة الخصم، و أصبرهم علی تكشیف الأمور، و أصرمهم عند اتّضاح الحكم؛ ممّن لا یزدهیه إطراء، و لا یستمیله إغراء، و لا یصغی للتّبلیغ بأن یقال: قال فلان، و قال فلان.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

جایگاه قاضی برجسته نزد فرماندار

پس داوری خود را به کسی بسپار که چنین باشد، و اینان اندک‌اند.

فولّ قضاءك من كان كذلك، و أولئك قلیل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 96. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.باختلاف.

سپس به کار و داوری او بسیار رسیدگی کن، و در بخشش به او دست باز داشته باش؛ به اندازه‌ای که گرفتاری و بهانه‌اش را برطرف کند و نیازش را به مردم کم سازد.

ثمّ أكثر تعاهد أمره و قضائه، و افسح له فی البذل، ما یزیل علّته، و تقلّ معه حاجته إلی النّاس.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی دعائم الإسلام.
  2. یزیح. ورد فی نسخة العام 400 ص 399. و نسخة ابن المؤدب ص 282. و نسخة الآملی ص 288. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 341. و نسخة الإسترابادی ص 473.و نسخة ابن شذقم ص 622. و نسخة ابن النقیب ص 290. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 272. عن نسخة. و نسخة العطاردی ص 374.

و نزد خود چنان جایگاهی به او بده که هیچ‌یک از دیگر نزدیکانت به آن طمع نبندد، تا از توطئه و بدگویی دیگران نزد تو در امان بماند؛ پس نه به امید چیزی با کسی ملاحظه‌کاری کند و نه برای جلب ستایش نیکو با کسی سازشکاری کند.

و أعطه من المنزلة لدیك ما لا یطمع فیه غیره من خاصّتك، لیأمن بذلك اغتیال الرّجال له عندك؛ فلا یحابی أحدا للرّجاء، و لا یصانعه لاستجلاب حسن الثّناء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. اغتیاب. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 283. و نسخة العطاردی ص 374. عن شرح السرخسی.

و در همنشینی با خود او را به نیکی گرامی بدار، در مجلست او را نزدیک بنشان، داوری‌اش را معتبر بشمار، حکمش را اجرا کن و بازویش را نیرومند ساز.

و أحسن توقیره فی صحبتك، و قرّبه فی مجلسك، و أمض قضاءه، و أنفذ حكمه، و اشدد عضده.

و دستیاران او را از بهترین هم‌ترازانش که می‌پسندی قرار بده؛ از دین‌شناسان و اهل پارسایی و خیرخواهی برای خدا و بندگان خدا. تا در آنچه بر او پوشیده و مبهم می‌شود با آنان گفت‌وگو و هم‌اندیشی کند، برای دانستن آنچه از نظرش پنهان مانده با آنان به نرمی رفتار کند، و آنان به خواست خدا گواهان داوری او میان مردم باشند.

و اجعل أعوانه خیار من ترضی من نظرائه من الفقهاء و أهل الورع و النّصیحة للّه و لعباد اللّه؛ لیناظرهم فیما شبّه علیه، و یلطف علیهم لعلم ما غاب عنه، و یكونون شهداء علی قضائه بین النّاس إن شاء اللّه.

اصول گزینش دستیاران قاضیان

و برای نواحی قلمرو خود قاضیانی برگزین که خودت در شناخت و گزینش آنان نهایت کوشش را به کار بری؛ کسانی که در حکم خدا و سنت رسولش (ص) با هم اختلاف نمی‌کنند و به یکدیگر پشت نمی‌کنند.

و اختر لأطرافك قضاة تجتهد فیهم نفسك، لا یختلفون و لا یتدابرون فی حكم اللّه و سنّة رسوله صلّی اللّه علیه و آله.

زیرا اختلاف در حکم، تباه کردن عدالت، غفلت و رخنه در دین، و مایهٔ پراکندگی است.

فإنّ الاختلاف فی الحكم إضاعة للعدل، و غرّة فی الدّین، و سبب للفرقة.

منابع (۱)
  1. عورة. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.

خدا آنچه را باید انجام دهند و آنچه را باید انفاق کنند روشن کرده است، و فرمان داده آنچه را نمی‌دانند به کسی بازگردانند که خدا دانش کتابش را به او سپرده و پاسداریِ حکم در آن را از او خواسته است.

و قد بیّن اللّه ما یأتون و ما ینفقون، و أمر بردّ ما لا یعلمون إلی من استودعه اللّه علم كتابه، و استحفظه الحكم فیه.

اختلاف قاضیان تنها از آنجاست که سرکشی و ستم در میانشان راه می‌یابد، و هر یک از آنان به نظر خود بسنده می‌کند و کسی را که خدا ولایتش (سرپرستی و فرمانروایی‌اش) را واجب کرده است رها می‌سازد؛ و با این کار، نه دین سامان می‌گیرد و نه اهل دین.

فإنّما اختلاف القضاة فی دخول البغی بینهم، و اكتفاء كلّ امرئ منهم برأیه دون من فرض اللّه ولایته؛ و لیس یصلح الدّین و لا أهل الدّین علی ذلك.

بلکه قاضی باید به آنچه از اثر (روایت رسیده از پیشوایان دین) و سنت در دست دارد حکم کند؛ اگر آن کار درمانده‌اش کرد، آن را به اهلش بازگرداند؛ و اگر اهلش از او دور و غایب بود، با دیگر دین‌شناسان مسلمان گفت‌وگو و هم‌اندیشی کند. او حق ندارد این کار را رها کند و به سراغ چیز دیگری برود.

و لكن علی الحاكم أن یحكم بما عنده من الأثر و السّنّة؛ فإذا أعیاه ذلك ردّه إلی أهله؛ فإن غاب أهله عنه ناظر غیره من فقهاء المسلمین. لیس له ترك ذلك إلی غیره.

شیوهٔ حل اختلاف میان رأی‌های قاضیان

و هیچ دو قاضی‌ای از اهل این آیین حق ندارند بر اختلافی در حکم باقی بمانند، بی‌آنکه آن را نزد ولیّ امر (صاحب فرمان و سرپرست) در این آیین ببرند تا او به آنچه خدا به او آموخته است داوری کند؛ سپس آن دو در حکم خود، بر آنچه با آنان موافق یا مخالف بوده است، هم‌نظر شوند.

و لیس لقاضیین من أهل الملّة أن یقیما علی اختلاف فی الحكم دونما رفع ذلك إلی ولیّ الأمر فیها، فیكون هو الحاكم بما علّمه اللّه؛ ثمّ یجتمعان علی حكمهما فیما وافقهما أو خالفهما.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 96. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.باختلاف.

پس در این کار با دقتی رسا بنگر؛ زیرا این دین در دست بدان اسیر بوده است، در آن بر پایهٔ خواهش نفس (خواسته‌ای که آدم را از راه درست بیرون می‌برد) رفتار می‌شد و به وسیلهٔ آن دنیا را می‌طلبیدند. و به قاضیان شهرهایت بنویس که هر حکمی را که بر سر حقوق آن اختلاف کرده‌اند، نزد تو بفرستند.

فانظر فی ذلك نظرا بلیغا، فإنّ هذا الدّین قد كان أسیرا فی أیدی الأشرار، یعمل فیه بالهوی، و تطلب به الدّنیا. و اكتب إلی قضاة بلدانك فلیرفعوا إلیك كلّ حكم اختلفوا فیه علی حقوقه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس آن حکم‌ها را یک‌به‌یک بررسی کن؛ هر چه با کتاب خدا، سنت پیامبرش، و اثر رسیده از امامِ خودت هماهنگ بود، اجرا کن و آنان را به آن وادار؛ و در هر چه برایت مبهم شد، دین‌شناسان را نزد خود گرد آور و با آنان دربارهٔ آن گفت‌وگو و هم‌اندیشی کن، سپس آنچه را دین‌شناسان مسلمان در حضورت بر آن هم‌نظر می‌شوند اجرا کن.

ثمّ تصفّح تلك الأحكام؛ فما وافق كتاب اللّه، و سنّة نبیّه، و الأثر من إمامك، فامضه و احملهم علیه؛ و ما اشتبه علیك فاجمع له الفقهاء بحضرتك، فناظرهم فیه، ثمّ أمض ما یجتمع علیه أقاویل الفقهاء بحضرتك من المسلمین.

زیرا هر حکمی که مردم در آن اختلاف کنند باید به امام بازگردانده شود، و بر امام است که از خدا یاری بخواهد، در برپا داشتن حدود بکوشد، و مردم را به فرمان خود وادارد. و هیچ نیرویی نیست مگر به خدا.

فإنّ كلّ حكم اختلف فیه الرّعیّة مردود إلی الإمام، و علی الإمام الاستعانة باللّه، و الاجتهاد فی إقامة الحدود، و جبر الرّعیّة علی أمره. و لا قوّة إلاّ باللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 96. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 360. مرسلا.

قواعد گزینش مسئولان برای ادارهٔ کارها

سپس به کارِ کارگزارانت رسیدگی کن. آنان را پس از آزمودن به کار گمار و کارهایت را از روی جانب‌داری و خودرأیی به آنان مسپار؛ چرا که این دو، کانونِ شاخه‌های ستم و خیانت به خدا و زیان رساندن به مردم‌اند. کارها با دغل‌کاری و تباهی سامان نمی‌گیرد. پس برای سرپرستیِ کارهایت، دین‌شناسان و صاحبانِ پارسایی و دانش و تدبیر را برگزین.

ثمّ انظر فی أمور عمّالك فاستعملهم اختبارا، و لا تولّهم أمورك محاباة و أثرة؛ فإنّهما جماع من شعب الجور و الخیانة للّه، و إدخال الضّرر علی النّاس. و لیست تصلح الأمور بالادغال. فاصطف لولایة أعمالك أهل الفقه و الورع و العلم و السّیاسة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول.
  2. ورد فی المصدر السابق. و دعائم الإسلام. باختلاف.

از میان آنان، افرادِ باتجربه و باحیا را بجوی؛ از خاندان‌های شایسته و کسانی که در اسلام پیشینه‌ای کهن‌تر دارند؛ چرا که اخلاقشان بزرگوارانه‌تر، آبرویشان سالم‌تر، طمع‌ورزی‌شان کمتر و دوراندیشی‌شان در عاقبتِ کارها رساتر است.

و توخّ منهم أهل التّجربة و الحیاء، من أهل البیوتات الصّالحة، و القدم فی الإسلام المتقدّمة؛ فإنّهم أكرم أخلاقا، و أصحّ أعراضا، و أقلّ فی المطامع إشرافا، و أبلغ فی عواقب الأمور نظرا.

منابع (۲)
  1. النّصیحة. ورد فی
  2. إشراقا. ورد فی نسخة عبده ص 611. و نسخة الصالح ص 435. و ورد إسرافا فی نسخة ابن النقیب ص 290.

پس باید اینان در مسئولیتی که به گردن گرفته‌ای یاورانت باشند؛ و از میان آنان، جز یاران و پیروانِ خودت را به کار مگیر.

فلیكونوا أعوانك علی ما تقلّدت؛ و لا تستعمل إلاّ شیعتك منهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 97. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 361. مرسلا.باختلاف.

تأکید امام (ع) بر رسیدگی به زندگی و معاشِ کارگزارانِ حکومت

سپس دستمزدشان را فراوان کن و روزی‌شان را وسعت بخش؛ زیرا این کار به آنان نیرو می‌دهد تا خود را پاک و درست نگه دارند و از دست‌درازی به اموالی که در اختیارشان است بی‌نیازشان می‌کند. با این همه، اگر از فرمانت سرپیچی کنند یا به امانتت لطمه بزنند، این کار برای تو حجت و دلیلی بر ضدّ آنان خواهد بود.

ثمّ أسبغ علیهم فی العمالات، و وسّع علیهم فی الأرزاق؛ فإنّ فی ذلك قوّة لهم علی استصلاح أنفسهم، و غنی لهم عن تناول ما تحت أیدیهم. و هو، مع ذلك، حجّة لك علیهم إن خالفوا أمرك أو ثلموا أمانتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۶)
  1. النّعمات. ورد فی دعائم الإسلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و تحف العقول. باختلاف.
  3. ورد فی تحف العقول.
  4. اصطلاح. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 61. مرسلا.
  5. ورد فی دعائم الإسلام.
  6. أو خانوا. ورد فی تذكرة ابن حمدون.

آنگاه کارهایشان را پیگیری کن و مراقبانی از مردمِ راستگو و وفادار بر آنان بگمار؛ زیرا بازرسیِ پنهانیِ تو از کارهایشان، آنان را به امانت‌داری و مدارا با مردمِ زیرِ فرمان وا می‌دارد.

ثمّ تفقّد أعمالهم، و ابعث العیون من أهل الصّدق و الوفاء علیهم؛ فإنّ تعاهدك فی السّرّ لأمورهم حدوة لهم علی استعمال الأمانة، و الرّفق بالرّعیّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

مبادا افرادِ متکبر، زورگو و خودپسند را به کار بگیری، یا کسانی را که چاپلوسی و ستایش و نام‌آوری را دوست دارند و در پیِ سربلندیِ دنیا هستند؛ در حالی که هیچ سربلندی و شرفی جز به تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) نیست.

و احذر أن تستعمل أهل التّكبّر و التّجبّر و النّخوة، و من یحبّ الإطراء و الثّناء و الذّكر و یطلب شرف الدّنیا، و لا شرف إلاّ بالتّقوی.

منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 61. مرسلا.

تأکید امام (ع) بر نظارتِ همیشگی بر کارِ یاوران

مراقبِ یاورانت باش؛ اگر یکی از آنان دست به خیانت دراز کرد یا به تبهکاری دست زد و گزارش‌های مأمورانِ مخفی‌ات همراه با بدگوییِ مردمِ زیرِ فرمانت بر ضدّ او نزد تو یکی شد، به همین اندازه گواه بر ضدّ او بسنده کن. پس به کیفرِ بدنی‌اش برسان و هرچه از کارش به دست آورده است از او پس بگیر؛ سپس در جایگاهِ خواری بنشانش، داغِ خیانت بر او بزن و طوقِ ننگِ تهمت را به گردنش بینداز؛ تا به خواستِ خدای برتر، این کار مایهٔ عبرت و پندی برای دیگران باشد. و به کارِ خراج طوری رسیدگی کن که وضعِ خراج‌گزاران را سامان بخشد؛ زیرا در سامانِ خراج و خراج‌گزاران، سامانِ دیگران است و کارِ دیگران جز به آنان سامان نمی‌یابد؛ چرا که همهٔ مردم به خراج و خراج‌گزاران وابسته‌اند.

و تحفّظ من الأعوان؛ فإن أحد منهم بسط یده إلی خیانة، أو ركب فجورا اجتمعت بها علیه عندك أخبار عیونك مع سوء ثناء رعیّتك اكتفیت بذلك شاهدا علیه، فبسطت علیه العقوبة فی بدنه، و أخذته بما أصاب من عمله، ثمّ نصبته بمقام المذلّة، و وسمته بالخیانة، و قلّدته عار التّهمة؛ فإنّ ذلك یكون تنكیلا و عظة لغیره. إن شاء اللّه - تعالی -. و تفقّد أمر الخراج بما یصلح أهله، فإنّ فی صلاحه و صلاحهم صلاحا لمن سواهم، و لا صلاح لمن سواهم إلاّ بهم؛ لأنّ النّاس كلّهم عیال علی الخراج و أهله.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۴)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 361. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی المصدر السابق.

باید توجه‌ات به آبادانیِ زمین، بیشتر از توجه‌ات به گرفتنِ خراج باشد؛ زیرا خراج جز با آبادانی به دست نمی‌آید.

و لیكن نظرك فی عمارة الأرض أبلغ من نظرك فی استجلاب الخراج، لأنّ ذلك لا یدرك إلاّ بالعمارة.

اصولِ تعیینِ خراج و مالیات‌ها

و هر کس بدونِ آبادانی خراج بطلبد، شهرها را ویران و بندگان را نابود کرده است و کارِ حکومتش جز اندکی پایدار نمی‌ماند.

و من طلب الخراج بغیر عمارة أخرب البلاد، و أهلك العباد، و لم یستقم أمره إلاّ قلیلا.

پس خراج‌گزارانِ همهٔ شهرهایت را نزد خود جمع کن و به آنان فرمان بده تا تو را از حال‌وروزِ سرزمین‌هایشان و آنچه مایهٔ سامانِ کارشان و آسانیِ پرداختِ خراجشان است آگاه کنند؛ سپس دربارهٔ آنچه به تو گزارش می‌دهند، از دیگر کسان که از آن کار آگاه‌اند پرس‌وجو کن.

فاجمع إلیك أهل الخراج من كلّ بلدانك، و مرهم فلیعلموك حال بلادهم، و ما فیه صلاحهم و رخاء جبایتهم، ثمّ سل عمّا یرفع إلیك أهل العلم به من غیرهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 361. مرسلا. و فی تحف العقول ص 97. مرسلا.باختلاف.

پس اگر از سنگینیِ خراج، یا آفتی، یا قطع شدنِ آبِ جوی و باران، یا دگرگون شدنِ زمینی که سیلاب آن را فرا گرفته یا تشنگی و کم‌آبی به آن آسیب زده است شکایت کردند، به اندازه‌ای که امید داری کارشان با آن سامان گیرد، بارشان را سبک کن. و اگر برای آباد کردنِ چیزهایی که با داراییِ خودشان توانِ آن را دارند یاری خواستند، هزینه‌اش را تو بر عهده بگیر؛ که به خواستِ خدا، سرانجامِ این کارگشاییِ تو برای آنان، سامان و نیکبختی است.

فإن شكوا ثقلا فی الخراج أو علّة، أو انقطاع شرب أو بالّة، أو إحالة أرض اغتمرها غرق، أو أجحف بها عطش، خفّفت عنهم بما ترجو أن یصلح به أمرهم. و إن سألوا معونة علی إصلاح ما یقدرون علیه بأموالهم، فاكفهم مؤونته؛ فإنّ فی عاقبة كفایتك إیّاهم صلاحا. إن شاء اللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین

چیزی که با آن بارِ هزینه را از دوشِ آنان سبک کرده‌ای بر تو سنگین نیاید؛ زیرا این کار اندوخته‌ای است که آن را با آباد کردنِ شهرهایت و آراستنِ قلمروِ حکومتت به تو بازمی‌گردانند. افزون بر این، دوستی‌شان را به دست می‌آوری، ستایشِ نیکشان را جلب می‌کنی، به گسترشِ عدالت و نیکی در میانشان شادمان می‌شوی و از درآمدهایی که خدا به سببِ آن از سوی ایشان آسان می‌گرداند بهره می‌بری.

و لا یثقلنّ علیك شیء خفّفت به المؤونة عنهم، فإنّه ذخر یعودون به علیك فی عمارة بلادك، و تزیین ولایتك، مع اقتنائك مودّتهم، و استجلابك حسن ثنائهم، و تبجّحك باستفاضة العدل و الخیر فیهم، و ما یسهّل اللّه به من جلبهم.

منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 97. مرسلا.
  2. نیّاتهم. ورد فی هامش نسخة الإسترابادی ص 475.
  3. باستقامة. ورد فی المصدر السابق.
  4. ورد فی تحف العقول.

چرا که خراج با فشار و به رنج انداختن به دست نمی‌آید؛ افزون بر اینکه این کارها پشتوانه‌هایی است که بر آن‌ها تکیه می‌کنی تا اگر پیشامدی رخ داد، به ایشان تکیه کنی؛ آن هم با تکیه بر بهترین توانِ آنان که با آسایش دادن به ایشان نزدشان اندوخته‌ای، و با اطمینانی که از ایشان داری، چون آنان را به عدالت و مدارای خود عادت داده‌ای.

فإنّ الخراج لا یستخرج بالكدّ و الاتعاب؛ مع أنّها عقد تعتمد علیها إن حدث حدث كنت علیهم معتمدا أفضل قوّتهم بما ذخرت عندهم من إجمامك لهم، و الثّقة منهم، بما عوّدتهم من عدلك علیهم، و رفقك بهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. یأتی. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 62. مرسلا.
  2. فضل. ورد فی نسخة الآملی ص 289. و نسخة الإسترابادی ص 475. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 275. عن نسخة. و نسخة عبده ص 613. و نسخة الصالح ص 436. و نسخة العطاردی ص 375.

چه بسا در آینده کارهایی پیش آید که اگر در آن‌ها بر آنان تکیه کنی، با دلِ خوش بارِ آن را به دوش می‌کشند.

فربّما حدث من الأمور ما إذا عوّلت فیه علیهم من بعد احتملوه طیّبة أنفسهم به.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

علت‌های ویرانیِ سرزمین‌ها و حال‌وروزِ فرمانداران

زیرا سرزمینِ آباد، هر باری را که بر دوشش بگذاری تاب می‌آورد؛ و ویرانیِ زمین فقط از تنگ‌دستیِ مردمش برمی‌خیزد.

فإنّ العمران یحتمل ما حمّلته، و إنّما یؤتی خراب الأرض من إعواز أهلها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 94. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 358. مرسلا.

مردمِ زمین هم فقط از آن رو تنگ‌دست می‌شوند که فرمانداران بر مال‌اندوزی حریص‌اند، به ماندنِ خود در قدرت گمانِ بد دارند و از عبرت‌ها کم بهره می‌گیرند.

و إنّما یعوز أهلها لإشراف أنفس الولاة علی الجمع، و سوء ظنّهم بالبقاء، و قلّة انتفاعهم بالعبر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس فرماندار فقط یکی از این دو حال را دارد:

فما الوالی إلاّ علی إحدی منزلتین:

یا تا سال آینده می‌ماند؛ در این صورت سرزمینش را آباد کرده و مردمِ زیر فرمانش را به صلاح آورده است. پس در سرانجام این کار، نتیجه‌ای نیک می‌بیند که چشمش را روشن، شادی‌اش را بسیار و اندوهش را کم می‌کند، و به سبب آن سزاوار پاداش نیک از پروردگارش می‌شود.

إمّا أن یبقی إلی قابل، فیكون قد أصلح أرضه، و استصلح رعیّنه؛ فرأی حسنا من عاقبة أمره فی ذلك ما تقرّ به عینه، و یكثر به سروره، و تقلّ به همومه، و یستوجب به حسن الثّواب علی ربّه.

و یا پیش از سال آینده دوره‌اش سر می‌آید؛ در این صورت به آبادگری و نیکی‌ای که در حق مردمش کرده نیازمندتر است، ستایش از او نیکوتر، دعا بیشتر، و پاداش او نزد خدا برتر است.

و إمّا أن تنقطع مدّته قبل قابل، فهو إلی ما عمل به من إصلاح و إحسان إلی رعیّته أحوج، و الثّناء علیه أحسن، و الدّعاء أكثر، و الثّواب له عند اللّه أفضل.

و اگر با ویران کردن شهرها و نابود کردن مردم، در خزانه‌ها مالی برای دیگری بیندوزد، گروگان دیگری می‌شود و گناه آن کار بر گردن خودش می‌ماند.

و إن جمع لغیره فی الخزائن ما أخرب به البلاد، و أهلك به الرّعیّة، صار مرتهنا لغیره، و الاثم فیه علیه.

و از کارهای فرمانداران جز یادشان چیزی نمی‌ماند، چه نیک باشد و چه زشت.

و لیس یبقی من أمور الولاة إلاّ ذكرهم، حسنة كانت أو قبیحة.

اما دارایی‌ها ناچار از میان می‌روند؛ یا سودشان به دیگری می‌رسد، و یا پیشامدی از پیشامدهای روزگار نابودشان می‌کند و حسرتی بر دل صاحبانشان می‌شود.

و أمّا الأموال فلا بدّ أن یؤتی علیها، فیكون نفعها لغیره، أو لنائبة من نوائب الدّهر تأتی علیها فتكون حسرة علی أهلها.

اگر دوست داری سرانجام نیکی و بدی، و تباه شدن خردها در این میان را بشناسی، در کارهای فرماندارانِ درستکار و بدکارِ گذشته بنگر.

و إن أحببت أن تعرف عواقب الإحسان و الإساءة، و ضیاع العقول بین ذلك، فانظر فی أمور من مضی من صالحی الولاة و شرارهم.

تشویق فرماندار به خوش‌رفتاری با مردم

آیا در میان آنان کسی را می‌یابی که رفتارش در میان مردم نیکو بوده، بار هزینه‌اش بر آنان سبک بوده، و با گشاده‌دستی حق را پرداخته است، و این کار به استواری فرمانروایی‌اش، یا به خوشی‌های تنش، یا به نام نیکش در میان مردم زیانی رسانده باشد؟

فهل تجد منهم أحدا ممّن حسنت فی النّاس سیرته، و خفّت علیهم مؤونته، و سخت بإعطاء الحقّ نفسه، أضرّ به ذلك فی شدّة ملكه، أو فی لذّات بدنه، أو فی حسن ذكره فی النّاس؟.

یا آیا کسی را می‌یابی که رفتارش در میان مردم بد بوده و بار هزینه‌اش بر آنان سنگین بوده است، و از این راه به اندازهٔ کاستی‌ای که در دنیا و آخرت به او رسیده، در فرمانروایی‌اش عزت یافته باشد؟

أو هل تجد أحدا ممّن ساءت فی النّاس سیرته، و اشتدّت علیهم مؤونته، كان له بذلك من العزّ فی ملكه مثل ما دخل علیه من النّقص به فی دنیاه و آخرته؟.

پس به اموالی که جمع می‌کنی نگاه نکن؛ بلکه به خوبی‌هایی که می‌اندوزی و کارهای نیکی که انجام می‌دهی بنگر. نیکوکار یاری می‌شود، و خدا توفیق‌دهنده و راهنمای راه درست است.

فلا تنظر إلی ما تجمع من الأموال، و لكن انظر إلی ما تجمع من الخیرات و تعمل من الحسنات؛ فإنّ المحسن معان، و اللّه ولیّ التّوفیق و الهادی إلی الصّواب.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 363. مرسلا.

اصول انتخاب دبیران و مشاوران

سپس در وضع دبیران (نویسندگان و منشیان) خود بنگر و حال هر یک از آنان را در کاری که به آن نیاز است بشناس؛ چرا که دبیران جایگاه‌هایی دارند و هر جایگاهی آداب ویژهٔ خود را می‌طلبد که جز آن را برنمی‌تابد. پس بهترینِ آنان را بر کارهایت بگمار.

ثمّ انظر فی حال كتّابك، فاعرف حال كلّ امرئ منهم فیما یحتاج إلیه؛ فإنّ للكتّاب منازل، و لكلّ منزلة منها حقّ من الأدب لا تحتمل غیره. فولّ علی أمورك خیرهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 363. مرسلا. و فی تحف العقول ص 97. مرسلا.باختلاف.

و نامه‌هایی را که تدبیرهای پنهانی و رازهایت در آن‌هاست، به کسی از آنان بسپار که اخلاق نیک را کامل‌تر از همه دارد؛ از کسانی که شایستهٔ گفت‌وگو و هم‌فکری در کارهای بزرگ‌اند، از صاحبان نظر و خیرخواهی و هوش‌اند، و رازهای پنهان تو را بهتر از همه نگه می‌دارند.

و اخصص رسائلك الّتی تدخل فیها مكائدك و أسرارك بأجمعهم لوجود صالح الأخلاق، ممّن یصلح للمناظرة فی جلائل الأمور، و من ذوی الرّأی و النّصیحة و الذّهن، و أطواهم عنك لمكنون الأسرار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. لوجوه. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 276. عن نسخة. و نسخة الصالح ص 437. و نسخة العطاردی ص 376.

از کسانی که احترام گذاشتن سرمستشان نمی‌کند و لطف و مهربانی سبک‌سرشان نمی‌سازد؛ و صمیمیت و خودمانی شدن، کارش را تباه نمی‌کند تا به پشتوانهٔ آن، در حضور جمع بر خلاف تو جسارت ورزد. همچنین غفلت و بی‌خبری باعث کوتاهی او در رساندن نامه‌های کارگزارانت به تو، و فرستادن پاسخ‌های درست آن‌ها از سوی تو، و در آنچه برای تو می‌گیرد و از طرف تو می‌دهد نمی‌شود. پیمانی را هم که به سود تو بسته سست نمی‌کند، و از گشودن گرهی که به زیان تو بسته شده ناتوان نمی‌ماند، و از اندازهٔ جایگاه خود در کارها ناآگاه نیست؛ زیرا کسی که اندازهٔ خود را نشناسد، به اندازهٔ دیگران نادان‌تر است.

ممّن لا تبطره الكرامة، و لا یزدهیه الإلطاف، و لا تمحق به الدّالّة، فیجترئ بها علیك فی خلاف لك بحضرة ملأ، و لا تقصّر به الغفلة عن إیراد مكاتبات عمّالك علیك، و إصدار جواباتها علی الصّواب عنك، و فیما یأخذ لك و یعطی منك، و لا یضعف عقدا اعتقده لك، و لا یعجز عن إطلاق ما عقد علیك، و لا یجهل مبلغ قدر نفسه فی الأمور؛ فإنّ الجاهل بقدر نفسه یكون بقدر غیره أجهل.

منابع (۴)
  1. ورد فی تحف العقول ص 98. و دعائم الإسلام ص 364. باختلاف.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. فیتجرّأ علیك فی خلأ، أو یلتمس إظهارها فی ملأ. ورد فی تحف العقول ص 98. مرسلا.
  4. كتب الأطراف. ورد فی المصدر السابق.

ضابطه‌های گزینش دبیرانِ نامه‌های ویژه

و کارهای پایین‌تر از این را، از نوشتن نامه‌هایت و گردآوری دفاتر خراجت (مالیات زمین) و دفترهای سپاهت، به کسانی بسپار که در گزینش آنان نهایت تلاشت را می‌کنی؛ زیرا این بخش‌ها سررشتهٔ کارهای تو، گردآورنده‌ترینِ آن‌ها برای سود تو، و فراگیرترینِ آن‌ها برای سود مردم زیر فرمان توست.

و ولّ ما دون ذلك من كتابة رسائلك، و جماعات كتب خراجك، و دواوین جنودك، قوما تجتهد نفسك فی اختیارهم، فإنّها رؤوس أمرك، و أجمعها لنفعك، و أعمّها لنفع رعیّتك.

منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 364. مرسلا. و فی تحف العقول ص 98. مرسلا.

سپس گزینش آنان بر پایهٔ فراست و زیرکی خودت، و دل‌گرمی و اعتمادت، و خوش‌بینی‌ات به آنان نباشد؛ زیرا مردان با ظاهرسازی و خوش‌خدمتی، خود را در معرض تشخیص فرمانداران قرار می‌دهند، در حالی که پشت این ظاهر، هیچ خیرخواهی و امانت‌داری‌ای نیست.

ثمّ لا یكن اختیارك إیّاهم علی فراستك، و استنامتك، و حسن الظّنّ منك بهم؛ فإنّ الرّجال یتعرّضون لفراسات الولاة بتصنّعهم و حسن خدمتهم، و لیس وراء ذلك من النّصیحة و الأمانة شیء.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. اختبارك. ورد فی هامش معادن الحكمة ج 1 ص 241. عن نسخة من النهج.
  2. ورد فی تحف العقول. و دعائم الإسلام.
  3. یتعرّفون. ورد فی نسخة العام 400 ص 402. و نسخة ابن المؤدب ص 285.و نسخة الآملی ص 290. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 344. و نسخة الإسترابادی ص 477. و نسخة عبده ص 614. و نسخة العطاردی ص 376.

بلکه آنان را با کارهایی که برای درستکارانِ پیش از تو بر عهده داشته‌اند بیازمای؛ پس به سراغ کسی برو که در میان عموم مردم اثر نیکوتری به جا گذاشته و به بزرگواری و امانت‌داری شناخته‌شده‌تر است.

و لكن اختبرهم بما ولّوا للصّالحین قبلك؛ فاعمد لأحسنهم كان فی العامّة أثرا، و أعرفهم بالنّبل و الأمانة وجها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 99. مرسلا.

این کار، نشانهٔ خیرخواهی تو برای خدا و برای کسی است که از سوی او سرپرستیِ کار را بر عهده گرفته‌ای.

فإنّ ذلك دلیل علی نصیحتك للّه و لمن ولّیت أمره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس آنان را به سرپرستیِ نیکو و نرمی در سخن فرمان ده.

ثمّ مرهم بحسن الولایة، و لین الكلمة.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

ضابطه‌های تعیین رئیسان بخش‌های حکومتی

و بر سر هر یک از کارهایت، رئیسی از میان آنان بگذار که بزرگیِ کار، او را از پا درنیاورد و بسیاریِ آن، سردرگمش نکند. سپس از حال و روز آنان که از چشمت پنهان مانده، و از کار کسانی که نامه‌هایشان به تو می‌رسد، و از نیازمندان، و نیز از این‌که شیوهٔ سرپرستی، پذیرش، نرم‌خویی و استدلال آن دبیران چگونه است، جویا شو و رسیدگی کن.

و اجعل لرأس كلّ أمر من أمورك رأسا منهم، لا یقهره كبیرها، و لا یتشتّت علیه كثیرها. ثمّ تفقّد ما غاب عنك من حالاتهم، و أمور من یرد علیك رسائله، و ذوی الحاجة، و كیف ولایتهم، و قبولهم، و لینهم، و حجّتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

چرا که بی‌حوصلگی، بزرگ‌منشیِ بی‌جا و تکبر، در بسیاری از دبیران هست، مگر کسی که خدا نگهش داشته باشد.

فإنّ التّبرّم و العزّ و النّخوة من كثیر من الكتّاب، إلاّ من عصم اللّه.

و مردم چاره‌ای از خواستنِ نیازهایشان ندارند.

و لیس للنّاس بدّ من طلب حاجاتهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. باختلاف.

و هر عیبی که در کارگزارانت باشد و تو خود را به ندیدنِ آن بزنی، بر گردن تو خواهد بود.

و مهما كان فی عمّالك من عیب فتغابیت عنه ألزمته.

منابع (۱)
  1. كتّابك. ورد فی نسخة العام 400 ص 403. و نسخة ابن المؤدب ص 285.و نسخة الآملی ص 291. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 344. و نسخة الإسترابادی ص 477. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 277.عن نسخة. و نسخة عبده ص 614. و نسخة الصالح ص 437. و نسخة العطاردی ص 376.

سفارش دربارهٔ بازرگانان و صنعتگران و جایگاه آنان

سپس سفارشِ بازرگانان و پیشه‌وران را بپذیر و دربارهٔ آنان سفارشِ نیک کن؛ چه آن‌که در یک جا می‌ماند، چه آن‌که با سرمایه‌اش در رفت‌وآمد است، و چه آن‌که با دسترنجِ خود روزی درمی‌آورد.

ثمّ استوص بالتّجّار و ذوی الصّناعات و أوص بهم خیرا؛ المقیم منهم، و المضطرب بماله، و المترفّق ببدنه.

منابع (۱)
  1. بیدیه. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 292.

چرا که آنان سرچشمه‌های سود و وسیله‌های آسایش‌اند، و این‌ها را از جاهای دور و دورافتاده می‌آورند؛ در خشکی و دریای سرزمینت، و در دشت و کوهستانت؛ همان جاهایی که مردم در آن‌ها گرد نمی‌آیند و جرئتِ رفتن به آن‌ها را ندارند.

فإنّهم موادّ المنافع، و أسباب المرافق، و جلاّبها من المباعد و المطارح، فی برّك و بحرك، و سهلك و جبلك، حیث لا یلتئم النّاس لمواضعها، و لا یجترئون علیها.

پس حرمتشان را نگه دار، راه‌هایشان را امن کن و حقشان را برایشان بگیر؛ زیرا آنان مردمی آرام‌اند که ترسی از گزندشان نیست، و آشتی‌جویانی که بیمی از شورش و فسادشان نمی‌رود.

فاحفظ حرمتهم، و آمن سبلهم، و خذ لهم بحقوقهم؛ فإنّهم سلم لا تخاف بائقته، و صلح لا تخشی غائلته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 99. مرسلا. باختلاف.

و کارهایشان را، چه در شهرِ خودت و چه در گوشه‌وکنارِ سرزمینت، جویا شو و رسیدگی کن.

و تفقّد أمورهم بحضرتك، و فی حواشی بلادك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

با این همه، بدان که در بسیاری از آنان تنگ‌نظریِ بسیار زشت، حرص و بخلِ ناپسند، احتکارِ (انبار کردنِ کالا برای گران‌فروشی) نیازهای مردم، و خودرأیی در قیمت‌گذاریِ کالاهاست؛ و این مایهٔ زیان برای همگان و عیب بر فرمانروایان است.

و اعلم، مع ذلك، أنّ فی كثیر منهم ضیقا فاحشا، و شحا قبیحا، و احتكارا للمنافع، و تحكّما فی البیاعات؛ و ذلك باب مضرّة للعامّة، و عیب علی الولاة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس جلوی احتکار را بگیر، که فرستادهٔ خدا (ص) جلوی آن را گرفت.

فامنع من الاحتكار، فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم منع منه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

تأکید امام (ع) بر تعیین قیمت‌ها و مبارزه با احتکار

و خریدوفروش باید آسان و با مدارا باشد؛ با ترازوهای عادلانه و قیمت‌هایی که به هیچ‌یک از دو گروهِ فروشنده و خریدار ستم نکند.

و لیكن البیع بیعا سمحا؛ بموازین عدل، و أسعار لا تجحف بالفریقین: من البائع و المبتاع.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس هر کس پس از آن‌که نهی‌اش کردی به احتکار دست زد، او را کیفرِ عبرت‌آموز بده و بی‌زیاده‌روی مجازاتش کن؛ که فرستادهٔ خدا (ص) چنین کرد.

فمن قارف حكرة بعد نهیك إیّاه، فنكّل به و عاقبه من غیر إسراف؛ فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فعل ذلك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. فی. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 243. عن نسخة. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 279. عن نسخة. و ورد فی بعض نسخ معادن الحكمة. و فی تذكرة ابن حمدون ص 63. مرسلا: فنكّل به، و عاقب...
  2. ورد فی تحف العقول.

سپس خدا را، خدا را در نظر بگیر دربارهٔ طبقهٔ پایین؛ از کسانی که هیچ چاره‌ای ندارند، و مسکینان، نیازمندان، تنگ‌دستانِ سختی‌کشیده و زمین‌گیران؛ که در این طبقه، هم نیازمندِ آبرومند و خاموش هست و هم کسی که رو می‌اندازد و کمک می‌خواهد. و حقی را که خدا در میان آنان به تو سپرده و نگهبانی‌اش را از تو خواسته، برای خدا پاس بدار؛ و بخشی از بیت‌المالِ (خزانهٔ عمومی) خود، و بخشی از محصولِ زمین‌های خالصهٔ اسلام (زمین‌های عمومیِ حکومت اسلامی) را در هر شهری، ویژهٔ آنان قرار ده؛ زیرا دورترینِ آنان همان حقی را دارد که نزدیک‌ترینشان دارد؛ و نگهبانیِ حقِ یکایکِ آنان به تو سپرده شده است.

ثمّ اللّه اللّه فی الطّبقة السّفلی من الّذین لا حیلة لهم، و المساكین، و المحتاجین، و أهل البؤسی و الزّمنی؛ فإنّ فی هذه الطّبقة قانعا و معترّا. و احفظ للّه ما استحفظك من حقّه فیهم؛ و اجعل لهم قسما من بیت مالك، و قسما من غلاّت صوافی الإسلام فی كلّ بلد؛ فإنّ للأقصی منهم مثل الّذی للأدنی؛ و كلّ قد استرعیت حقّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. من حقوقهم. ورد فی متن بهج الصباغة ج 14 ص 385.

پس مبادا سرمستیِ نعمت و قدرت تو را از آنان غافل کند؛ زیرا تو با محکم کردنِ کارهای بسیار و مهم، در تباه کردنِ کارِ کوچک و ناچیز معذور نخواهی بود.

فلا یشغلنّك عنهم بطر، فإنّك لا تعذر بتضییعك الصّغیر التّافه لإحكامك الكثیر المهمّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. نظر. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 63. مرسلا.
  2. ورد فی تحف العقول ص 100. مرسلا.

پس توجه‌ات را از آنان برمگردان، و با تکبر به آنان بی‌اعتنایی نکن.

فلا تشخص همّك عنهم، و لا تصعّر خدّك لهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

تأکید امام (ع) بر توجه ویژه به مسکینان و ناتوانان

و در برابرِ خدای پاک که تو را بالا برده است فروتن باش، و پر و بالِ مهربانی‌ات را برای ناتوانان فرود آور، و جویای کارِ کسانی از آنان باش که دستشان به تو نمی‌رسد؛ همان کسانی که به چشم نمی‌آیند و مردمان آنان را خوار می‌شمارند.

و تواضع للّه - سبحانه - الّذی رفعك، و اخفض جناحك للضّعفاء، و تفقّد أمور من لا یصل إلیك منهم ممّن تقتحمه العیون، و تحقره الرّجال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 2 ص 821 الحدیث 235. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 529. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 488. مرسلا.

پس برای رسیدگی به کارِ آنان، فردی موردِ اعتمادِ خود را از میانِ خداترسان و فروتنان، ویژهٔ این کار کن؛ از کسانی که ناتوانان را خوار نمی‌شمارند و در پیِ بزرگان و قدرتمندان نمی‌روند؛ تا او کارها و نیازهایشان را به تو برساند.

ففرّغ لأولئك ثقتك من أهل الخشیة و التّواضع، ممّن لا یحتقر الضّعفاء، و لا یستشرف العظماء، فلیرفع إلیك أمورهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 366. مرسلا.

سپس دربارهٔ آنان چنان عمل کن که روزی که خدای پاک و برتر را دیدار می‌کنی، نزدِ او عذر و حجتی داشته باشی؛ زیرا این گروه از میانِ مردم، بیش از دیگران به انصاف و رسیدگی نیازمندند.

ثمّ اعمل فیهم بالإعذار إلی اللّه - سبحانه و تعالی - یوم تلقاه، فإنّ هؤلاء من بین الرّعیّة أحوج إلی الانصاف و التّعاهد من غیرهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و دربارهٔ یکایکِ آنان، در رساندنِ حقش به او، کار را چنان انجام ده که نزدِ خدای برتر عذر و حجتی داشته باشی.

و كلّ فأعذر إلی اللّه - تعالی - فی تأدیة حقّه إلیه.

فرمان امام (ع) به اشتر برای سرپرستی یتیمان و ازکارافتادگان

و به یتیمان و زمین‌گیران و سالمندانِ ناتوان رسیدگی کن؛ همان کسانی که چاره‌ای ندارند و خود را برای گدایی و درخواست نیز پیش نمی‌کشند. پس برایشان مقرری و روزیِ ثابتی قرار ده؛ چرا که آنان بندگانِ خدایند. پس با رهانیدنِ آنان از تنگنا، و رساندنشان به جایگاهِ شایسته‌شان در خوراک و حقوقشان، به خدا نزدیک شو؛ چرا که کارها فقط با راستیِ نیت‌ها خالص می‌شود.

و تعهّد أهل الیتم و الزّمانة، و ذوی الرّقّة فی السّنّ، ممّن لا حیلة له، و لا ینصب للمسألة نفسه؛ فأجر لهم أرزاقا؛ فإنّهم عباد اللّه. فتقرّب إلی اللّه بتخلّصهم، و وضعهم مواضعهم فی أقواتهم و حقوقهم؛ فإنّ الأعمال إنّما تخلص بصدق النّیّات.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 100. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 366. مرسلا.

از سوی دیگر، دل‌های مردم، یا برخی از آنان، تنها به این‌که حقوقشان را در غیابشان و بی‌آنکه نیازهایشان را روبه‌رو با تو در میان بگذارند ادا کرده باشی، آرام نمی‌گیرد؛ و این کار بر فرمانروایان سنگین است، و حق همه‌اش سنگین است.

ثمّ إنّه لا تسكن نفوس النّاس أو بعضهم إلی أنّك قد قضیت حقوقهم بظهر الغیب دون مشافهتك بالحاجات، و ذلك علی الولاة ثقیل، و الحقّ كلّه ثقیل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

و گاه خدای برتر آن را بر کسانی آسان و سبک می‌کند که عاقبتِ نیک را خواستند، پس خود را به شکیبایی واداشتند و به درستیِ وعدهٔ خدا به خودشان اطمینان کردند.

و قد یخفّفه اللّه - تعالی - علی أقوام طلبوا العاقبة فصبّروا أنفسهم، و وثقوا بصدق موعود اللّه لهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. لمن صبر و احتسب. ورد فی تحف العقول.

پس از آنان باش و از خدا یاری بخواه.

فكن منهم و استعن باللّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و برای نیازمندانی که به تو رو می‌آورند، بخشی از وقتِ خود را بگذار که در آن، خودت و ذهنت را از هر کارِ دیگری برای آنان فارغ کنی؛ سپس به آنان اجازهٔ ورود بدهی و در نشستی عمومی برایشان بنشینی، و در آن نشست برای خدای عزیز و بزرگ که تو را آفریده است فروتنی کنی، و سپاهیان و دستیارانت، یعنی نگهبانان و مأمورانت را، از آنان دور نگه داری؛

و اجعل لذوی الحاجات منك قسما تفرّغ لهم فیه شخصك و ذهنك من كلّ شغل، ثمّ تأذن لهم علیك، و تجلس لهم مجلسا عامّا فتتواضع فیه للّه - عزّ و جلّ - الّذی خلقك، و تقعد عنهم جندك و أعوانك من أحراسك و شرطك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی تحف العقول ص 100. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 366. مرسلا.
  2. رفعك. ورد فی المصدرین السابقین.
  3. عنك. ورد فی نسخة العام 400 ص 405. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 346.و نسخة الإسترابادی ص 480.

تأکید امام (ع) بر وقت گذاشتن برای مسکینان دور از نگهبانان

در آن نشستت پر و بالِ مهربانی‌ات را برایشان فرود آوری، و در گفت‌وگو و چهره‌ات با آنان نرم‌خو و گشاده‌رو باشی، تا سخنگوی آنان بی‌هیچ لکنت و ترسی با تو سخن بگوید.

تخفض لهم فی مجلسك ذلك جناحك، و تلیّن لهم كنفك فی مراجعتك و وجهك، حتّی یكلّمك متكلّمهم غیر متتعتع.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول. و دعائم الإسلام.
  2. مكلّمهم. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 294.

چرا که من بارها از فرستادهٔ خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: «هرگز پاک و رستگار نمی‌شود امتی که در آن، حقِ ناتوان را بی‌لکنت و ترس از نیرومند نگیرند.»

فإنّی سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول فی غیر موطن: "لن تقدّس أمّة لا یؤخذ للضّعیف فیها حقّه من القویّ غیر متتعتع".

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس خامی و تندی و درماندگی در سخن گفتنِ آنان را تاب بیاور، و تنگ‌خلقی و خودبزرگ‌بینیِ خودت را از آنان دور نگه دار، تا خدا به سببِ آن، دامنه‌های رحمتِ خود را بر تو بگستراند و پاداشِ فرمان‌برداری‌اش را برایت حتمی کند.

ثمّ احتمل الخرق منهم و العیّ، و نحّ عنهم الضّیق و الأنف، یبسط اللّه علیك بذلك أكناف رحمته، و یوجب لك ثواب طاعته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. عنك. ورد فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 282. عن نسخة.

و هر چه می‌بخشی گوارا و با روی خوش ببخش، و اگر از بخشش خودداری می‌کنی، با خوش‌رویی و عذرخواهی باشد.

و أعط ما أعطیت هنیئا، و امنع فی إجمال و إعذار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ما تعطیه معجّلا مهنّئا، و إن منعت فلیكن. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 126 الحدیث 218. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 86. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 358. مرسلا.

و در آنجا فروتن باش، که خدا فروتنان را دوست دارد.

و تواضع هناك فإنّ اللّه یحبّ المتواضعین.

اگر خدا بخواهد، گرامی‌ترین و عزیزترینِ یارانت نزد تو باید کسی باشد که در برخورد نرم‌خوتر، در گفت‌وگو و پاسخ‌گویی خوش‌رفتارتر، با ناتوانان مهربان‌تر و به حق پایبندتر از همه است.

و لیكن أكرم أعوانك علیك و أحظا [هم] عندك، ألینهم جانبا، و أحسنهم مراجعة، و ألطفهم بالضّعفاء، و أعملهم بالحق. إن شاء اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 586 الحدیث 70. مرسلا. و فی تحف العقول ص 100.مرسلا. باختلاف.

ویژگی‌های لازم برای یاران فرماندار

کارهایی هم هست که ناگزیری خودت مستقیماً به آن‌ها برسی: یکی پاسخ دادن به کارگزارانت در کارهایی که دبیرانت از آن درمی‌مانند؛

ثمّ إنّ أمورا من أمورك لا بدّ لك من مباشرتها: منها إجابة عمّالك بما یعیا عنه كتّابك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول.

یکی هم برآوردن نیازهای مردم در همان روزی که به تو می‌رسد؛ همان نیازهایی که یارانت از برآوردنشان به تنگنا می‌افتند؛

و منها إصدار حاجات النّاس یوم ورودها علیك ممّا تحرج به صدور أعوانك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. عند. ورد فی نسخة العام 400 ص 405. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 347.و نسخة الإسترابادی ص 480. و نسخة ابن شذقم ص 631. و نسخة ابن النقیب ص 294. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 282. عن نسخة.

و یکی هم باخبر شدن از اینکه از اموالِ زیر دستِ دبیران و خزانه‌داران، چه به دست خودشان می‌رسد.

و منها معرفة ما یصل إلی الكتّاب و الخزّان ممّا تحت أیدیهم.

پس در این کارها سستی نکن و عقب انداختنشان را غنیمت نشمار.

فلا تتوان فیما هنالك، و لا تغتنم تأخیره.

چگونگی گماردن ناظران بر کار مسئولان

برای هر یک از این کارها، با دلی آسوده و فکری متمرکز، کسی را بگذار که کارِ سرپرستانِ آن بخش را بررسی و بازخواست کند.

و اجعل لكلّ أمر منها من یناظر فیه ولاته بتفریغ لقلبك و همّك.

هرگاه خواستی کاری را قطعی و اجرا کنی، پس از درنگ و اندیشه، بازنگری با خودت و مشورت با سرپرست آن کار اجرایش کن؛ بی‌هیچ رودربایستی، و بی‌آنکه به رأیی تن دهی که نتیجه‌ای وارونه به زیان تو به بار آورد.

فكلّما أمضیت أمرا فأمضه بعد التّرویة، و مراجعة نفسك و مشاورة ولیّ ذلك، بغیر احتشام و لا رأی یكتسب به علیك نقیضه.

کار امروز را به فردا مینداز.

و لا تؤخّر عمل یوم إلی غد.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 318 الحدیث 120. مرسلا. و فی تحف العقول ص 100. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 49.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

کار هر روز را در همان روز به انجام برسان؛ زیرا هر روز کارِ خودش را دارد. بهترینِ آن وقت‌ها و بزرگ‌ترینِ آن بخش‌ها را برای رابطهٔ خودت با خدای پاک و برتر بگذار؛ هرچند اگر نیت در آن کارها درست باشد و مردم از آن‌ها در امان بمانند، همهٔ آن وقت‌ها هم برای خداست.

و أمض لكلّ یوم عمله؛ فإنّ لكلّ یوم ما فیه. و اجعل لنفسك فیما بینك و بین اللّه - سبحانه و تعالی - أفضل تلك المواقیت، و أجزل تلك الأقسام؛ و إن كانت كلّها للّه إذا صلحت فیها النّیّة، و سلمت منها الرّعیّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 126 الحدیث 219. مرسلا.

در میان کارهای ویژه‌ای که با آن‌ها دینت را برای خدا خالص می‌کنی، باید برپا داشتن واجبات الهی باشد که مخصوصِ خودِ اوست.

و لیكن فی خاصّة ما تخلص للّه به دینك إقامة فرائضه الّتی هی له خاصّة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سفارش به نماز شب و کوتاه خواندن نماز جماعت

چرا که خدا نافله (نماز شب) را تنها ویژهٔ پیامبرش قرار داد نه دیگر آفریدگانش، و فرمود: «وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً» (و پاسی از شب را بیدار بمان و در آن نماز بخوان؛ این افزون بر واجبات، ویژهٔ توست؛ امید است پروردگارت تو را به جایگاهی ستوده برانگیزد).

فإنّ اللّه جعل النّافلة لنبیّه خاصّة دون [سائر] خلقه، فقال: وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسی أَنْ یَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 79.

پس این، کاری است که خدا آن را ویژهٔ پیامبرش ساخت و او را با آن گرامی داشت، و برای هیچ‌کس جز او چنین نیست.

فذلك أمر اختصّ اللّه به نبیّه و أكرمه به، لیس لأحد سواه.

اما برای غیر او کاری مستحبی و داوطلبانه است؛ زیرا خدا می‌فرماید: «وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ» (و هر کس به دلخواه کار نیکی انجام دهد، خدا سپاسگزار و داناست).

و هو لمن سواه تطوّع، فإنّه یقول: وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّهَ شاكِرٌ عَلِیمٌ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 158. و وردت الفقرات فی تحف العقول ص 100. مرسلا.

پس در شب و روزت، از طاقت بدنت آنچه را واجب است برای خدا ادا کن؛ و هر عبادتی را که با آن به خدای پاک نزدیک می‌شوی، کامل و بی‌نقص و بی‌کاستی به جا آور، هرچند بدنت را به رنج و خستگی بیندازد. و هرگاه به نماز جماعت برای مردم ایستادی، نمازش را طولانی نکن.

فأعط اللّه من بدنك فی لیلك و نهارك ما یجب، و وفّ ما تقرّبت به إلی اللّه - سبحانه - من ذلك كاملا غیر مثلوم و لا منقوص، بالغا من بدنك ما بلغ. و إذا قمت فی صلاتك للنّاس، فلا تطوّلنّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. ورد فی تذكرة ابن حمدون ص 64. مرسلا.

نه مردم را از نماز فراری بده و نه نماز را تباه کن.

و لا تكوننّ منفّرا و لا مضیّعا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

چرا که در میان مردم، کسی هست که بیمار است و کسی هست که کار و نیازی دارد.

فإنّ فی النّاس من به العلّة و له الحاجة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

هنگامی که فرستادهٔ خدا (ص) مرا به یمن می‌فرستاد، از او پرسیدم: چگونه با آنان نماز بخوانم؟

و قد سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حین وجّهنی إلی الیمن: كیف أصلّی بهم؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

فرمود: به اندازهٔ توانِ ناتوان‌ترینِ آنان با ایشان نماز بخوان، و با مؤمنان مهربان باش.

فقال: صلّ بهم كصلاة أضعفهم، و كن بالمؤمنین رحیما.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

نهی از پنهان شدن حاکم از مردم

اما پس از این؛ پنهان ماندن و دوری خود از مردم را طولانی نکن؛ زیرا رو پنهان کردنِ فرمانداران از مردم، نشانه‌ای از تنگ‌نظری است و باعث بی‌خبری از کارها می‌شود.

و أمّا بعد هذا؛ فلا تطوّلنّ احتجابك عن رعیّتك، فإنّ احتجاب الولاة عن الرّعیّة شعبة من الضّیق، و قلّة علم بالأمور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. فلا یطولنّ احتجابك. ورد فی نسخة الآملی ص 293. و نسخة الإسترابادی ص 482. و ورد حجابك فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 13 ص 185 الحدیث 36553. مرسلا عن مهاجر بن عامر، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 9. عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام.

پنهان شدن از مردم، فرمانداران را از آنچه پشت پرده می‌گذرد بی‌خبر می‌گذارد؛ آن‌گاه کار بزرگ نزدشان کوچک می‌شود و کار کوچک بزرگ، کار نیک زشت جلوه می‌کند و کار زشت نیک، و حق با باطل درهم می‌آمیزد.

و الاحتجاب منهم یقطع عنهم علم ما احتجبوا دونه، فیصغر عندهم الكبیر، و یعظم الصّغیر، و یقبح الحسن، و یحسن القبیح، و یشاب الحقّ بالباطل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

فرماندار فقط انسانی است که از کارهایی که مردم از او پنهان می‌کنند، خبر ندارد.

و إنّما الوالی بشر لا یعرف ما تواری عنه النّاس به من الأمور.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

بر چهرهٔ حق هم نشانه‌هایی نیست که با آن‌ها بتوان انواع راست را از دروغ بازشناخت.

و لیست علی الحقّ‌سمات تعرف بها ضروب الصّدق من الكذب.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. القول. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. و كنز العمال. بالسندین السابقین. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 2 ص 703 الحدیث 1007. عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العامری، عن علی علیه السّلام.

پس با آسان کردن دیدارِ مردم با خود، جلوی راه یافتن نادرستی و فریب را در حقوق بگیر.

فتحصّن من الإدخال فی الحقوق بلین الحجاب.

چرا که تو تنها یکی از این دو نفر هستی:

ف إنّما أنت أحد رجلین:

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 101. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516.عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد ابن مروان، عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 13 ص 185 الحدیث 36553. مرسلا عن مهاجر بن عامر، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 9. عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 2 ص 703 الحدیث 1007. عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العامری، عن علی علیه السّلام.

یا مردی هستی که به بخشش در راه حق گشاده‌دستی؛ پس رو پنهان کردنت از حقِ واجبی که می‌پردازی یا کارِ جوانمردانه‌ای که انجام می‌دهی برای چیست؟

إمّا امرؤ سخت نفسك بالبذل فی الحقّ؛ ففیم احتجابك من حقّ واجب تعطیه، أو فعل كریم تسدیه؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. سنحت. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 295.
  2. خلق. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. و كنز العمال. و المجالسة و جواهر العلم بالأسانید السابقة.

یا گرفتارِ بخل و دریغ کردنی؛ که وقتی مردم از بخشش تو ناامید شوند، چه زود از درخواست کردن از تو دست می‌کشند!

أو مبتلی بالمنع، فما أسرع كفّ النّاس عن مسألتك إذا أیسوا من بذلك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

گذشته از این، بیشترِ کارهایی که مردم با تو دارند هیچ هزینه و باری بر دوش تو ندارد؛ مانند شکایت از ستمی، یا خواستنِ انصاف در دادوستدی.

مع أنّ أكثر حاجات النّاس إلیك ممّا لا مؤونة فیه علیك؛ من شكاة مظلمة، أو طلب إنصاف فی معاملة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس اگر خدا بخواهد، از آنچه برایت گفتم بهره ببر، و به همان بهرهٔ درست و راهِ هدایت خودت بسنده کن.

فانتفع بما وصفت لك، و اقتصر علی حظّك و رشدك. إن شاء اللّه.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 516. عن أبی القاسم العلوی، عن رشا بن نظیف، عن الحسن بن إسماعیل، عن احمد بن مروان، عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 101. مرسلا. و فی كنز العمال ج 13 ص 185 الحدیث 36553. مرسلا عن مهاجر بن عامر، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 8 ص 9. عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العلوی، عن علی علیه السّلام. و فی المجالسة و جواهر العلم ج 2 ص 703 الحدیث 1007.عن محمد بن غالب، عن أبی حذیفة، عن سفیان الثوری، عن زبید الیامی، عن مهاجر العامری، عن علی علیه السّلام.

هشدار دربارهٔ سوءاستفادهٔ اطرافیان فرماندار از جایگاه خود

دیگر اینکه فرماندار نزدیکان و خودی‌هایی دارد که خویِ انحصارطلبی، دست‌درازی و کم‌انصافی در معامله دارند؛ پس با بریدن زمینه‌های این رفتارها، ریشهٔ سوءاستفادهٔ آنان را بخشکان. هرگز به هیچ‌یک از اطرافیان و خویشاوندانت زمین و ملکی واگذار نکن؛ و هرگز از تو طمع نکنند که ملکی به دست آورند که به مردمِ همسایهٔ آن، در حقِ آب یا کارِ مشترکی که هزینه و زحمتش را بر دوش دیگران می‌اندازند، زیان برساند؛ که در این صورت، سود و گوارایی‌اش برای آنان خواهد بود نه تو، و لکهٔ ننگش در دنیا و آخرت بر دوش تو می‌ماند.

ثمّ إنّ للوالی خاصّة و بطانة فیهم استئثار و تطاول، و قلّة إنصاف فی معاملة؛ فاحسم مادّة أولئك بقطع أسباب تلك الأحوال. و لا تقطعنّ لأحد من حاشیتك و حامّتك قطیعة؛ و لا یطمعنّ منك فی اعتقاد عقدة تضرّ بمن یلیها من النّاس، فی شرب أو عمل مشترك یحملون مؤونته علی غیرهم؛ فیكون مهنأ ذلك لهم دونك، و عیبه علیك فی الدّنیا و الآخرة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. للملوك. ورد فی تحف العقول ص 102.
  2. مؤونة. ورد فی نسخة العام 400 ص 407. و نسخة ابن المؤدب ص 288.و هامش نسخة الآملی ص 294. و نسخة الإسترابادی ص 483. و هامش نسخة ابن النقیب ص 295. و نسخة العطاردی ص 380. عن نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.
  3. حشمك. ورد فی تحف العقول. و فی دعائم الإسلام ج 1 ص 367. مرسلا.

تأکید بر پایبندی به عدالت میان نزدیک و دور

وقتی کارها به تو سپرده شد، در داوری‌ات به عدالت رفتار کن. حق را از هر کس که بر گردن اوست بگیر، چه نزدیک باشد و چه دور. در این راه شکیبا باش و پاداشش را از خدا بخواه، هرچند به زیان خویشاوندان و نزدیکان ویژه‌ات تمام شود.

علیك بالعدل فی حكمك إذا انتهت الأمور إلیك؛ و ألزم الحقّ من لزمه من القریب و البعید؛ و كن فی ذلك صابرا محتسبا، واقعا ذلك من قرابتك و خواصّك حیث وقع.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 102. مرسلا.
  2. خاصّتك. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 348. و هامش نسخة ابن النقیب ص 296. و نسخة عبده ص 620. و نسخة الصالح ص 442. و نسخة العطاردی ص 380.

سختی و سنگینیِ این کار را به جان بخر و چشم به سرانجامش بدوز؛ زیرا پایان این کار ستوده است.

و ابتغ عاقبته بما یثقل علیك منه، فإنّ مغبّة ذلك محمودة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و اگر مردم به تو گمان ستم بردند، دلیل خود را آشکارا با آنان در میان بگذار و با این روشنگری، بدگمانی‌شان را از خود برگردان. این کار هم نفس تو را رام می‌کند، هم مدارا با مردم است، و هم با آوردن دلیل، با نرمی و خوش‌رفتاری به خواسته‌ات می‌رسی و آنان را بر راه حق استوار می‌داری.

و إن ظنّت الرّعیّة بك حیفا فأصحر لهم بعذرك، و اعدل عنك ظنونهم بإصحارك؛ فإنّ فی ذلك ریاضة منك لنفسك، و رفقا برعیّتك، و إعذارا تبلغ به حاجتك من تقویمهم علی الحقّ فی خفض و إجمال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول.

هرگز صلحی را که دشمنت تو را به آن فراخوانده و خشنودی خدا در آن است، رد مکن؛ زیرا در صلح، آسایش سپاهیانت، آسودگی از اندوه‌هایت، و امنیت سرزمینت نهفته است.

و لا تدفعنّ صلحا دعاك إلیه عدوّك و للّه فیه رضی؛ فإنّ فی الصّلح دعة لجنودك، و راحة من همومك، و أمنا لبلادك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

اما پس از صلح با دشمنت، بسیار از او برحذر باش؛ زیرا چه‌بسا دشمن نزدیک می‌شود تا غافلگیر کند.

و لكنّ الحذر كلّ الحذر من عدوّك بعد صلحه؛ فإنّ العدوّ ربّما قارب لیتغفّل.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. لیغتفل. ورد فی معادن الحكمة ج 1 ص 248. عن نسخة من النهج.

پس دوراندیش باش و در این باره به خوش‌بینی اعتماد مکن.

فخذ بالحزم، و اتّهم فی ذلك حسن الظّنّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و هر جای ترسناکی را که ممکن است از آنجا ضربه بخوری، محکم و امن نگه دار؛ و در همهٔ کارها توکل بر خداست.

و تحصّن كلّ مخوف تؤتی منه؛ و باللّه الثّقة فی جمیع الأمور.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 102. مرسلا.

بیان امام (ع) دربارهٔ اهمیت پایبندی به پیمان‌ها

اگر میان خود و دشمنت پیمانی بستی یا او را در پناه و تعهد خود درآوردی، پیمانت را با وفاداری پاس بدار و تعهدت را با امانت‌داری و راستی رعایت کن. جان خود را سپر پیمانی کن که بسته‌ای؛ زیرا در میان واجبات خدای عزیز و بزرگ، هیچ چیز نیست که مردم با همهٔ اختلاف خواسته‌ها و پراکندگی دیدگاه‌هایشان، بیشتر از بزرگداشتِ وفای به پیمان بر آن هم‌نظر باشند.

و إن عقدت بینك و بین عدوّ لك عقدة، أو ألبسته منك ذمّة؛ فحط عهدك بالوفاء، و ارع ذمّتك بالأمانة و الصّدق. و اجعل نفسك جنّة دون ما أعطیت من عهدك؛ فإنّه لیس من فرائض اللّه - عزّ و جلّ - شیء النّاس أشدّ علیه اجتماعا، مع تفرّق أهوائهم، و تشتّت آرائهم، من تعظیم الوفاء بالعهود.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۴)
  1. ورد فی دعائم الإسلام ج 1 ص 368. مرسلا.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 273 الحدیث 19. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 162. مرسلا.
  3. سبحانه. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 635.
  4. أدیانهم. ورد فی تحف العقول ص 102. مرسلا.

حتی مشرکان نیز، گذشته از مسلمانان، در میان خود به این کار پایبند بودند؛ زیرا پیامدهای ناگوار پیمان‌شکنی را آزموده بودند.

و قد لزم ذلك المشركون فیما بینهم دون المسلمین لما استوبلوا من عواقب الغدر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

پس هرگز در تعهد خود خیانت مکن، هرگز پیمانت را مشکن، و هرگز دشمنت را فریب مده؛ زیرا جز نادانِ بدبخت، کسی بر خدا گستاخی نمی‌کند.

فلا تغدرنّ بذمّتك، و لا تخیسنّ بعهدك، و لا تختلنّ عدوّك؛ فإنّه لا یجترئ علی اللّه إلاّ جاهل شقیّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

خدای پاک، پیمان و تعهد خود را به رحمت خویش امنیتی قرار داده که میان بندگان گسترانده است، و پناهگاهی امن که به استواری آن آرام می‌گیرند و شتابان به پناهش روی می‌آورند.

و قد جعل اللّه - سبحانه - عهده و ذمّته أمنا أفضاه بین العباد برحمته، و حریما یسكنون إلی منعته، و یستفیضون إلی جواره.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 818 الحدیث 218. مرسلا.

پس نه دغل‌کاری در آن رواست، نه پنهان‌کاریِ فریبکارانه و نه نیرنگ.

فلا إدغال و لا مدالسة و لا خداع فیه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

هیچ پیمانی مبند که در آن راه بهانه‌تراشی باز باشد، و پس از محکم‌کاری و استوار کردن پیمان، هرگز به دوپهلوگویی تکیه مکن.

و لا تعقد عقدا تجوّز فیه العلل، و لا تعوّلنّ علی لحن القول بعد التّوكید و التّوثقة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. یجوز. ورد فی نسخة العام 400 ص 409. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 288. عن نسخة. و متن مصادر نهج البلاغة ج 3 ص 420.

مبادا تنگنای کاری که در آن پیمان خدا بر گردن توست، تو را به شکستنِ به‌ناحقِ آن بکشاند. شکیبایی بر تنگنایی که به گشایش و سرانجام نیکش امید داری، برایت بهتر است از پیمان‌شکنی‌ای که از پیامدش می‌ترسی؛ و از اینکه بازخواستی از سوی خدای برتر تو را فرا بگیرد که با آن، نه بتوانی دنیایت را جبران کنی و نه آخرتت را.

و لا یدعونّك ضیق أمر لزمك فیه عهد اللّه، إلی طلب انفساخه بغیر الحقّ؛ فإنّ صبرك علی ضیق أمر ترجو انفراجه و فضل عاقبته، خیر لك من غدر تخاف تبعته، و أن تحیط بك فیه من اللّه - تعالی - طلبة لا تستقبل فیها دنیاك و لا آخرتك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 815 الحدیث 192. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 529. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 486. مرسلا.
  2. ورد فی عیون الحكم و المواعظ. و ناسخ التواریخ.
  3. لا تستقیل. ورد فی نسخة العام 400 ص 409. و نسخة الآملی ص 295. و نسخة الإسترابادی ص 485. و نسخة عبده ص 622.

از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ مشرکان روش‌هایی بر جا مانده است، و از ما نیز پس از او روش‌هایی؛ و بر پایهٔ آن‌ها، شیوه‌ها و نمونه‌هایی دربارهٔ ستمگران و کسانی که رو به قبلهٔ ما دارند و به نام دین ما خوانده می‌شوند، اجرا شده است.

و قد كانت من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سنن فی المشركین، و منّا بعده سنن؛ قد جرت بها سنن و أمثال فی الظّالمین و من توجّه قبلتنا و تسمّی بدیننا.

پس با دشمن خود همان‌گونه رفتار کن که دیدی ما با دشمنانی همچون آنان رفتار کردیم.

فسر فی عدوّك بمثل ما شاهدت منّا فی مثلهم من الأعداء.

پیاپی به ما نامه بنویس و از هر رویدادی خبر بده، تا فرمان کلی ما به تو برسد. و یاری تنها از خداست.

و واتر إلینا الكتب بالإخبار بكلّ حدث، یأتك منّا أمر عامّ. و اللّه المستعان.

منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 95. مرسلا.

نهی امام (ع) از خون‌ریزی و عاقبتِ سبک شمردن آن

از خون‌ها و ریختنِ ناروای آن‌ها بپرهیز؛ زیرا هیچ چیز بیش از ریختنِ به‌ناحقِ خون، کیفر الهی را پیش نمی‌کشد، پیامدش سنگین‌تر نیست، و به رفتنِ نعمت و بریده شدنِ مهلت زندگی سزاوارتر نیست.

و إیّاك و الدّماء و سفكها بغیر حلّها؛ فإنّه لیس شیء أدعی لنقمة، و لا أعظم لتبعة، و لا أحری بزوال نعمة، و انقطاع مدّة، من سفك الدّماء بغیر حقّها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و خدای پاک در روز قیامت، داوری میان بندگان را از خون‌هایی که از یکدیگر ریخته‌اند آغاز می‌کند.

و اللّه - سبحانه - مبتدئ بالحكم بین العباد، فیما تسافكوا من الدّماء یوم القیامة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

نهی امام (ع) از تقویت حکومت با خون‌ریزی

پس هرگز حکومت خود را با ریختن خونی حرام تقویت مکن؛ زیرا این کار حکومت را ضعیف و سست می‌کند، بلکه آن را از میان می‌برد و به دیگری می‌سپارد.

فلا تقوّینّ‌سلطانك بسفك دم حرام؛ فإنّ ذلك ممّا یضعفه و یوهنه، بل یزیله و ینقله.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. لا تصوننّ. ورد فی تحف العقول ص 103. مرسلا.

از روبه‌رو شدن با خشم خدا بپرهیز؛ زیرا خدا برای صاحبِ خونِ کسی که مظلوم کشته شده، حق و تسلطی قرار داده است. خدا فرموده است: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً» (و هر کس مظلوم کشته شود، برای صاحبِ خون او حقِ قصاص قرار داده‌ایم؛ پس در کشتن زیاده‌روی نکند، که او یاری‌شده است).

فإیّاك و التّعرّض لسخط اللّه؛ فإنّ اللّه قد جعل لولیّ من قتل مظلوما سلطانا؛ قال اللّه: وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً .

منابع (۱)
  1. الإسراء/ 33. و وردت الفقرة فی المصدر السابق.

در قتل عمد، نه نزد خدا عذری داری و نه نزد من، زیرا کیفر آن قصاصِ جان است. و اگر دچار خطایی شدی و تازیانه یا دستت در کیفر دادن زیاده‌روی کرد، بدان که در یک مشت و بالاتر از آن، خطر کشته شدن هست.

و لا عذر لك عند اللّه و لا عندی فی قتل العمد، لأنّ فیه قود البدن. و إن ابتلیت بخطأ و أفرط علیك سوطك أو یدك بعقوبة، فإنّ فی الوكزة فما فوقها مقتلة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. بالعقوبة. ورد فی هامش معادن الحكمة ج 1 ص 220. عن نسخة من النهج.

پس مبادا غرورِ قدرت تو را سرکش کند و نگذارد حقِ صاحبان خون مقتول را بپردازی؛ دیه‌ای کامل و بی‌کم‌وکاست که با پرداختش می‌توان به خدا نزدیک شد.

فلا تطمحنّ بك نخوة سلطانك عن أن تؤدّی إلی أولیاء المقتول حقّهم دیة مسلّمة یتقرّب [بها] إلی اللّه زلفی.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 103. مرسلا.

نهی امام (ع) از خودپسندی و علاقه به ستایش دیگران

از خودپسندی، و از تکیه بر آنچه در خودت تو را خوش می‌آید، و از دوست داشتنِ ستایشِ بیش از اندازه بپرهیز؛ که این‌ها در نگاه شیطان، از مطمئن‌ترین فرصت‌های اوست تا نیکیِ نیکوکاران را نابود کند. و بپرهیز از اینکه به خاطر نیکی‌ات بر مردمِ زیر فرمانت منّت بگذاری، یا کارهایی را که کرده‌ای بزرگ جلوه دهی، یا به آنان وعده‌ای بدهی و پس از وعده‌ات بدقولی کنی.

و إیّاك و الإعجاب بنفسك، و الثّقة بما یعجبك منها، و حبّ الإطراء؛ فإنّ ذلك من أوثق فرص الشّیطان فی نفسه لیمحق ما یكون من إحسان المحسنین. و إیّاك و المنّ علی رعیّتك بإحسانك، أو التّزیّد فیما كان من فعلك، أو أن تعدهم فتتبع موعدك بخلفك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

چراکه منّت گذاشتن، نیکی را تباه می‌کند؛

فإنّ المنّ یبطل الإحسان.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و بزرگ‌نمایی، نورِ حق را می‌بَرَد؛

و التّزیّد یذهب بنور الحقّ.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و بدقولی، خشمِ خدا و مردم را در پی دارد.

و الخلف یوجب المقت عند اللّه و النّاس.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و خدای پاک و برتر فرموده است: «کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ»؛ نزد خدا خشمِ بزرگی برمی‌انگیزد که چیزی را بگویید که عمل نمی‌کنید.

و قد قال اللّه - سبحانه و تعالی -: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ .

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول.
  2. الصف/ 3.

هشدار امام (ع) از شتاب در کارها و امتیازطلبی

و بپرهیز از شتاب در کارها پیش از رسیدنِ زمانشان، یا سستی در آن‌ها هنگامی که شدنی‌اند، یا پافشاری در آن‌ها وقتی که مبهم و ناروشن‌اند، یا سستی در انجامشان زمانی که روشن و آشکار می‌شوند.

و إیّاك و العجلة بالأمور قبل أوانها، أو التّساقط‌فیها عند إمكانها، أو اللّجاجة فیها إذا تنكّرت، أو الوهن عنها إذا استوضحت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. التّثبّط. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 290. و هامش نسخة الآملی ص 296. و ورد التّسقّط فی نسخة عبده ص 623. و نسخة الصالح ص 444.

پس هر کاری را در جای خودش بگذار، و هر عملی را در موقعِ خودش انجام بده.

فضع كلّ أمر موضعه، و أوقع كلّ عمل موقعه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و بپرهیز از اینکه آنچه را همهٔ مردم در آن برابرند تنها برای خود برداری، و نسبت به آنچه باید به آن توجه شود و برای چشم‌ها آشکار است، خود را به نادانی بزنی؛ که آن را از تو می‌گیرند و به دیگری می‌دهند.

و إیّاك و الاستئثار بما النّاس فیه إسوة، و التّغابی عمّا یعنی به، ممّا قد وضح للعیون؛ فإنّه مأخوذ منك لغیرك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. للنّاظرین. ورد فی تحف العقول ص 103. مرسلا. و فی غرر الحكم ج 1 ص 157 الحدیث 99. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 100. مرسلا.

و به‌زودی پرده‌های کارها از برابرت کنار می‌رود، و خدای جبّار (چیره و مسلط بر همه‌چیز) با عظمتِ خود آشکار می‌شود و دادِ ستمدیده را از تو می‌ستاند.

و عمّا قلیل تنكشف عنك أغطیة الأمور، و یبرز الجبّار بعظمته و ینتصف منك للمظلوم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۲)
  1. ورد فی تحف العقول ص 103. مرسلا.
  2. المظلومون من الظّالمین. ورد فی المصدر السابق.

آتشِ تعصب و غرورت، و تندیِ خشمت، و زورِ دستت، و تیزیِ زبانت را مهار کن؛ و برای دور ماندن از همهٔ این‌ها، جلوی شتاب‌زدگی در خشم را بگیر و مجازات را به تأخیر بینداز.

إملك حمیّة أنفك، و سورة حدّك، و سطوة یدك، و غرب لسانك؛ و احترس من كلّ ذلك بكفّ البادرة، و تأخیر السّطوة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

و هرگاه چیزی از این‌ها به سراغت آمد، نگاهت را به سوی آسمان بالا ببر تا خشمت آرام گیرد و اختیارِ خود را به دست آوری.

و ارفع بصرك إلی السّماء عند ما یحضرك منه شیء حتّی یسكن غضبك فتملك الاختیار.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳
منابع (۱)
  1. ورد فی تحف العقول ص 103. مرسلا.

و هرگز نمی‌توانی در این کار بر نفْسِ خود مسلط شوی، مگر آنکه با یادِ بازگشت به سوی پروردگارت، دغدغه‌هایت را فراوان کنی.

و لن تحكم ذلك من نفسك حتّی تكثر همومك بذكر المعاد إلی ربّك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳

سپس بدان که در این عهدنامه، انواعی از رهنمودها برایت گرد آمده که در آن‌ها از هیچ راهنماییِ درستی برای تو کم نگذاشته‌ام، اگر خدا هدایت و توفیقِ تو را بخواهد.

ثمّ اعلم أنّه قد جمع لك فی هذا العهد من صنوف ما لم آلك فیه رشدا إن أحبّ اللّه إرشادك و توفیقك.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

تأکید امام (ع) بر اینکه فرماندار همیشه به یاد بازگشت به سوی خدا باشد

و بر تو واجب است آنچه را از پیشینیانت گذشته است به یاد آوری: از حکومتِ عادلانه، یا سنتِ نیکو، یا اثری از پیامبرمان (ص)، یا واجبی در کتابِ خدا؛ پس به آنچه دیده‌ای که ما در این موارد به آن عمل کرده‌ایم اقتدا کنی، و خودت با تمام توان بکوشی تا از آنچه در این عهدنامه به تو سفارش کردم و با آن دلیلِ روشنِ خود را بر تو محکم ساختم، پیروی کنی؛

و الواجب علیك أن تتذكّر ما مضی لمن تقدّمك من حكومة عادلة، أو سنّة فاضلة، أو أثر عن نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، أو فریضة فی كتاب اللّه، فتقتدی بما شاهدت ممّا عملنا به فیها، و تجتهد لنفسك فی اتّباع ما عهدت إلیك فی عهدی هذا، و فیما استوثقت به من الحجّة لنفسی علیك.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

تا اگر نفْسِ تو به سوی خواهش‌هایش شتافت، هیچ بهانه‌ای نداشته باشی؛ که جز خدای برتر، هیچ‌کس از بدی نگه نمی‌دارد و به کارِ خیر توفیق نمی‌دهد.

لكی لا تكون لك علّة عند تسرّع نفسك إلی هواها؛ فلن یعصم من السّوء، و لا یوفّق للخیر، إلاّ اللّه - تعالی -.

تأکید امام (ع) به نقل از پیامبر (ص) بر نماز و زکات

و از جمله چیزهایی که رسولِ خدا (ص) در وصیت‌هایش به من سفارش کرد، تشویق و سفارشِ مؤکد به نماز و زکات و رسیدگی به بردگانِ شما بود.

و قد كان ممّا عهد إلیّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی وصایاه تحضیضا علی الصّلاة و الزّكاة و ما ملكته أیمانكم.

پس آنچه را به تو سفارش کردم، با همین به پایان می‌برم.

فبذلك أختم لك ما عهدت إلیك.

و هیچ نیرو و توانی نیست مگر به یاریِ خدای والامقام و بزرگ.

و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.

و من از خدای بزرگ و برتر، به رحمتِ گسترده‌اش و قدرتِ بزرگش بر بخشیدنِ هر خواسته‌ای، می‌خواهم که من و تو را به آنچه خشنودیِ او در آن است موفق بدارد: اینکه نزدِ او و آفریدگانش همواره عذری روشن داشته باشیم، همراه با نامِ نیک در میانِ بندگان، و اثرِ زیبا در سرزمین‌ها، و کمالِ نعمت، و دوچندان شدنِ کرامت؛ و اینکه کارِ من و تو را به خوشبختی و شهادت ختم کند؛ که ما مشتاقِ اوییم و به سوی او رو می‌آوریم.

و أنا أسأل اللّه - تبارك و تعالی - بسعة رحمته، و عظیم قدرته علی إعطاء كلّ رغبة، أن یوفّقنی و إیّاك لما فیه رضاه من الإقامة علی العذر الواضح إلیه و إلی خلقه، مع حسن الثّناء فی العباد، و جمیل الأثر فی البلاد، و تمام النّعمة، و تضعیف الكرامة؛ و أن یختم لی و لك بالسّعادة و الشّهادة إنّا إلیه راغبون.

و سلام و درودِ فراوان بر رسولِ خدا (ص) و خاندانِ پاک و پاکیزه‌اش.

و السّلام علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله الطّیّبین الطّاهرین و سلّم تسلیما كثیرا.

و ستایش از آنِ خداست که پروردگارِ جهانیان است.

و الحمد للّه ربّ العالمین.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۳۸۷. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن