کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

عهدنامه‌هاعهدنامه ۲۲۸ دقیقه خواندن

پرهیزگاری و یاد آخرت، برای مردم مصر

عهدنامهٔ امام (ع) به محمد بن ابی‌بکر ـ که خدا از او خشنود باد ـ هنگامی که فرمانروایی مصر و بخش‌های آن را به او سپرد و فرمان داد آن را بر مردم مصر بخواند و به سفارش‌هایش عمل کند

فرستادن محمد بن ابی‌بکر به مصرمیان ۳۶ تا ۳۷ قکوفه (نامه به مصر)تاریخ محتمل

وقتی امام محمد بن ابی‌بکر را به فرمانداری مصر فرستاد، این عهدنامه را برای او و مردم مصر نوشت و فرمان داد محمد آن را برای مصری‌ها بخواند و خودش هم به آن عمل کند. در آن، مصری‌ها را به پروا از خدا در نهان و آشکار می‌خواند و یادآوری می‌کند که خدا از کارهای کوچک و بزرگ حساب می‌کشد و دنیا گذراست. از مرگ، قبر و عذاب آخرت هم یاد می‌کند. به محمد سفارش‌های ویژه‌ای دربارهٔ نماز، رفتار با مردم و داوری می‌کند.

خطاب به: مردم مصر و محمد بن ابی‌بکر

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: نامهٔ ۲۷، خطبهٔ ۱۰۸، خطبهٔ ۱۰۲

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۳۶)
  1. نابودی دنیا و تشویق به کار برای آخرت
  2. هدف‌های کار مؤمنان در دنیا
  3. تشویق مردم مصر به کار نیک
  4. جلوه‌های لطف خدا به بندگانش و فزونیِ نیکی‌های او
  5. وضعیت مؤمنان در دنیا در کنار دنیاپرستان
  6. توصیف حال مؤمنان و کافران در دنیا
  7. جایگاه امام (ع) و جایگاه دشمنانش
  8. سخن پیامبر (ص) به روایت امام (ع) دربارهٔ خطر دانایان منافق
  9. نشانهٔ مؤمن واقعی و خصلت‌های منافق
  10. دوستی خاندان پیامبر، معیار پرهیزگاری و درستکاری
  11. هشدار امام (ع) دربارهٔ مرگ و تشویق به آمادگی برای آن
  12. حال دشمنان خدا پس از مرگ
  13. سفارش امام (ع) به یاد مرگ هنگام روی آوردن به خوشی‌ها
  14. هشدار امام (ع) از عذاب گور
  15. سخن گور با مرده
  16. رفتار زمین با مردهٔ مؤمن و کافر
  17. آنچه خدا در گور بر کافر مسلط می‌کند
  18. هشدار امام (ع) دربارهٔ نافرمانی خدا و سرانجام آن
  19. هشدار امام (ع) دربارهٔ عذاب آتش و توصیف جهنم
  20. حال دوزخیان و خوراک و نوشیدنی آنان از زبان امام (ع)
  21. توصیف امام (ع) از حال بهشتیان و نعمت‌هایی که خدا به آنان می‌بخشد
  22. اندازهٔ لذتی که بهشتیان حس می‌کنند
  23. تأکید امام (ع) بر ترس از خدا و خوش‌بینی به او
  24. جایگاه مردم مصر نزد امام (ع) در سخن او با محمد بن ابی‌بکر
  25. وظیفه‌های فرماندار در برابر مردم
  26. سفارش امام (ع) به این‌که برای خشنودی مردم، خدای پاک را به خشم نیاورند
  27. چند نکته دربارهٔ حکومت‌داری
  28. سفارش امام (ع) به مقدم داشتن کار دین بر دنیا
  29. اصول و قاعده‌های قضاوت
  30. فضیلت نماز جماعت، جایگاه پیشوا و چگونگی وضو
  31. تأکید بر خواندن نمازهای پنج‌گانه در وقت خود
  32. اهمیت رکوع و سجود و ذکرهای آن دو
  33. حالِ کسانی که نماز را سبک می‌شمارند
  34. فضیلت اعتکاف در شب قدر
  35. گفت‌وگوی ولید بن عقبه و معاویه دربارهٔ این نامه
  36. چگونگی آشکار شدنِ عهدنامه‌ای که علی (ع) برای پسر ابوبکر نوشت

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

از بندهٔ خدا، امیر مؤمنان، علی بن ابی‌طالب، به مردم مصر و محمد بن ابی‌بکر.

من عبد اللّه أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب إلی أهل مصر و محمّد بن أبی بكر.

سلام بر شما.

سلام علیكم.

من در برابر شما خدایی را ستایش می‌کنم که معبودی جز او نیست.

فإنّی أحمد إلیكم اللّه الّذی لا إله إلاّ هو.

اما بعد، شما را در پنهان و آشکارِ کارتان و در هر حالی که هستید، به تقوای خدا (خودنگهداری از گناه) سفارش می‌کنم؛ و به انجام دادنِ آنچه از آن پرسیده می‌شوید. چراکه شما در گروِ آن هستید و به سوی آن بازمی‌گردید.

أمّا بعد؛ فإنّی أوصیكم بتقوی اللّه فی سرّ أمركم و علانیته، و علی أیّ حال كنتم علیها، و العمل بما أنتم عنه مسؤولون؛ فأنتم به رهن و أنتم إلیه صائرون.

منابع (۲)
  1. فیما أنتم عنه مسؤولون. ورد فی أمالی المفید ص 261 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی -
  2. تصیرون. ورد فی بشارة المصطفی. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و فی أمالی المفید ص 261 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد ابن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام.و فی تحف العقول ص 124. مرسلا.

زیرا خدای توانا و بزرگ در کتاب خود می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ»؛ هر کسی چشندهٔ مرگ است.

فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - یقول فی كتابه: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 185. و الأنبیاء/ 35. و العنكبوت/ 57.

و می‌فرماید: «کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ»؛ هر کسی در گروِ کاری است که کرده است.

و یقول: كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِینَةٌ .

منابع (۱)
  1. المدثر/ 38.

و می‌فرماید: «وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ»؛ و خدا شما را از خودش بر حذر می‌دارد، و بازگشت به سوی خداست.

و یقول: وَ یُحَذِّرُكُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 28.

و می‌فرماید: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ»؛ پس به پروردگارت سوگند که حتماً از همه‌شان دربارهٔ آنچه می‌کردند خواهیم پرسید.

و یقول: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمّا كانُوا یَعْمَلُونَ .

منابع (۱)
  1. الحجر/ 92 و 93.

بندگان خدا! پس بدانید که خدای بلندمرتبه حتماً از کارهای کوچک و بزرگ، و آشکار و پنهانتان از شما خواهد پرسید. اگر عذاب کند، شما ستمکارتر بوده‌اید؛ و اگر درگذرد و بیامرزد و رحم کند، او بخشنده‌تر است، و او مهربان‌ترینِ مهربانان است.

فاعلموا أنّ اللّه - تعالی - لیسائلكم، معشر عباده، عن الصّغیرة من أعمالكم و الكبیرة، و الظّاهرة و المستورة؛ فإن یعذّب فأنتم أظلم، و إن یعف و یغفر و یرحم فهو أكرم، و هو أرحم الراحمین.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۴)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 261 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم ابن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 24. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 124. مرسلا. و فی الغارات ص 144. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 146. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ الطبری ج 3 ص 556. عن هشام، عن أبی مخنف، عن الحارث بن كعب الوالبی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 232. مرسلا. و فی ص 236. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 586. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. یسائلكم. ورد فی نسخة العام 400 ص 345. و نسخة نصیری ص 161. و نسخة الآملی ص 248. و نسخة الإسترابادی ص 403. و نسخة عبده ص 543. و نسخة الصالح ص 383.
  3. فنحن الظّالمون. ورد فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 67. عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 236.مرسلا.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الغارات ص 144. عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام.

نابودی دنیا و تشویق به کار برای آخرت

هر یک از شما باید بداند که دنیا (زندگیِ این جهان) سرای آزمایش و نابودی است، و آخرت (جهانِ پس از مرگ) سرای پاداش و ماندگاری. پس هر کس می‌تواند آنچه را می‌ماند بر آنچه نابود می‌شود برگزیند، چنین کند.

و لیعلم المرء منكم أنّ الدّنیا دار بلاء و فناء، و الآخرة دار جزاء و بقاء؛ فمن استطاع أن یؤثر ما یبقی علی ما یفنی فلیفعل.

خدا به ما و شما بیناییِ دیدنِ آنچه به ما نشان داده، و فهمِ آنچه به ما فهمانده است روزی کند؛ تا در آنچه به آن فرمانمان داده کوتاهی نکنیم، و به سوی آنچه از آن بازمان داشته پا فراتر نگذاریم.

رزقنا اللّه و إیّاكم بصرا لما بصّرنا، و فهما لما فهّمنا، حتّی لا نقصّر عمّا أمرنا به، و لا نتعدّی إلی ما نهانا عنه.

ای بندگان خدا! بدانید نزدیک‌ترین حالتِ بنده به آمرزش و رحمت، هنگامی است که به فرمان‌برداری از خدا کار کند و در توبه (بازگشت به خدا) با او یکرنگ و خالص باشد.

و اعلموا، یا عباد اللّه؛ أنّ أقرب ما یكون العبد إلی المغفرة و الرّحمة حین یعمل بطاعة اللّه، و یناصحه فی التّوبة.

پس تقوای خدای توانا و بزرگ را پیشه کنید؛ چراکه تقوا نیکی‌هایی را گرد می‌آورد که چیز دیگری گرد نمی‌آورد، و با آن، چنان خیرِ دنیا و خیرِ آخرتی به دست می‌آید که با چیز دیگری به دست نمی‌آید.

فعلیكم بتقوی اللّه - عزّ و جلّ - فإنّها تجمع من الخیر ما لا یجمع غیرها؛ و یدرك بها من خیر الدّنیا و خیر الآخرة ما لا یدرك بغیرها.

خدای بلندمرتبه فرموده است: «وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ»؛ و به کسانی که تقوا پیشه کردند گفته شد: پروردگارتان چه نازل کرد؟ گفتند: خیر و نیکی! برای کسانی که نیکی کردند، در این دنیا نیکی است و قطعاً سرای آخرت بهتر است؛ و سرای پرهیزگاران چه نیکو سرایی است!

قال اللّه - تعالی -: وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 30.

هدف‌های کار مؤمنان در دنیا

ای بندگان خدا! بدانید مؤمن کسی است که برای سه گونه پاداش کار می‌کند:

و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّ المؤمن من یعمل لثلاث من الثّواب:

یا برای خیرِ دنیا؛ که خدا به پاس کارش در دنیا و آخرت به او پاداش می‌دهد.

إمّا لخیر الدّنیا، فإنّ اللّه یثیبه بعمله فی دنیاه و آخرته.

خدای پاک دربارهٔ ابراهیم (ع) فرمود: «وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّالِحِینَ»؛ و پاداش او را در دنیا به او دادیم، و او در آخرت قطعاً از شایستگان است.

قال اللّه - سبحانه - لإبراهیم علیه السّلام: وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّالِحِینَ .

منابع (۱)
  1. العنكبوت/ 27.

پس هر کس برای خدای بلندمرتبه کار کند، خدا پاداشش را در دنیا و آخرت به او می‌دهد و کارهای مهم و دغدغه‌های او را در هر دو سرای برطرف می‌سازد.

فمن عمل للّه - تعالی - أعطاه أجره فی الدّنیا و الآخرة، و كفاه المهمّ فیهما.

و خدای توانا و بزرگ فرموده است: «قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ»؛ بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید! از پروردگارتان پروا کنید. برای کسانی که در این دنیا نیکی کردند، نیکی است و زمین خدا پهناور است. تنها شکیبایانند که پاداششان بی‌حساب و کامل داده می‌شود.

و قد قال اللّه - عزّ و جلّ -: قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّهِ واسِعَةٌ إِنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ .

منابع (۱)
  1. الزمر/ 10.

پس آنچه خدا در دنیا به آنان داده است، در آخرت به پای حسابشان نمی‌گذارد.

فما أعطاهم اللّه فی الدّنیا لم یحاسبهم به فی الآخرة.

خدای بلندمرتبه فرموده است: «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ»؛ برای کسانی که نیکی کردند، بهترین پاداش و افزون بر آن است.

قال اللّه - تعالی -: لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ .

منابع (۱)
  1. سورة یونس/ 26.

پس آن بهترین پاداش همان بهشت است، و آن فزونی همان دنیاست.

فالحسنی هی الجنّة، و الزّیادة هی الدّنیا.

و یا برای خیرِ آخرت، و برای اینکه بدی‌هایش از او پاک شود؛ چراکه خدا با هر کار نیکی، یک بدی را از او پاک می‌کند.

و إمّا لخیر الآخرة، و لیكفّر عنه سیّئاته؛ فإنّ اللّه یكفّر عنه بكلّ حسنة سیّئة.

خدای توانا و بزرگ فرموده است: «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِکَ ذِکْری لِلذّاکِرِینَ»؛ نیکی‌ها بدی‌ها را از میان می‌برند؛ این یادآوری‌ای برای پندگیرندگان است.

قال اللّه - عزّ و جلّ -: إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِكَ ذِكْری لِلذّاكِرِینَ .

منابع (۱)
  1. سورة هود/ 114.

تا وقتی روز قیامت (برانگیخته شدن) فرارسد، نیکی‌هایش برای او شمرده می‌شود؛ سپس در برابر هر یک از آن‌ها، ده برابر تا هفتصد برابر به او داده می‌شود.

حتّی إذا كان یوم القیامة حسبت له حسناته، ثم أعطی بكلّ واحدة عشر أمثالها إلی سبعمائة ضعف.

خدای توانا و بزرگ فرموده است: «فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ»؛ پس آنان به پاس آنچه انجام دادند، پاداشی چند برابر دارند و در غرفه‌های بهشت در امان‌اند.

قال اللّه - عزّ و جلّ -: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ .

منابع (۱)
  1. سبأ/ 37.

و خدای توانا و بزرگ فرموده است: «جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً حِساباً»؛ پاداشی از سوی پروردگارت، و بخششی بسنده.

و قال - عزّ و جلّ -: جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً .

منابع (۱)
  1. النبأ/ 36. و الفقرات وردت فی أمالی المفید ص 261 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی ابن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 24. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 124. مرسلا.

تشویق مردم مصر به کار نیک

پس ـ خدا رحمتتان کند ـ به آنچه خدا شما را به آن تشویق کرده است راغب شوید، برای آن کار کنید، و یکدیگر را بر آن برانگیزید.

فارغبوا رحمكم اللّه فیما رغّبكم فیه، و اعملوا له، و تحاضّوا علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 261 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم ابن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 24. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 124. مرسلا. و فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 147. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 44. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 232. مرسلا. و فی ص 236 و 237. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 586. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

بندگان خدا! بدانید که مؤمنان پرهیزگار، هم نقدِ دنیا را برده‌اند و هم نسیهٔ آخرت را؛ در دنیای دنیاپرستان با آنان شریک شدند، ولی دنیاپرستان در آخرتِ آنان شریک نشدند.

و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّ المؤمنین المتّقین قد ذهبوا بعاجل الدّنیا و آجل الآخرة؛ فشركوا أهل الدّنیا فی دنیاهم، و لم یشاركهم أهل الدّنیا فی آخرتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۴)
  1. أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 44. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، ثم بالسند الوارد فی امالی المفید. و فی أمالی الطوسی ص 26. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد ابن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، ثم بالسند الوارد فی امالی المفید.
  2. ورد بشارة المصطفی. بالسند السابق. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 67. عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 237. مرسلا.
  3. ورد فی ناسخ التواریخ.
  4. بعاجل الخیر و اجله. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 587. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و ورد حازوا عاجل الخیر و آجله فی أمالی المفید.و بشارة المصطفی. بالسندین السابقین.

جلوه‌های لطف خدا به بندگانش و فزونیِ نیکی‌های او

خدا در دنیا هر چه را برایشان کافی بود و بی‌نیازشان می‌کرد، بر آنان حلال کرد.

أباحهم اللّه فی الدّنیا ما كفاهم به و أغناهم.

خدای عزّوجل فرمود: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ»؛ بگو چه کسی زینت‌های خدا را که برای بندگانش پدید آورده و روزی‌های پاک و دلپذیر را حرام کرده است؟ بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند، و در روز قیامت تنها ویژهٔ آنان خواهد بود. این‌گونه آیات را برای گروهی که می‌دانند به روشنی بیان می‌کنیم.

قال اللّه - عزّ و جلّ -: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ .

منابع (۱)
  1. الأعراف/ 32. و وردت الفقرات فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3.عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 148. عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 26. عن أبی علی الحسن ابن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی تحف العقول ص 125.مرسلا. الإعتبار و سلوة العارفین ص 587. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 237. مرسلا. باختلاف.

در دنیا به بهترین شکلی که می‌شد زیستند، و از آن به بهترین شکلی که می‌شد خوردند.

سكنوا الدّنیا بأفضل ما سكنت، و أكلوها بأفضل ما أكلت.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷

وضعیت مؤمنان در دنیا در کنار دنیاپرستان

با دنیاپرستان در دنیایشان شریک شدند: همراه آنان از خوراکی‌های پاک و دلپذیرشان خوردند، از نوشیدنی‌های پاک و گوارایشان نوشیدند، از بهترین لباس‌هایشان پوشیدند، با بهترین همسرانی که آنان می‌گیرند ازدواج کردند، و بر بهترین مرکب‌هایی که آنان سوار می‌شوند سوار شدند.

شركوا أهل الدّنیا فی دنیاهم، فأكلوا معهم من طیّبات ما یأكلون، و شربوا من طیّبات ما یشربون، و لبسوا من أفضل ما یلبسون، و تزوّجوا من أفضل ما یتزوّجون، و ركبوا من أفضل ما یركبون.

منابع (۳)
  1. أفضل. ورد فی الغارات. بالسند السابق.
  2. أفضل. ورد فی المصدر السابق. و ناسخ التواریخ. و فی بشارة المصطفی ص 45.عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید.
  3. ورد فی المصادر السابقة. و فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. و الإعتبار و سلوة العارفین. بالأسانیدین السابقة. باختلاف.

توصیف حال مؤمنان و کافران در دنیا

پس مؤمنان از دنیا همان بهره‌ای را بردند که خوش‌گذرانانِ نازپرورده بردند، و از آن همان چیزی را گرفتند که ستمگرانِ متکبر گرفتند؛ سپس با توشه‌ای راه‌رسان و تجارتی سودآور از دنیا بازگشتند. در دنیایشان به لذتِ دنیاپرستان رسیدند، و یقین داشتند که فردا در آخرتشان همسایهٔ خدای عزّوجل هستند.

فحظوا من الدّنیا بما حظی به المترفون، و أخذوا منها ما أخذ الجبابرة المتكبّرون؛ ثمّ انقلبوا عنها بالزّاد المبلّغ، و المتجر المربح. أصابوا لذّة أهل الدّنیا فی دنیاهم، و تیقّنوا أنّهم جیران اللّه - عزّ و جلّ - غدا فی آخرتهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. الرّابح. ورد فی نسخة العام 400 ص 345. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 244. و نسخة الآملی ص 248. و نسخة الإسترابادی ص 404. و نسخة عبده ص 544. و نسخة الصالح ص 383.
  2. زهد. ورد فی نسخة ابن أبی المحاسن ص 291. و نسخة ابن المؤدب ص 244.و نسخة نصیری ص 161. و نسخة الآملی ص 248. و نسخة العام 550 ص 163 ب. و نسخة عبده ص 544. و نسخة الصالح ص 383. و نسخة العطاردی ص 329.و ورد هذه فی نسخة الإسترابادی ص 404.
  3. ورد فی الغارات ص 148. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 237. مرسلا.

از خدا هر چه آرزو کنند می‌خواهند و او آرزویشان را به آنان می‌بخشد.

یتمنّون علیه فیعطیهم ما یتمنّون.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 45. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن ابن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن -

هیچ خواسته‌ای از آنان رد نمی‌شود و از بهره‌شان از لذت چیزی کم نمی‌گردد. بندگان خدا! آیا در این، چیزی نیست که هر عاقلی مشتاقش شود؟!

لا تردّ لهم دعوة، و لا ینقص لهم نصیب من لذّة. أ ما فی هذا، یا عباد اللّه، ما یشتاق إلیه من كان له عقل؟!!!.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷

و هیچ نیرو و توانی نیست جز به یاری خدای والای بزرگ.

و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه العلیّ العظیم.

ای مردم مصر! ـ که ما و شما را هیچ توانی جز به یاری خدا نیست ـ اگر توانستید چنان باشید که کردارتان گفتارتان را راست گرداند، و باطنتان با ظاهرتان یکی باشد، و زبانتان خلافِ دلتان نگوید، چنین کنید.

فإن استطعتم، یا أهل مصر، و لا قوّة لنا و لكم إلاّ باللّه، أن یصدّق قولكم فعلكم، و أن یوافق سرّكم علانیتكم، و لا تخالف ألسنتكم قلوبكم، فافعلوا.

خدا ما و شما را با هدایت حفظ کند، و ما و شما را در شاهراهِ میانه ببرد.

عصمنا اللّه و إیّاكم بالهدی، و سلك بنا و بكم المحجّة الوسطی.

منابع (۱)
  1. العظمی. ورد فی بحار الأنوار ج 8 (مجلد قدیم) ص 597. عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 241. مرسلا.

و مبادا فریبِ دعوتِ آن بسیار دروغگو، پسر هند را بخورید.

و إیّاكم و دعوة الكذّاب ابن هند.

جایگاه امام (ع) و جایگاه دشمنانش

خوب بیندیشید و بدانید که پیشوای هدایت و پیشوای هلاکت یکسان نیستند، و دوستِ پیامبر (ص) و دشمنِ پیامبر (ص) برابر نیستند.

و تأمّلوا، و اعلموا أنّه لا سواء إمام الهدی و إمام الرّدی، و ولیّ‌النّبیّ و عدوّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 157. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 45. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن ابن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 26 و ص 29. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی ابن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 588. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان ابن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی ص 594. بالسند السابق. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 241. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. وصیّ. ورد فی متن بهج الصباغة للتستری ج 4 ص 2.

پیامبر خدا (ص) به من فرمود: من پس از خودم بر امتم نه از مؤمنِ یقین‌دار می‌ترسم و نه از مشرکِ آشکار.

و لقد قال لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّی لا أخاف علی أمّتی بعدی مؤمنا موقنا و لا مشركا معلنا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۵)
  1. لست. ورد فی إتحاف الخیرة المهرة ج 7 ص 467 الحدیث 9410. مرسلا.
  2. ورد فی إتحاف الخیرة المهرة ج 7 ص 467 الحدیث 9410. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.
  4. كافرا. ورد فی المصدر السابق.
  5. ورد فی المصدر السابق.

مؤمنِ یقین‌دار را خدا به سبب ایمانش بازمی‌دارد.

أمّا المؤمن الموقن فیمنعه اللّه بإیمانه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدر السابق.
  2. فیحجزه. ورد فی البساط ص 108. عن الناصر للحق محمد بن منصور المرادی، عن احمد بن یحیی، عن إبراهیم بن علی بن وهب، عن غیاث بن بشیر التمیمی، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام. و فی الترغیب و الترهیب للمنذری ص 38 الحدیث 224. مرسلا. و فی ص 449 الحدیث 3436. مرسلا. و فی فردوس الأخبار ج 1 ص 95 الحدیث 183. مرسلا.

و مشرکِ آشکار را خدا به سبب شرکش درهم می‌کوبد.

و أمّا المشرك المعلن فیقمعه اللّه بشركه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۴)
  1. الكافر. ورد فی إتحاف الخیرة المهرة.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. فیخزیه. ورد فی الغارات ص 157. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن ابن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 241. مرسلا.
  4. لشركه. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 245.

سخن پیامبر (ص) به روایت امام (ع) دربارهٔ خطر دانایان منافق

ولی من پس از خودم بر شما از هر کسی می‌ترسم که در دل منافق است و در زبان دانا؛ آنچه را خوب می‌دانید می‌گوید، و آنچه را زشت و ناپسند می‌دانید انجام می‌دهد.

و لكنّی أخاف علیكم بعدی كلّ منافق الجنان، عالم اللّسان، یقول ما تعرفون، و یفعل ما تنكرون.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. علیها. ورد فی ذم الكلام و أهله ص 98 الحدیث 85. عن إسماعیل بن محمد ابن إسماعیل، عن احمد بن عبدان الحافظ، عن ابن أبی داوود، عن یحیی بن محمد بن بشر، عن عباد بن بشر الدارع، عن أبی إسحاق السبیعی، عن الحارث، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی إتحاف الخیرة المهرة ج 7 ص 467 الحدیث 9410. مرسلا.

نشانهٔ مؤمن واقعی و خصلت‌های منافق

و پیامبر (ص) فرمود: هر کس کارهای نیکش او را شاد کند و کارهای بدش او را اندوهگین سازد، او به راستی مؤمن است.

و قد قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من سرّته حسناته، و ساءته سیّئاته، فذلك المؤمن حقّا.

و همواره می‌فرمود: دو خصلت است که در منافق جمع نمی‌شود:

و كان یقول: خصلتان لا تجتمعان فی منافق:

منش و سیمای نیکو، و فهمِ درست از سنت (راه و روش پیامبر).

حسن سمت، وفقه فی سنّة.

خدا ما و شما را از کسانی قرار دهد که دوستشان دارد و از آنان خشنود است.

جعلنا اللّه و إیّاكم ممّن یحبّ و یرضی.

دوستی خاندان پیامبر، معیار پرهیزگاری و درستکاری

بندگان خدا! بدانید اگر از پروردگارتان پروا کنید و حرمت پیامبرتان را در خاندانش نگه دارید، خدا را به بهترین شکلی که پرستش شده پرستیده‌اید، و او را به بهترین شکلی که یاد شده یاد کرده‌اید، و او را به بهترین شکلی که شکر شده شکر گزارده‌اید، و بهترین صبر را پیشه کرده‌اید، و به بهترین جهاد (پیکار در راهِ خدا) برخاسته‌اید؛ هرچند دیگران نمازشان از شما طولانی‌تر و روزه و صدقه‌شان از شما بیشتر باشد؛ چراکه شما در برابر خدای عزّوجل از آنان پرهیزگارتر و فروتن‌ترید، و برای دوستان خدا و آن کس از خاندان محمد (ص) که صاحبِ فرمان و سرپرست کار است، خیرخواه‌ترید. خدای برتر فرمود: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ»؛ بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد. و فرمود: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی»؛ بگو من از شما بر این کار پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستیِ خویشاوندانم.

و اعلموا، یا عباد اللّه؛ أنّكم إذا اتّقیتم ربّكم، و حفظتم نبیّكم فی أهل بیته، فقد عبدتموه بأفضل ما عبد، و ذكرتموه بأفضل ما ذكر، و شكرتموه بأفضل ما شكر، و أخذتم بأفضل الصّبر، و جاهدتم بأفضل الجهاد، و إن كان غیركم أطول منكم صلاة، و أكثر منكم صیاما و صدقة؛ إذ كنتم أنتم أتقی و أخشع للّه - عزّ و جلّ - منهم، و أنصح لأولیائه، و لمن هو ولیّ الأمر من آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. قال اللّه - تعالی -: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ . و قال - تعالی -: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .

منابع (۴)
  1. و اجتهدتم بأفضل الاجتهاد. ورد فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد ابن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 45. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 26.عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن -
  2. أوفی. ورد فی تحف العقول.
  3. آل عمران/ 31.
  4. الشوری/ 23. و وردت الفقرات فی تحف العقول. و الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و فی ص 595. بالسند السابق. و فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 45. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی أمالی الطوسی ص 26. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی الغارات ص 149 و ص 157. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن ابن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 238 و 241. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

هشدار امام (ع) دربارهٔ مرگ و تشویق به آمادگی برای آن

بندگان خدا! از مرگ و نزدیکی‌اش و اندوهِ جانکاه و مدهوشیِ جان‌کندن و فرود آمدنش برحذر باشید، و توشهٔ آن را برایش آماده کنید؛

و احذروا، عباد اللّه، الموت و قربه و كربه و سكرته و نزوله، و أعدّوا له عدّته.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی فی تحف العقول ص 125. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 263 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی بشارة المصطفی ص 45. عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 26. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 149 و ص 157. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 588. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی ص 595. بالسند السابق. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 238 و 241. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

چرا که مرگ با کاری بزرگ و پیشامدی سنگین می‌آید: با خیری که هرگز هیچ شری با آن نیست، یا با شری که هرگز هیچ خیری با آن نیست.

فإنّه یأتی بأمر عظیم، و خطب جلیل؛ بخیر لا یكون معه شرّ أبدا، أو بشرّ لا یكون معه خیر أبدا.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. یفاجئكم. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین.

پس چه کسی به بهشت نزدیک‌تر است از کسی که برای آن کار می‌کند، و چه کسی به دوزخ نزدیک‌تر است از کسی که برای آن کار می‌کند؟

فمن أقرب إلی الجنّة من عاملها، و من أقرب إلی النّار من عاملها؟.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷

رازهای درون برای اهل بینش آشکار شده، شاهراه حق برای کسی که در آن سردرگم است روشن شده، قیامت چهرهٔ خود را گشوده، و نشانه برای کسی که در آن دقیق شود نمایان شده است. هیچ‌کس از مردم نیست که جانش از تنش جدا شود، مگر اینکه بداند به کدام‌یک از دو جایگاه می‌رود:

قد انجابت السّرائر لأهل البصائر، و وضحت محجّة الحقّ لخابطها، و أسفرت السّاعة عن وجهها، و ظهرت العلامة لمتوسّمها. و لیس أحد من النّاس تفارق روحه جسده حتّی یعلم إلی أیّ المنزلین یصیر:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۸
منابع (۲)
  1. الضّمائر. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 88.
  2. لأهلها. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 87.

به بهشت یا به دوزخ؛

إلی الجنّة أم إلی النّار.

و اینکه آیا او دشمن خداست یا دوست خدا.

أعدو للّه هو، أم هو له ولیّ.

پس اگر دوست خدای پاک باشد، درهای بهشت به رویش گشوده می‌شود و راه‌هایش برای او باز می‌شود، و آنچه را که خدای عزیز و بزرگ در آنجا برایش آماده کرده می‌بیند؛ پس با آن از هر مشغله‌ای آسوده می‌شود و هر بار سنگینی از دوشش برداشته می‌شود.

فإن كان ولیّا للّه - سبحانه - فتحت له أبواب الجنّة، و شرّعت له طرقها، و رأی ما أعدّ اللّه - عزّ و جلّ - له فیها، ففرغ بها من كلّ شغل، و وضع عنه كلّ ثقل.

حال دشمنان خدا پس از مرگ

و اگر دشمن خدا باشد، درهای دوزخ به رویش گشوده می‌شود و راه‌هایش برای او باز می‌شود، و به آنچه خدا در آنجا برای اهلش آماده کرده نگاه می‌کند؛ پس با هر ناخوشایندی روبه‌رو می‌شود و از هر شادمانی جدا می‌ماند.

و إن كان عدوّا للّه فتحت له أبواب النّار، و شرّعت له طرقها، و نظر إلی ما أعدّ اللّه فیها لأهلها، فاستقبل كلّ مكروه، و فارق كلّ سرور.

همهٔ این‌ها هنگام مرگ رخ می‌دهد، و هنگام مرگ است که یقین (باوری که شک در آن نیست) پدید می‌آید.

كلّ هذا یكون عند الموت؛ و عنده یكون الیقین.

خدایی که نامش گرامی است فرموده: «اَلَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛ کسانی که فرشتگان جانشان را در حالی که پاک‌اند می‌گیرند و به آنان می‌گویند: سلام بر شما! به پاس کارهایی که می‌کردید به بهشت درآیید.

قال اللّه - عزّ اسمه -: اَلَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 32.

و خدای برتر فرموده: «اَلَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما کُنّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلی إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ»؛ کسانی که فرشتگان جانشان را می‌گیرند در حالی که به خود ستم کرده‌اند؛ پس سرِ تسلیم فرود می‌آورند و می‌گویند: ما هیچ کار بدی نمی‌کردیم! آری، خدا به آنچه می‌کردید داناست. پس از درهای جهنم درآیید که جاودانه در آن خواهید ماند؛ و چه بد است جایگاه متکبران!

و قال - تعالی -: اَلَّذِینَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما كُنّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلی إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَكَبِّرِینَ .

منابع (۱)
  1. النحل/ 28-29.

ای بندگان خدا! بدانید که از مرگ گریزی نیست؛ پس پیش از فرارسیدنش از آن برحذر باشید و توشهٔ آن را برایش آماده کنید،

و اعلموا، یا عباد اللّه؛ أنّ الموت لیس منه فوت؛ فاحذروه قبل وقوعه، و أعدّوا له عدّته.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 149 مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 263 المجلس

سفارش امام (ع) به یاد مرگ هنگام روی آوردن به خوشی‌ها

و بدانید که شما فراریانِ دست مرگ هستید؛ اگر برایش بایستید شما را می‌گیرد، و اگر از آن بگریزید به شما می‌رسد، و مرگ از سایهٔ شما به شما چسبنده‌تر است. مرگ به موهای پیشانی شما گره خورده است و دنیا از پشت سرتان درهم پیچیده می‌شود.

و أنّكم طرداء الموت؛ إن أقمتم له أخذكم، و إن فررتم منه أدرككم، و هو ألزم لكم من ظلّكم. إنّ الموت معقود بنواصیكم، و الدّنیا تطوی من خلفكم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. و أنتم. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 244. و نسخة الآملی ص 248.و نسخة ابن أبی المحاسن 292. و نسخة الإسترابادی ص 404. و هامش نسخة العام 550 ص 163 ب. و نسخة عبده ص 544. و نسخة الصالح ص 384. و نسخة العطاردی ص 329.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 247 الحدیث 238. مرسلا.

پس بشتابید، بشتابید! زود باشید، زود باشید! برهید، برهید! چرا که پشت سرتان جوینده‌ای شتابان است.

فالإسراع، الإسراع. الوحا، الوحا. النّجاء، النّجاء؛ فإنّ وراءكم طالب حثیث.

پس هنگامی که نفستان شما را به سوی شهوت‌ها می‌کشد، مرگ را بسیار یاد کنید؛ چرا که مرگ برای پند دادن کافی است.

فأكثروا ذكر الموت عند ما تتنازعكم إلیه أنفسكم من الشّهوات؛ فإنّه كفی بالموت واعظا.

پیامبر خدا (ص) بسیار به یارانش سفارش می‌کرد که به یاد مرگ باشند و می‌فرمود: مرگ را بسیار یاد کنید، که مرگ ویرانگرِ خوشی‌ها و مانع میان شما و شهوت‌هاست.

و قد كان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كثیرا ما یوصی أصحابه بذكر الموت فیقول: أكثروا ذكر الموت فإنّه هادم اللّذّات، حائل بینكم و بین الشّهوات.

ای بندگان خدا! بدانید برای کسی که خدا او را نیامرزد و به او رحم نکند، آنچه پس از مرگ است از خود مرگ سخت‌تر است.

و اعلموا، یا عباد اللّه؛ أنّ ما بعد الموت، لمن لم یغفر اللّه له و یرحمه، أشدّ من الموت.

هشدار امام (ع) از عذاب گور

پس از گور و تنگی و فشار و تاریکی و غربتش برحذر باشید.

فاحذروا القبر، و ضیقه، و ضمّته، و ظلمته، و غربته.

منابع (۱)
  1. و ضغطته. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 495. عن أبی بكر عبد الغفار بن محمد و أبی المحاسن الطنبسی، عن أبی بكر الحیری، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد ابن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه محمد بن الفضل، عن أبی عثمان الصابونی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد المقرئ، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد ابن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 496. عن أبی بكر محمد بن شجاع، عن أبی مسعود سلیمان بن إبراهیم بن محمد و أبی الخیر محمد بن احمد بن محمد بن هارون و أبی الحسن سهل بن عبد اللّه بن علی الغازی و أبی الحسین احمد بن عبد الرحمن بن محمد الدكوانی و أبی نصر احمد ابن عبد اللّه بن سمیر و محمد بن علی بن احمد السكری، و عن أبی القاسم إسماعیل بن محمد بن الفضل، عن احمد بن عبد الرحمن، و عن أبی محمد بن طاووس المقرئ، عن سلیمان بن إبراهیم، و عن أبی بكر محمد بن جعفر بن محمد بن مهران، عن سهل بن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن جعفر الیزدی، عن أبی علی الحسین بن علی الوراق، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس ابن بكار، عن عبد اللّه بن سلیمان المزنی، عن لیث بن أبی سلیم، عن مجاهد، عمن سمع من علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 15 ص 701 الحدیث 42802.مرسلا.

بدانید که گور باغی از باغ‌های بهشت است یا گودالی از گودال‌های دوزخ.

ألا و إنّ القبر روضة من ریاض الجنّة، أو حفرة من حفر النّار.

سخن گور با مرده

بدانید که گور هر روز سه بار سخن می‌گوید و می‌گوید:

ألا و إنّ القبر یتكلّم كلّ یوم ثلاث مرّات، یقول:

من خانهٔ غربتم.

أنا بیت الغربة.

من خانهٔ خاکم.

أنا بیت التّربة.

من خانهٔ تاریکی‌ام.

أنا بیت الظّلمة.

من خانهٔ تنهایی و ترسم.

أنا بیت الوحشة.

من خانهٔ کرم‌ها و جانورانِ گزنده‌ام.

أنا بیت الدّیدان و الهوامّ.

منابع (۱)
  1. الدّود. ورد فی الغارات ص 150. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 265 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه ابن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 27. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 495. عن أبی بكر عبد الغفار بن محمد و أبی المحاسن الطنبسی، عن أبی بكر الحیری، عن أبی العباس محمد بن یعقوب ابن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه محمد بن الفضل، عن أبی عثمان الصابونی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد المقرئ، عن أبی العباس محمد بن یعقوب ابن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 496. عن أبی بكر محمد بن شجاع، عن أبی مسعود سلیمان بن إبراهیم بن محمد و أبی الخیر محمد بن احمد بن محمد بن هارون و أبی الحسن سهل بن عبد اللّه بن علی الغازی و أبی الحسین احمد بن عبد الرحمن بن محمد الدكوانی و أبی نصر احمد بن عبد اللّه بن سمیر و محمد بن علی بن احمد السكری، و عن أبی القاسم إسماعیل بن محمد بن الفضل، عن احمد بن عبد الرحمن، و عن أبی محمد بن طاووس المقرئ، عن سلیمان بن إبراهیم، و عن أبی بكر محمد بن جعفر بن محمد بن مهران، عن سهل بن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن جعفر الیزدی، عن أبی علی الحسین بن علی الوراق، عن محمد بن -

رفتار زمین با مردهٔ مؤمن و کافر

بندهٔ مؤمن هنگامی که بمیرد و به خاک سپرده شود، زمین به او می‌گوید: خوش آمدی و صفا آوردی! تو از محبوب‌ترین آفریدگان خدا بودی که بر پشت من راه می‌رفت.

إنّ العبد المؤمن إذا مات و دفن قالت له الأرض: مرحبا و أهلا، لقد كنت من أحبّ خلق اللّه یمشی علی ظهری.

امروز که کار تو به دست من افتاده و به سوی من آمده‌ای، به‌زودی خواهی دانست که با تو چه می‌کنم.

فستعلم، إذ ولیتك الیوم و صرت إلیّ، كیف صنعی بك.

پس زمین تا چشم کار می‌کند برایش گشاده می‌شود و دری به سوی بهشت به رویش باز می‌شود.

فتفسح له مدّ البصر، و یفتح له باب إلی الجنّة.

و کافر هنگامی که به خاک سپرده شود، زمین به او می‌گوید: نه خوش آمدی و نه صفا آوردی! تو از منفورترین آفریدگان خدا بودی که بر پشت من راه می‌رفت.

و إنّ الكافر إذا دفن قالت له الأرض: لا مرحبا بك و لا أهلا؛ فقد كنت من أبغض خلق اللّه یمشی علی ظهری.

منابع (۱)
  1. الفاجر. ورد فی البیان و التعریف.

پس امروز که کار تو به دست من افتاده و به سوی من آمده‌ای، به‌زودی خواهی دانست که با تو چه می‌کنم.

فإذ ولیتك الیوم و صرت إلیّ فستعلم كیف صنعی بك.

آنگاه زمین جایگاهش را تنگ می‌کند و او را در فشار می‌گذارد تا دو سویش بر او به هم برسد و دنده‌هایش در گودالش در هم فرو رود.

فتضیّق موضعه و تنضمّ علیه حتّی تلتقی علیه و تختلف أضلاعه فی حفرته.

آنچه خدا در گور بر کافر مسلط می‌کند

و بدانید که آن زندگیِ تنگ و سختی که خدای پاک فرموده: «فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً»؛ پس برای او زندگیِ تنگ و سختی است، و خدا دشمن خود را از آن ترسانده، همان عذاب گور است.

و اعلموا أنّ المعیشة الضّنك الّتی قال اللّه - سبحانه -: فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْكاً ، و حذّر منها عدوّه، هی عذاب القبر.

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 124.

آنگاه که خدا در گور، نود و نه اژدهای بزرگ را بر کافر مسلط می‌کند؛ پس گوشتش را می‌گزند و استخوانش را می‌شکنند و همین‌گونه پیاپی به سراغش می‌آیند تا روزی که برای حسابرسی برانگیخته شود.

إذ یسلّط اللّه علی الكافر فی قبره تسعة و تسعین تنّینا عظاما، فینهشن لحمه، و یكسرن عظمه، و یتردّدن علیه كذلك إلی یوم یبعث إلی الحساب.

اگر تنها یکی از آن اژدهاها دمی در زمین بدمد، زمین تا ابد هیچ گیاهی نمی‌رویاند.

لو أنّ تنّینا واحدا منها نفخ نفخة فی الأرض ما أنبتت زرعا أبدا.

ای بندگان خدا! بدانید که جان‌های ناتوانتان و بدن‌های نرم و نازکتان که عذابی اندک آن‌ها را به درد می‌آورد، تاب این عذاب را ندارند.

و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّ أنفسكم الضّعیفة، و أجسادكم النّاعمة الرّقیقة، الّتی یؤلمها الیسیر من العقاب، تضعف عن هذا.

پس اگر می‌توانید از عذابی که نه توانش را دارید و نه طاقتش را، به جان و بدن خود رحم کنید و به آنچه خدای پاک دوست دارد عمل کنید و آنچه را خدا برایتان ناپسند داشته رها کنید، چنین کنید.

فإن استطعتم أن ترحموا أنفسكم و أجسادكم ممّا لا طاقة لكم به، و لا صبر لكم علیه، فتعملوا بما أحبّ اللّه - سبحانه -، و تتركوا ما كره اللّه لكم، فافعلوا.

و هیچ توان و نیرویی جز به یاری خدا نیست.

و لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

ای بندگان خدا! هشیار باشید و بدانید که پس از گور، چیزی سخت‌تر از گور در پیش است:

ألا و اعلموا، یا عباد اللّه؛ أنّ بعد القبر ما هو أشدّ من القبر.

روزی که کودک در آن پیر می‌شود و بزرگسال از هول آن مست می‌شود، و «تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللّهِ شَدِیدٌ» (هر زن شیردهی کودک شیرخوارش را از یاد می‌برد و هر زن بارداری بارش را بر زمین می‌گذارد، و مردم را مست می‌بینی در حالی که مست نیستند، بلکه عذاب خدا سخت است).

یوم یشیب فیه الصّغیر، و یسكر منه الكبیر، و تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُكاری وَ ما هُمْ بِسُكاری وَ لكِنَّ عَذابَ اللّهِ شَدِیدٌ .

منابع (۱)
  1. الحج/ 2.

و بترسید از «یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً» (روزی ترش‌رو و بسیار سخت) و «یَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً» (روزی که شر و بلایش فراگیر است).

و احذروا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً . و یَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً .

منابع (۲)
  1. الإنسان/ 10.
  2. الإنسان/ 7. و وردت الفقرات فی الغارات ص 150 مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 265 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 27 الجزء 1. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد ابن الحسن ابن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی تحف العقول ص 125. مرسلا. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 49. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 495. عن أبی بكر عبد الغفار بن محمد و أبی المحاسن الطنبسی، عن أبی بكر الحیری، عن أبی العباس محمد ابن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ ابن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه محمد بن الفضل، عن أبی عثمان الصابونی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد المقرئ، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 496. عن أبی بكر محمد بن شجاع، عن أبی مسعود سلیمان بن إبراهیم بن محمد و أبی الخیر محمد ابن احمد بن محمد بن هارون و أبی الحسن سهل بن عبد اللّه بن علی الغازی و أبی الحسین احمد بن عبد الرحمن بن محمد الدكوانی و أبی نصر احمد بن عبد اللّه بن سمیر و محمد بن علی بن احمد السكری، و عن أبی القاسم إسماعیل بن محمد بن الفضل، عن احمد بن عبد الرحمن، و عن أبی محمد بن طاووس المقرئ، عن سلیمان بن إبراهیم، و عن أبی بكر محمد بن جعفر بن محمد بن مهران، عن سهل ابن عبد اللّه، عن محمد بن إبراهیم بن جعفر الیزدی، عن أبی علی الحسین بن علی الوراق، عن محمد بن زكریا الغلابی، عن العباس بن بكار، عن عبد اللّه بن سلیمان المزنی، عن لیث بن أبی سلیم، عن مجاهد، عمن سمع من علی علیه السّلام. و فی تیسیر المطالب ص 143. السید أبی طالب، عن أبیه، عن عبد اللّه بن احمد بن سلام، عن أبیه، عن إبراهیم بن سلیمان، عن احمد بن صبیح، عن حسین بن علوان -

و آن روزی است که خدا پیشینیان و پسینیان را برای حسابرسیِ دقیق و پاداش و کیفرِ کارها در آن گرد می‌آورد؛ فروتن و ایستاده، در حالی که عرق تا دهانشان رسیده و زمین زیر پایشان به لرزه افتاده است. پس بهترین حال را در میان آنان کسی دارد که جای پایی برای قدمش و جایی گشاده برای خودش بیابد.

و ذلك یوم یجمع اللّه فیه الأوّلین و الآخرین لنقاش الحساب و جزاء الأعمال، خضوعا قیاما، قد ألجمهم العرق، و رجفت بهم الأرض. فأحسنهم حالا من وجد لقدمه موضعا، و لنفسه متّسعا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۲

بدانید که شر و وحشت آن روز چنان فراگیر است که حتی فرشتگانی که هیچ گناهی ندارند از آن می‌هراسند، و هفت آسمانِ استوار و کوه‌های میخ‌آسا و زمینِ گسترده از آن به وحشت می‌افتند.

أما إنّ شرّ ذلك الیوم و فزعه استطار حتّی لیرهب منه الملائكة الّذین لیست لهم ذنوب، و ترعب منه السّبع الشّداد، و الجبال الأوتاد، و الأرض المهاد.

و آسمان می‌شکافد، «فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ» (پس آسمان در آن روز سست است)، و دگرگون می‌شود، گویی «وَرْدَةً کَالدِّهانِ» (همچون چرم سرخ یا روغن گداخته، گلگون) شده است.

و تنشقّ السّماء فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَةٌ ، و تتغیّر فكأنّها وَرْدَةً كَالدِّهانِ .

منابع (۲)
  1. الحاقة/ 16.
  2. الرحمن/ 37.

و کوه‌ها پس از آنکه توده‌هایی یکپارچه و سخت بودند، «کَثِیباً مَهِیلاً» (تپه‌ای از شنِ روان) می‌شوند.

و تكون الجبال كَثِیباً مَهِیلاً بعد ما كانت صمّا صلابا.

منابع (۱)
  1. المزمل/ 14.

خدای پاک می‌فرماید: «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ» (و در صور (شیپور رستاخیز) دمیده می‌شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است بی‌هوش می‌افتد و می‌میرد، مگر کسی که خدا بخواهد).

یقول اللّه - سبحانه -: وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّ مَنْ شاءَ اللّهُ .

منابع (۱)
  1. الزمر/ 68.

هشدار امام (ع) دربارهٔ نافرمانی خدا و سرانجام آن

پس در آن روز، اگر خدا او را نیامرزد و به او رحم نکند، چه بر سر کسی می‌آید که با گوش و چشم و زبان و دست و پا و شکم و شرمگاه نافرمانی خدا را کرده است؟!

فكیف بمن عصی اللّه بالسّمع و البصر و اللّسان و الید و الرّجل و البطن و الفرج، إن لم یغفر اللّه له و یرحمه، من ذلك الیوم؟!!!.

ای بندگان خدا! هشیار باشید و بدانید که آنچه پس از آن روز است، بر کسی که خدا او را نیامرزد، سخت‌تر و هولناک‌تر از آن روز است.

ألا و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّ ما بعد ذلك الیوم أشدّ و أدهی من ذلك الیوم علی من لم یغفر اللّه له.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 152 مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن ابن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 50. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 495.عن أبی بكر عبد الغفار بن محمد و أبی المحاسن الطنبسی، عن أبی بكر الحیری، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه محمد بن الفضل، عن أبی عثمان الصابونی، عن أبی محمد عبد الرحمن بن احمد المقرئ، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد بن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد بن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 496. عن أبی بكر -

هشدار امام (ع) دربارهٔ عذاب آتش و توصیف جهنم

پس بترسید از آتشی که قعرش دور است و گرمایش شدید، نوشیدنی‌اش چرک و خون است و عذابش همواره تازه، و گرزهایش آهنین؛ عذابش فروکش نمی‌کند و اهلش نمی‌میرند.

فاحذروا نارا قعرها بعید، و حرّها شدید، و شرابها صدید، و عذابها جدید، و مقامعها حدید؛ لا یفتر عذابها، و لا یموت ساكنها.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الاعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق. و كنز العمال. و ناسخ التواریخ.و فی الغارات ص 152 مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن ابن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن

سرایی که خدای پاک را در آن هیچ رحمتی نیست، دعای اهلش در آن شنیده نمی‌شود و هیچ اندوه و گرفتاری‌ای در آن برطرف نمی‌شود.

دار لیس للّه - سبحانه - فیها رحمة، و لا تسمع فیها لأهلها دعوة، و لا تفرّج فیها كربة.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 152 مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة الصابرین ص 591.مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 239. مرسلا.
  2. ورد فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد ابن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام.

حال دوزخیان و خوراک و نوشیدنی آنان از زبان امام (ع)

هنگامی که زقوم و ضریع (دو گیاه تلخ و خاردار دوزخی) در شکم دوزخیان «کَغَلْیِ الْحَمِیمِ» (همچون جوشیدن آب جوشان) به جوش می‌آید، نوشیدنی می‌خواهند؛ پس برایشان نوشیدنی‌ای از چرک و خونابه می‌آورند که دوزخی «یَتَجَرَّعُهُ وَ لا یَکادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ما هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِیظٌ» (آن را جرعه‌جرعه سر می‌کشد و نزدیک نیست که از گلو فرو ببرد، و مرگ از هر سو به سراغش می‌آید اما او مردنی نیست، و در پیِ او عذابی سخت و سنگین است)، و نیز آب جوشانی که جهنم از آغاز آفرینشش با آن می‌جوشد، آبی «کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً» (همچون فلز گداخته که چهره‌ها را بریان می‌کند؛ چه بد نوشیدنی‌ای و چه بد اقامتگاهی است!).

إنّ أهل النّار لمّا غلی الزّقّوم و الضّریع فی بطونهم كَغَلْیِ الْحَمِیمِ سألوا الشّراب، فأتوا بشراب غسّاق و صدید یَتَجَرَّعُهُ وَ لا یَكادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ما هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِیظٌ ، و حمیم یغلی به جهنّم منذ خلقت كَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً .

منابع (۳)
  1. الدخان/ 46.
  2. سورة إبراهیم/ 17.
  3. سورة الكهف/ 29.

ای بندگان خدا! بدانید که با این همه، رحمت خدا که همه‌چیز را فرا گرفته است از بندگان درنمی‌ماند، و نیز «جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ» (بهشتی که پهنایش به اندازهٔ آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده است).

و اعلموا، یا عباد اللّه، أنّ مع هذا رحمة اللّه الّتی وسعت كلّ شیء لا تعجز عن العباد، و جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 133.

خیری که هرگز شری در پی ندارد، خواسته‌ای که هرگز تمام نمی‌شود، لذتی که هرگز از میان نمی‌رود، و جمعی که هرگز پراکنده نمی‌شوند.

خیر لا یكون بعده شرّ أبدا، و شهوة لا تنفد أبدا، و لذّة لا تفنی أبدا، و مجمع لا یتفرّق أبدا.

توصیف امام (ع) از حال بهشتیان و نعمت‌هایی که خدا به آنان می‌بخشد

ساکنان بهشت همسایهٔ خدای رحمان شده‌اند، و نوجوانانِ خدمتکار با سینی‌هایی از طلا که در آن‌ها میوه و ریحان (گیاه خوشبو) است، پیش رویشان ایستاده‌اند.

سكّانها قد جاوروا الرّحمن، و قام بین أیدیهم الغلمان، بصحاف من الذّهب فیها الفاكهة و الرّیحان.

و بهشتیان در هر جمعه به دیدار خدای رحمانِ پاک می‌روند.

و إنّ أهل الجنّة یزورون الرّحمن - سبحانه - فی كلّ جمعة.

پس نزدیک‌ترینِ آنان به او، بر منبرهایی (جایگاه‌های بلند) از نورند.

فیكون أقربهم منه علی منابر من نور.

و کسانی که پس از آنان قرار دارند، بر منبرهایی از یاقوت‌اند.

و الّذین یلونهم علی منابر من یاقوت.

و کسانی که پس از آنان قرار دارند، بر منبرهایی از مرواریدند.

و الّذین یلونهم علی منابر من لؤلؤ.

و کسانی که پس از آنان قرار دارند، بر منبرهایی از زبرجدند (سنگی قیمتی و سبزگون).

و الّذین یلونهم علی منابر من زبرجد.

و کسانی که پس از آنان قرار دارند، بر منبرهایی از نقره‌اند.

و الّذین یلونهم علی منابر من فضّة.

و کسانی که پس از آنان قرار دارند، بر منبرهایی از مُشک‌اند (ماده‌ای خوشبو).

و الّذین یلونهم علی منابر من مسك.

اندازهٔ لذتی که بهشتیان حس می‌کنند

در حالی که آنان چنین به نور خدا، که شکوهش بزرگ است، نگاه می‌کنند و خدا به چهره‌هایشان می‌نگرد، ناگهان ابری فرا می‌رسد و آنان را در بر می‌گیرد؛ آن‌گاه چنان نعمت و لذت و شادی و طراوتی بر سرشان می‌بارد که جز خدای پاک و برتر کسی از آن خبر ندارد.

فبیناهم كذلك ینظرون إلی نور اللّه - جلّ جلاله - و ینظر اللّه فی وجوههم، إذ أقبلت سحابة تغشاهم، فتمطر علیهم من النّعمة و اللّذّة و السّرور و البهجة ما لا یعلمه إلاّ اللّه - سبحانه و تعالی -.

و همراه این، چیزی است که از آن هم برتر است: خشنودی بزرگ‌تر خدا.

و مع هذا ما هو أفضل منه؛ رضوان اللّه الأكبر.

بدانید! اگر ما را فقط از بخشی از آنچه بیم داده‌اند می‌ترساندند، باز هم سزاوار بود که ترسمان از عذابی که توان و تابش را نداریم شدید شود، و شوقمان به آنچه از آن بی‌نیاز نیستیم و گریزی از آن نداریم، اوج بگیرد.

أما إنّنا لو لم نخوّف إلاّ ببعض ما خوّفنا به لكنّا محقوقین أن یشتدّ خوفنا ممّا لا طاقة لنا به، و لا صبر لنا علیه، و أن یشتدّ شوقنا إلی ما لا غنی لنا عنه، و لا بدّ لنا منه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر العیاشی ج 2 ص 223 الحدیث 7.مرسلا عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 50. مرسلا. و فی أمالی الطوسی ص 28 الجزء 1. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن

تأکید امام (ع) بر ترس از خدا و خوش‌بینی به او

بندگان خدا! اگر توانستید که هم ترستان از خدا شدید شود و هم گمانتان به او نیکو باشد، این دو را با هم داشته باشید؛ چرا که خوش‌بینی بنده به پروردگارش، تنها به اندازهٔ ترس او از پروردگارش است.

و إن استطعتم، عباد اللّه، أن یشتدّ خوفكم من اللّه، و أن یحسن ظنّكم به، فاجمعوا بینهما. فإنّ العبد إنّما یكون حسن ظنّه بربّه علی قدر خوفه من ربّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 240. مرسلا.
  2. من ربّكم. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 592. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن ابن عبید، عن علی علیه السّلام.

و خوش‌بین‌ترین مردم به خدای پاک، ترسان‌ترین آنان از خداست.

و إنّ أحسن النّاس ظنّا باللّه - سبحانه - أشدّهم خوفا للّه.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق.
  2. إنّما تكون طاعته علی قدر خوفه؛ و إنّ أحسن النّاس للّه طاعة أشّدّهم خوفا له. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.

خدا ما و شما را از پرهیزگاران قرار دهد، و ما و شما را به سرای پرنعمت بهشت درآورد، و ما و شما را از عذاب دردناک پناه دهد.

جعلنا اللّه و إیّاكم من المتّقین، و أدخلنا و إیّاكم دار النّعیم، و أجارنا و إیّاكم من العذاب الألیم.

منابع (۲)
  1. أعاذنا. ورد فی مشكاة الأنوار ص 526. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق. و الغارات ص 157. بالسند السابق. و فی تنبیه الغافلین للسمرقندی ص 50. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 495. عن أبی بكر عبد الغفار بن محمد و أبی المحاسن الطنبسی، عن أبی بكر الحیری، عن أبی العباس محمد بن یعقوب بن یوسف، عن عبد اللّه بن احمد ابن المستورد الأشجعی الكوفی، عن احمد بن صبیح الأسدی، عن حسین بن علوان، عن سعد ابن طریف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و عن أبی عبد اللّه محمد -

جایگاه مردم مصر نزد امام (ع) در سخن او با محمد بن ابی‌بکر

ای محمد بن ابی‌بکر! بدان که من تو را بر بزرگ‌ترینِ سپاهیانم در نظر خودم، یعنی مردم مصر، فرماندار کرده‌ام.

و اعلم، یا محمّد بن أبی بكر، أنّی قد ولّیتك أعظم أجنادی فی نفسی أهل مصر.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ثمّ. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن ابن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 233. مرسلا.

وظیفه‌های فرماندار در برابر مردم

و چون این کارِ مردم را به تو سپردم، سزاوار است که در این راه با خواستِ نفست مخالفت کنی و از دینت دفاع کنی، حتی اگر از روزگار جز یک ساعت برایت نمانده باشد.

و إذ ولّیتك ما ولّیتك من أمر النّاس، فأنت محقوق أن تخالف فیه علی نفسك، و أن تنافح فیه عن دینك، و لو لم یكن لك إلاّ ساعة من الدّهر.

منابع (۶)
  1. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد ابن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 592. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام.و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 233. مرسلا.باختلاف یسیر.
  2. حقیق. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 67. عن إبراهیم، عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن ابن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی الغارات. بالسند السابق. و ناسخ التواریخ.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و ورد تخاف منه فی أمالی الطوسی. بالسند السابق.
  5. تحذر منه علی دینك. ورد فی المصدر السابق. و الغارات. بالسند السابق.و ناسخ التواریخ. باختلاف یسیر.
  6. من نهار. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 233. مرسلا. و فی تحف العقول ص 125. مرسلا.

سفارش امام (ع) به این‌که برای خشنودی مردم، خدای پاک را به خشم نیاورند

اگر توانستی خدای ارجمند و بزرگ را برای خشنودی هیچ‌یک از آفریدگانش به خشم نیاوری، چنین کن؛ زیرا خدای ارجمند و بزرگ جایگزین دیگران می‌شود، ولی هیچ‌چیز جای خدا را نمی‌گیرد.

و إن استطعت أن لا تسخط اللّه - عزّ و جلّ - برضا أحد من خلقه فافعل؛ فإنّ فی اللّه - عزّ و جلّ - خلفا من غیره، و لیس من اللّه خلف فی شیء غیره.

منابع (۵)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3.عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الحسن الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد ابن أبی سعید، عن فضیل بن جعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 592. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی أمالی المفید. بالسند السابق.
  3. ورد فی الغارات. و أمالی المفید. و أمالی الطوسی. و الإعتبار و سلوة العارفین.بالأسانید السابقة. و تحف العقول. و ناسخ التواریخ.
  4. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ.
  5. ورد فی المصدرین السابقین. و الغارات. بالسند السابق. و تحف العقول.

چند نکته دربارهٔ حکومت‌داری

سپس ای محمد! بدان که هرچند به بهره‌ات از دنیا نیازمندی، اما به بهره‌ات از آخرت نیازمندتری.

ثمّ اعلم، یا محمّد؛ أنّك و إن كنت محتاجا إلی نصیبك من الدّنیا إلاّ أنّك إلی نصیبك من الآخرة أحوج.

پس اگر دو کار برایت پیش آمد که یکی برای آخرت بود و دیگری برای دنیا، از کار آخرت آغاز کن.

فإن عرض لك أمران: أحدهما للآخرة، و الآخر للدّنیا، فابدأ بأمر الآخرة.

باید شوقت به کار خیر بسیار باشد و نیتت در آن پاک و نیکو.

و لتعظم رغبتك فی الخیر، و لتحسن فیه نیّتك.

چرا که خدای ارجمند و بزرگ به اندازهٔ نیت بنده به او می‌بخشد؛ و هرگاه بنده کار خیر و اهل آن را دوست بدارد و آن را انجام ندهد، به خواست خدا، همچون کسی خواهد بود که آن را انجام داده است.

فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - یعطی العبد علی قدر نیّته؛ و إذا أحبّ الخیر و أهله و لم یعمله، كان، إن شاء اللّه، كمن عمله.

زیرا پیامبر خدا (ص) هنگامی که از تبوک بازگشت فرمود:

فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال حین رجع من تبوك:

«در مدینه کسانی بودند که شما هیچ راهی را نپیمودید و از هیچ دره‌ای فرود نیامدید، مگر آن‌که با شما بودند؛ و تنها بیماری آنان را نگه داشته بود.»

"لقد كان فی المدینة أقوام ما سرتم من مسیر، و لا هبطتم من واد، إلاّ كانوا معكم، ما حبسهم إلاّ المرض".

منظور پیامبر این است که آنان نیت همراهی در آن کار را داشتند.

یقول: كانت لهم نیّة فی ذلك.

از قانون‌های دین دفاع کن، از مرزهای مسلمانان نگهبانی کن، و دین و امانتت را با انصاف داشتن، حتی به زیان خودت، و رفتار عادلانه با مردمِ زیرِ فرمانت حفظ کن.

ذد عن شرائع الدّین، و حط ثغور المسلمین، و احرز دینك و أمانتك بإنصافك من نفسك، و العمل بالعدل فی رعیّتك.

بر ستمگر سخت بگیر و جلوی دست‌درازی‌اش را بگیر.

شدّ علی الظّالم و خذ علی یدیه.

با نیکوکاران نرم باش، آنان را به خود نزدیک کن و محرم راز و یار نزدیکت قرار ده.

و لن لأهل الخیر، و قرّبهم منك، و اجعلهم بطانتك.

و دین‌شناسان و اهل راستی و وفاداری و حیا و پارسایی (پرهیز از حرام و هر چه شبهه دارد) را بر بدکاران و دروغ‌گویان و پیمان‌شکنان مقدم بدار.

و آثر الفقهاء و أهل الصّدق و الوفاء و الحیاء و الورع علی أهل الفجور و الكذب و الغدر.

سفارش امام (ع) به مقدم داشتن کار دین بر دنیا

و باید درستکاران و نیکان، برادران و همنشینان تو باشند، و بدکاران و پیمان‌شکنان، دشمنان تو.

و لیكن الصّالحون و الأبرار إخوانك و أقرانك، و الفاجرون و الغادرون أعداءك.

در هر چه در اختیار داری، باید کار دینت نزد تو از هر چیز دیگری مهم‌تر و مقدم‌تر باشد؛ چرا که محبوب‌ترینِ برادرانم نزد من، کسی است که خدا را بیشتر یاد کند و از او بیشتر بترسد. و امیدوارم که تو، به خواست خدا، از آنان باشی.

و لیكن كلّ شیء فیما عندك من أمر دینك آثر عندك من غیره؛ فإنّ أحبّ إخوانی إلیّ أكثرهم للّه ذكرا، و أشدّهم منه خوفا. و أنا أرجو أن تكون منهم إن شاء اللّه.

و هرگاه میان مردم داوری کردی، در برابرشان فروتن باش، با آنان به نرمی رفتار کن و گشاده‌رو باش.

و إذا أنت قضیت بین النّاس فاخفض لهم جناحك، و ألن لهم جانبك، و ابسط لهم وجهك.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 145. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد الأسدی، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 125. مرسلا. و فی أمالی المفید ص 266 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام.و فی أمالی الطوسی ص 28. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی غرر الحكم ج 1 ص 406 الحدیث 33. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 256. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 233. مرسلا. و فی ج 6 ص 190. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 586. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. و فی ص 592 و 596. بالسند السابق. باختلاف بین المصادر.

اصول و قاعده‌های قضاوت

در نگاهِ گذرا و نگاهِ خیره میان آنان یکسان رفتار کن، تا بزرگان به جانبداری و ستمِ تو به سود خودشان طمع نکنند، و ناتوانان از عدالتت دربارهٔ آنان ناامید نشوند.

و آس بینهم فی اللّحظة و النّظرة، حتّی لا یطمع العظماء فی حیفك لهم، و لا ییأس الضّعفاء من عدلك علیهم.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۲)
  1. و ساو. ورد فی هامش معادن الحكمة ج 1 ص 350. عن روایة.
  2. بهم. ورد فی نسخة عبده ص 543.

و از مدعی دلیل و گواه بخواه؛ و بر کسی که ادعا علیه اوست، سوگند است.

و أن تسأل المدّعی البیّنة؛ و علی المدّعی علیه الیمین.

و هر کس با برادرش بر سرِ سازشی به توافق رسید، سازش او را بپذیر و امضا کن، مگر این‌که سازشی باشد که حلالی را حرام یا حرامی را حلال کند.

و من صالح أخاه علی صلح فأجز صلحه، إلاّ أن یكون صلحا یحرّم حلالا، أو یحلّل حراما.

هرگاه میان دو طرفِ دعوا داوری کردی، بر پایهٔ آنچه در کتاب خدای پاک و برتر است حکم کن. اگر حکم آن برایت روشن نشد، به سراغ سنت (روش و سیرهٔ) رسول خدا (ص) برو. اگر در آن هم نیافتی، به همان‌گونه داوری کن که صالحانِ پیش از تو داوری کرده‌اند. و اگر باز هم نیافتی، دربارهٔ آن با برادران صاحب‌نظر و اهل پارسایی مشورت کن و همراه آنان، همهٔ تلاش فکری‌ات را به کار بگیر.

فإذا أنت قضیت بین الخصمین فاقض بما فی كتاب اللّه - سبحانه و تعالی -. فإن لم یتبیّن لك فعلیك بسنّة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. فإن لم تجد فیما فیها فاقض بما قضی الصّالحون من أسلافك. فإن لم تجد فاستشر فیه إخوانك من ذوی الرّأی و الورع، و اجتهد معهم رأیك.

سپس حکم خود را اجرا کن؛ چراکه داوری، واجبی استوار است که قرآن آن را از سوی خدای برتر آورده، و سنتی است که رسول خدا (ص) آن را نهاده است.

ثمّ امض قضاءك، فإنّ القضاء فریضة محكمة نزل بها القرآن من عند اللّه - تعالی -، و سنّة سنّها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

فضیلت نماز جماعت، جایگاه پیشوا و چگونگی وضو

سپس ای محمد! به نمازهایت دقت کن که چگونه می‌خوانی‌شان؛ چراکه تو پیشوای مردمی. شایستهٔ توست که نمازها را کامل بخوانی، ارکان (بخش‌های اصلی) آن‌ها را نگه داری و در وقت خودشان به جا آوری.

ثمّ انظر، یا محمّد، إلی صلواتك كیف تصلّیها؛ فإنّك إمام القوم؛ ینبغی لك أن تتمّها، و أن تحفظها بالأركان، و أن تصلّیها لوقتها.

هیچ پیشوایی نیست که با مردمی نماز بخواند و در نمازشان کاستی یا کوتاهی باشد، مگر اینکه گناهش بر گردن خود اوست و این کار چیزی از پاداش مردم نمی‌کاهد.

فإنّه لیس من إمام یصلّی بقوم فیكون فی صلاتهم نقص [أو] تقصیر إلاّ كان إثم ذلك علیه، و لا ینقص ذلك من أجورهم شیئا.

سپس به وضویت دقت کن و آن را کامل بگیر؛ چون وضو بخشی از کمال نماز است و کسی که وضو ندارد، نمازی ندارد. پس وضو را به شکل درستش به جا آور:

ثمّ انظر إلی وضوئك فأتمّه، فإنّه من تمام الصّلاة، و لا صلاة لمن لا وضوء له، فأت به علی وجهه:

سه بار آب در دهان بگردان.

تمضمض ثلاث مرات.

و سه بار آب در بینی ببر.

و استنشق ثلاثا.

و صورتت را بشوی.

و اغسل وجهك.

سپس دست راستت را تا آرنج، و پس از آن دست چپت را تا آرنج بشوی.

ثمّ یدك الیمنی إلی المرفق. ثمّ یدك الیسری إلی المرفق.

آنگاه سرت و دو پایت را مسح کن.

ثمّ امسح برأسك و رجلیك.

چراکه من دیدم رسول خدا (ص) چنین می‌کرد.

فإنّی رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یصنع ذلك.

و بدان که وضو نیمی از ایمان است.

و اعلم أنّ الوضوء نصف الإیمان.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 155. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 124 و ص 125. -

تأکید بر خواندن نمازهای پنج‌گانه در وقت خود

نماز را در وقتِ معیّنِ خودش بخوان. وقت آن را به خاطر بیکاری جلو نینداز، و به خاطر گرفتاری از وقتش عقب نینداز.

و صلّ الصّلاة لوقتها الموقّت لها. و لا تعجّل وقتها لفراغ، و لا تؤخّرها عن وقتها لاشتغال.

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۳)
  1. صلاة الظّهر. ورد فی ناسخ التواریخ. و فی الغارات ص 155. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام.
  2. ارتقب وقت الصّلاة فصلّها لوقتها. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین.
  3. تقدّم. ورد فی الإعتبار و سلوة العارفین. بالسند السابق.

مردی نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت: «ای رسول خدا! وقت‌های نماز را به من بگو.» پیامبر (ص) فرمود: «جبرئیل (ع) نزد من آمد و وقت‌های نماز را نشانم داد:

فإنّ رجلا أتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقال: یا رسول اللّه؛ أخبرنی عن أوقات الصّلاة. فقال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أتانی جبریل علیه السّلام فأرانی أوقات الصّلاة:

نماز ظهر را هنگامی خواند که خورشید از وسط آسمان گذشته بود و بر ابروی راست او می‌تابید.

فصلّی الظّهر حین زالت الشّمس فكانت علی حاجبه الأیمن.

سپس نماز عصر را خواند، در حالی که خورشید هنوز سفید و درخشان بود.

ثمّ صلّی العصر و هی بیضاء نقیّة.

سپس نماز مغرب را هنگامی خواند که خورشید غروب کرد.

ثمّ صلّی المغرب حین غربت الشّمس.

سپس نماز عشای پایانی را زمانی خواند که شفق (سرخیِ افق پس از غروب) ناپدید شد.

ثمّ صلّی العشاء الآخرة حین غاب الشّفق.

سپس نماز صبح را هنگامی خواند که سپیده دمید.

ثمّ صلّی الصّبح حین طلع الفجر.

سپس روزی دیگر نزد من آمد و نماز ظهر را زمانی خواند که سایهٔ هر چیز به اندازهٔ خودش شده بود.

ثمّ أتانی یوما آخر فصلّی الظّهر حین كان ظلّ كلّ شیء مثله.

سپس نماز عصر را زمانی خواند که سایهٔ هر چیز دو برابرِ خودش شده بود.

ثمّ صلّی العصر حین كان ظلّ كلّ شیء مثلیه.

سپس نماز مغرب را در همان یک وقت خواند.

ثمّ صلّی المغرب لوقت واحد.

سپس نماز عشای پایانی را زمانی خواند که یک‌سومِ اولِ شب گذشته بود.

ثمّ صلّی العشاء الآخرة حین ذهب ثلث اللّیل الأوّل.

سپس نماز صبح را خواند و آن را کمی به روشنایی انداخت، با این حال ستارگان هنوز در هم تنیده و پیدا بودند.

ثمّ صلّی الفجر فأسفر بها قلیلا، غیر أنّ النّجوم مشتبكة بادیة.

آنگاه گفت: ای محمد! نماز در میان این دو وقت نیکوست، و فضیلت در وقت اول است.»

ثمّ قال: یا محمّد؛ الصّلاة فیما بین هذین الوقتین حسن، و الفضل فی الوقت الأوّل.

رسول خدا (ص) نیز همین‌گونه نماز می‌خواند.

فكذا كان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یصلّی.

پس اگر توانستی ـ و هیچ نیرویی جز به یاری خدا نیست ـ که به سنتِ شناخته‌شده پایبند بمانی، راه مردمانی را برو که پیش از این رفتند، تا شاید فردا همراه آنان وارد شوی.

فإن استطعت، و لا قوّة إلاّ باللّه، أن تلزم السّنّة المعروفة، فاسلك طریق القوم الّذین ساروا، لعلّك تقدم معهم غدا.

اهمیت رکوع و سجود و ذکرهای آن دو

سپس به رکوع و سجودت دقت کن؛ زیرا رسول خدا (ص) رکوع و سجودش از همهٔ مردم کامل‌تر بود و بیش از همه آن‌ها را پاس می‌داشت.

ثمّ انظر إلی ركوعك و سجودك، فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم كان أتمّ النّاس ركوعا و سجودا و أحفظهم لهما.

هرگاه به رکوع می‌رفت، سه بار می‌گفت: «سبحان ربّی العظیم و بحمده» (پاک است پروردگار بزرگ من و ستایش می‌کنم او را).

و كان إذا ركع قال: سبحان ربّی العظیم و بحمده، ثلاث مرات.

و هرگاه کمرش را راست می‌کرد، می‌گفت: «سمع اللّه لمن حمده. اللّهمّ لک الحمد ملء سماواتک و ملء أرضک و ملء ما شئت من شیء بعد» (خدا سخن کسی را که او را بستاید می‌شنود. خدایا! ستایش برای توست، به پریِ آسمان‌هایت و به پریِ زمینت و به پریِ هر چیز دیگری که پس از آن بخواهی). سپس تکبیر (الله اکبر) می‌گفت.

و إذا رفع صلبه قال: سمع اللّه لمن حمده. اللّهمّ لك الحمد ملء سماواتك و ملء أرضك و ملء ما شئت من شیء بعد. ثمّ یكبّر.

و هرگاه به سجده می‌رفت، سه بار می‌گفت: «سبحان ربّی الأعلی و بحمده» (پاک است پروردگار برتر من و ستایش می‌کنم او را).

فإذا سجد قال: سبحان ربّی الأعلی و بحمده، ثلاث مرات.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 156. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 267 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد ابن عثمان، عن علی بن محمد بن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 29 الجزء 1.عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 594. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

ای محمد! بدان که هر کاری از کارهایت پیروِ نماز توست؛

و اعلم، یا محمّد، أنّ كلّ شیء من عملك تبع لصلاتك؛

نهج‌البلاغه، نامهٔ ۲۷
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات. بالسند السابق.

حالِ کسانی که نماز را سبک می‌شمارند

پس هر کس نماز را تباه کند، دیگر قوانین اسلام را سخت‌تر تباه خواهد کرد.

فمن ضیّع الصّلاة فإنّه لغیر الصّلاة من شرائع الإسلام أشدّ تضییعا.

از خدایی که می‌بیند و دیده نمی‌شود و در برترین جایگاه است، می‌خواهم ما و تو را از کسانی قرار دهد که دوستشان دارد و از آنان خشنود است؛ تا ما و تو را بر یاد خود، سپاسگزاری از خود، ادای حق خود، عبادتِ نیکوی خود، و بر هر کاری که در دین و دنیایمان و در امروز و فردایمان برای ما برگزیده است، یاری کند.

أسأل اللّه الّذی یری و لا یری، و هو بالمنظر الأعلی، أن یجعلنا و إیّاك ممّن یحبّ و یرضی، حتّی یعیننا و إیّاك علی ذكره و شكره و أداء حقّه، و حسن عبادته، و علی كلّ شیء اختاره لنا، فی دیننا و دنیانا، و أولانا و أخرانا.

و نیز از او می‌خواهم که ما و تو را از پرهیزگارانی قرار دهد که نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند. او شنوا و نزدیک است.

و أن یجعلنا و إیّاك من المتّقین الّذین لا خوف علیهم و لا هم یحزنون. إنّه سمیع قریب.

ای محمد بن ابوبکر! بدان که برترین دین‌شناسی، پارسایی در دین خدای پاک و برتر، و فرمان‌برداریِ عملی از اوست.

یا محمّد بن أبی بكر؛ اعلم أنّ أفضل الفقه الورع فی دین اللّه - سبحانه و تعالی - و العمل بطاعته.

پس بر توست که در ایستادن و نشستنت، در پنهان و آشکارت، و در هر حالی که هستی، تقوای خدای پاک را پیشه کنی.

فعلیك بتقوی اللّه - سبحانه - فی مقامك و مقعدك، و سرّك و علانیتك، و علی أیّ حال كنت علیها.

و بدان که دنیا سرای بلا و نابودی است، و آخرت سرای پاداش و ماندگاری. پس برای آنچه می‌ماند کار کن، و از آنچه نابود می‌شود روی بگردان، و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن.

و اعلم أنّ الدّنیا دار بلاء و فناء، و الآخرة دار جزاء و بقاء؛ فاعمل لما یبقی، و اعدل عمّا یفنی، و لا تنس نصیبك من الدّنیا.

خدا ما و تو را از پرهیزگاران قرار دهد.

جعلنا اللّه و إیّاك من المتّقین.

سپس تو را به هفت خصلت سفارش می‌کنم که چکیده‌های اسلام‌اند:

ثمّ إنّی أوصیك بسبع خصال هنّ جوامع الإسلام:

در پنهان و آشکارت از خدای عزوجل بترس، و در راه خدا از مردم نترس.

إخش اللّه - عزّ و جلّ - فی سرّك و علانیتك، و لا تخش النّاس فی اللّه.

دربارهٔ یک کار، دو داوریِ متفاوت مکن، که کارت دچار تناقض می‌شود و از حق منحرف می‌شوی.

و لا تقض فی أمر واحد بقضاءین مختلفین، فیتناقض أمرك، و تزیغ عن الحقّ.

برای همهٔ مردمِ زیر فرمانت همان را دوست بدار که برای خودت و خانواده‌ات دوست داری، و برایشان همان را ناپسند بدار که برای خودت و خانواده‌ات ناپسند می‌داری؛ چرا که این کار، حجت را نزد خدا استوارتر می‌کند و حال و روزِ مردمِ زیر فرمانت را بهتر می‌سازد.

و أحبّ لعامّة رعیّتك ما تحبّ لنفسك و أهل بیتك، و اكره لهم ما تكره لنفسك و أهل بیتك؛ فإنّ ذلك ألزم للحجّة عند اللّه، و أصلح لأحوال رعیّتك.

برای رسیدن به حق به دلِ سختی‌ها بزن، و در راه خدا از سرزنشِ هیچ سرزنش‌کننده‌ای نترس.

و خض الغمرات إلی الحقّ، و لا تخف فی اللّه لومة لائم.

هرگاه کسی با تو مشورت کرد، خیرخواهش باش؛ و خودت را الگوی مسلمانان، چه نزدیک و چه دور، قرار بده.

و انصح للمرء إذا استشارك؛ و اجعل نفسك أسوة لقریب المسلمین و بعیدهم.

به کارِ نیک فرمان بده و از کارِ ناپسند بازدار، «وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» و بر آنچه به تو می‌رسد شکیبا باش، که این از کارهای استوار و بزرگ است.

و أمر بالمعروف و انه عن المنكر، وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ .

منابع (۱)
  1. سورة لقمان/ 17.

فضیلت اعتکاف در شب قدر

و بر توست که به اعتکاف (ماندن در مسجد برای عبادت) و روزه پایبند باشی. چرا که پیامبر خدا (ص) یک سال در دههٔ نخست ماه رمضان اعتکاف کرد، و سال بعد در دههٔ میانی اعتکاف کرد.

و علیك بالإعتكاف و الصّوم. فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اعتكف عاما فی العشر الأوّل من شهر رمضان. و اعتكف العام المقبل فی العشر الأوسط.

چون سال سوم شد، از بدر بازگشت و اعتکافش را قضا کرد. پس خوابید و در خواب، شب قدر را در دههٔ پایانی دید، چنان‌که گویی در آب و گِل سجده می‌کند.

فلمّا كان العام الثّالث رجع من بدر و قضی اعتكافه. فنام و رأی فی منامه لیلة القدر فی العشر الأواخر كأنّه لیسجد فی ماء و طین.

چون بیدار شد، همان شب با شماری از یارانش که همراهش بودند، نزد همسرانش بازگشت.

فلمّا استیقظ رجع من لیلته إلی أزواجه و أناس معه من أصحابه.

سپس در شب بیست و سوم بر آنان باران بارید؛ پس پیامبر (ص) هنگامی که صبح کرد نماز خواند و بر چهرهٔ پیامبر گِل دیده شد.

ثمّ إنّهم مطروا لیلة ثلاث و عشرین؛ فصلّی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حین أصبح، فرئی فی وجه النّبیّ الطّین.

از آن پس همواره در دههٔ پایانی ماه رمضان اعتکاف می‌کرد تا خدا جانش را گرفت.

فلم یزل یعتكف فی العشر الأواخر من شهر رمضان حتّی توفّاه اللّه.

و پیامبر (ص) فرمود: هر کس ماه رمضان را از روی ایمان و برای پاداش الهی روزه بگیرد و سپس شش روز از ماه شوال را روزه بدارد، گویی همهٔ سال را روزه گرفته است.

و قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: من صام شهر رمضان إیمانا و احتسابا ثمّ صام ستّة أیّام من شوّال فكأنّما صام السّنة كلّها.

خدای عزوجل دوستی ما را در راه دین، و رفاقتمان را رفاقتِ پرهیزگاران و محبتِ خالصان قرار دهد؛ و فرمان‌برداری‌تان را برایتان پایدار بدارد تا به سبب آن، اگر خدا بخواهد، ما و شما را در سرای رضوان (بهشت) همچون برادرانی بر تخت‌ها روبه‌روی هم گرد آورد.

جعل اللّه - عزّ و جلّ - مودّتنا فی الدّین، و خلّتنا خلّة المتّقین و ودّ المخلصین، و أبقی لكم طاعتكم حتّی یجمعنا و إیّاكم بها فی دار الرّضوان إخوانا علی سرر متقابلین، إن شاء اللّه.

ای مردم مصر! امیرتان محمد را به نیکی یاری کنید و بر فرمان‌برداری از او استوار بمانید، تا بر حوض پیامبرتان (ص) وارد شوید.

أحسنوا، یا أهل مصر، مؤازرة محمّد أمیركم، و اثبتوا علی طاعته، حتّی تردوا حوض نبیّكم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

خدا ما و شما را بر آنچه خشنودش می‌سازد یاری دهد.

أعاننا اللّه و إیّاكم علی ما یرضیه.

و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.

و السّلام علیكم و رحمة اللّه و بركاته.

گفت‌وگوی ولید بن عقبه و معاویه دربارهٔ این نامه

و روایت شده است که چون عمرو عاص بر محمد بن ابوبکر پیروز شد و او را کشت، همهٔ نوشته‌هایش را برداشت و برای معاویة بن ابوسفیان فرستاد.

و روی أن عمرو بن العاص لمّا ظهر علی محمد بن أبی بكر و قتله أخذ كتبه أجمع فبعث بها إلی معاویة بن أبی سفیان.

معاویه در این نامه می‌نگریست و آن را می‌پسندید.

و كان معاویة ینظر فی هذا الكتاب و یعجبه.

روزی ولید بن عقبه که نزد معاویه بود، چون شگفتیِ معاویه را از آن نامه دید، گفت: دستور بده این سخنان را بسوزانند.

فقال الولید بن عقبه یوما، و هو عند معاویة، لمّا رأی إعجاب معاویة به: مر بهذه الأحادیث أن تحرق.

معاویه گفت: خاموش باش ای پسر ابومعیط! تو هیچ تدبیری نداری.

فقال معاویة: مه، یا ابن أبی معیط. إنه لا رأی لك.

ولید به او گفت: تو هیچ تدبیری نداری.

فقال له الولید: إنه لا رأی لك.

آیا از روی تدبیر است که مردم بدانند سخنان ابوتراب (کنیهٔ امام علی) نزد توست، از آن‌ها می‌آموزی و به داوریِ او داوری می‌کنی؟

أفمن الرأی أن یعلم الناس أن أحادیث أبی تراب عندك تتعلم منها و تقضی بقضائه؟.

معاویه گفت: وای بر تو! آیا به من دستور می‌دهی دانشی مانند این را بسوزانم؟

فقال معاویة: ویلك، أتأمرنی أن أحرق علما مثل هذا؟.

به خدا سوگند دانشی جامع‌تر، استوارتر و روشن‌تر از این نشنیده‌ام.

و اللّه ما سمعت بعلم أجمع منه و لا أحكم و لا أوضح.

ولید گفت: اگر از دانش و داوریِ او در شگفتی، پس برای چه با او می‌جنگی؟!

فقال الولید: إن كنت تعجب من علمه و قضائه فعلام تقاتله؟!!.

معاویه گفت: اگر این نبود که ابوتراب عثمان را کشته است، هرگاه به ما فتوا می‌داد، از او می‌پذیرفتیم.

فقال معاویة: لو لا أن أبا تراب قتل عثمان ثم أفتانا لأخذنا عنه.

سپس اندکی خاموش ماند. بعد به همنشینانش نگریست و گفت: ما نمی‌گوییم این‌ها از نوشته‌های علی بن ابی‌طالب است، بلکه می‌گوییم: این‌ها از نوشته‌های ابوبکر صدیق است که نزد پسرش محمد بوده، پس ما بر پایهٔ آن‌ها داوری و فتوا می‌کنیم.

ثم سكت هنیهة. ثم نظر إلی جلسائه فقال: إنّا لا نقول إن هذه من كتب علی بن أبی طالب، و لكنا نقول: إن هذه من كتب أبی بكر الصّدیق كانت عند ابنه محمد، فنحن نقضی بها و نفتی.

چگونگی آشکار شدنِ عهدنامه‌ای که علی (ع) برای پسر ابوبکر نوشت

آن نوشته‌ها همچنان در خزانه‌های بنی‌امیه بود تا زمانی که عمر بن عبدالعزیز به حکومت رسید؛ و او بود که آشکار کرد این‌ها از سخنان علی بن ابی‌طالب (ع) است.

فلم تزل تلك الكتب فی خزائن بنی أمیة حتی ولّی عمر بن عبد العزیز، فهو الذی أظهر أنها من أحادیث علی بن أبی طالب علیه السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 159. مرسلا عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن علیه السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و عن نسخة. عن یحیی بن صالح، عن مالك بن خالد، عن الحسن بن إبراهیم، عن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن علی علیهما السّلام، عن عبایة، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 126. مرسلا.و فی أمالی المفید ص 267 المجلس 31 الحدیث 3. عن أبی الحسن علی بن محمد بن حبیش الكاتب، عن الحسن بن علی الزعفرانی، عن أبی إسحاق إبراهیم بن محمد الثقفی، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان، عن علی بن محمد ابن أبی سعید، عن فضیل بن الجعد، عن أبی إسحاق الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 29. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبی جعفر محمد بن الحسن بن علی الطوسی، عن أبی عبد اللّه محمد بن محمد بن النعمان، ثم بالسند الوارد فی أمالی المفید. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 233. مرسلا. و فی ص 241. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 594. مرسلا عن أبی مخنف، عن سلمان بن أبی راشد الأسدی، عن عبد الرحمن بن عبید، عن علی علیه السّلام.و فی ص 595 و 596 و 597. بالسند السابق. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۳۳۸. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن