کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۵۸۷ دقیقه خواندن

خبرهای پیاپی از چیرگی یاران معاویه بر شهرها

خطبه‌ای از امام (ع) هنگامی که خبرهای پی‌درپی از چیرگی یاران معاویه بر شهرها به او رسید

یورش بسر بن ابی‌ارطاة به حجاز و یمنمیان ۳۹ تا ۴۰ قکوفه، بر منبر مسجدتاریخ محتمل

خبرها پیاپی می‌رسید که یاران معاویه بر شهرها چیره می‌شوند. دو فرماندار علی در یمن، عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران، پس از حملهٔ بسر بن ابی‌ارطاة نزد او به کوفه آمدند. علی از سستی یارانش در جهاد دلخور شد، بر منبر رفت و این خطبه را گفت. معاویه پیش‌تر بسر بن ابی‌ارطاة را با سپاهی به حجاز و یمن فرستاده بود.

خطاب به: مردم کوفه (با حضور عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۷۲، خطبهٔ ۱۸۳، خطبهٔ ۱۷۸، خطبهٔ ۲۵

روی خط زمان
بخش‌های این متن (۷)
  1. حکمت فرستادن پیامبران از سوی خدا
  2. گسترهٔ علم و قدرت خدای پاک
  3. خبر دادن از یورش سپاهیان معاویه به یمن
  4. سبب‌های چیرگی سپاه معاویه بر سپاهیان امام (ع)
  5. ابراز ناامیدی از مردم کوفه
  6. خبر دادن امام (ع) از اینکه پیامبر (ص) به او خبر داده بود که امت با او پیمان‌شکنی خواهند کرد
  7. دعای امام (ع) به درگاه خدا برای آسودن از دست مردم کوفه

خطبه‌ای از امام (ع) هنگامی که خبرهای پی‌درپی از چیرگی یاران معاویه بر شهرها به او رسید. دو کارگزارش در یمن، یعنی عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران، زمانی که بُسر بن ابی‌ارطاة بر یمن چیره شد نزد او آمدند. پس امام (ع)، به تنگ آمده از سستی یارانش در جهاد (پیکار در راهِ خدا) و مخالفتشان با نظر او، بر منبر ایستاد و فرمود:

خطبة له علیه السّلام و قد تواترت علیه الأخبار باستیلاء أصحاب معاویة علی البلاد، و قدم علیه عاملاه علی الیمن و هما عبید اللّه بن العباس و سعید بن نمران، لمّا غلب علیها بسر بن أبی أرطاة. فقام علیه السّلام إلی المنبر ضجرا بتثاقل أصحابه عن الجهاد و مخالفتهم له فی الرأی، فقال:

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست؛ خدایی که هیچ آسمانی آسمان دیگر را، و هیچ زمینی زمین دیگر را از او پنهان نمی‌کند. برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داد، و برای هر اندازه‌ای سررسیدی، و برای هر سررسیدی نوشته‌ای، و برای هر کاری پاداشی، و برای هر چیزی حسابی.

الحمد للّه الّذی لا تواری عنه سماء سماء، و لا أرض أرضا، و جعل لكلّ شیء قدرا، و لكلّ قدر أجلا، و لكلّ أجل كتابا، و لكلّ عمل ثوابا، و لكلّ شیء حسابا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۲
منابع (۲)
  1. (**) من: و جعل. إلی: كتابا. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 183.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 373 الحدیث 63. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 223. مرسلا.

حکمت فرستادن پیامبران از سوی خدا

و اوست که آفریدگانش را در دنیا جای داد و پیامبرانش را به سوی جن و انس فرستاد تا پرده از چهرهٔ دنیا برایشان بردارند، از گزند و زیانش برحذرشان دارند، مَثَل‌هایش را برایشان بزنند و عیب‌هایش را به آنان بنمایانند؛ و با مایهٔ عبرتی از دگرگونیِ تندرستی‌ها و بیماری‌هایش، و حلال و حرامش، و آنچه خدای پاک و برتر برای فرمان‌برداران و نافرمانانشان از بهشت و آتش و عزت و خواری آماده کرده است، یکباره به سراغشان بیایند. و اوست که در عینِ رحمتِ گسترده‌اش، کیفرش بر دشمنانش سخت است، و در عینِ کیفرِ سختش، رحمتش برای دوستانش گسترده است.

و هو الّذی أسكن الدّنیا خلقه، و بعث إلی الجنّ و الإنس رسله، لیكشفوا لهم عن غطائها، و لیحذّروهم من ضرّائها، و لیضربوا لهم أمثالها، و لیبصّروهم عیوبها، و لیهجموا علیهم بمعتبر من تصرّف مصاحّها و أسقامها، و حلالها و حرامها، و ما أعدّ اللّه - سبحانه و تعالی - للمطیعین منهم و العصاة، من جنّة و نار، و كرامة و هوان. [و] هو الّذی اشتدّت نقمته علی أعدائه فی سعة رحمته، و اتّسعت رحمته لأولیائه فی شدّة نقمته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۸۳
منابع (۱)
  1. (**) من: هو الّذی. إلی: جزاه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 90.

هر که را با او به برتری‌جویی درافتد درهم می‌شکند، و هر که را با او ستیزه کند نابود می‌سازد، و هر که را با او به دشمنی برخیزد خوار می‌کند، و بر هر که با او دشمنی ورزد چیره است.

قاهر من عازّه، و مدمّر من شاقّه، و مذلّ من ناواه، و غالب من عاداه.

هر که بر او توکل کند، او را بس است؛ هر که از او بخواهد، به او می‌بخشد؛ هر که به او وام دهد، وامش را می‌پردازد؛ و هر که شکرش را به جا آورد، پاداشش می‌دهد.

من توكّل علیه كفاه، و من سأله أعطاه، و من أقرضه قضاه، و من شكره جزاه.

هیچ کاری او را از کار دیگر بازنمی‌دارد، گذر زمان دگرگونش نمی‌کند، هیچ مکانی او را در بر نمی‌گیرد و هیچ زبانی وصفش را نمی‌تواند گفت. شمار قطره‌های آب، و ستارگان آسمان، و گرد و خاکی که باد در هوا می‌پراکند، و راه رفتنِ آرامِ مورچه بر سنگ صاف، و استراحتگاه مورچگان ریز در شب تاریک، از او پنهان نمی‌ماند.

لا یشغله شأن، و لا یغیّره زمان، و لا یحویه مكان، و لا یصفه لسان؛ و لا یعزب عنه عدد قطر الماء، و لا نجوم السّماء، و لا سوافی الرّیح فی الهواء، و لا دبیب النّمل علی الصّفا، و لا مقیل الذّرّ فی اللّیلة الظّلماء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸

گسترهٔ علم و قدرت خدای پاک

جای افتادن برگ‌ها و جنبش پنهان مردمک چشم‌ها را می‌داند.

یعلم مساقط الأوراق، و خفیّ طرف الأحداق.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۷۸

و درود و سلام بر محمد (ص)، بنده و فرستادهٔ او.

[و الصّلاة و السّلام علی محمّد عبده و رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم].

مردم! من شما را به جهاد با این قوم فراخواندم، اما به میدان نشتافتید؛ سخنم را به گوشتان رساندم، اما پاسخ ندادید؛ و خیرخواهانه نصیحتتان کردم، اما نپذیرفتید.

أیّها النّاس؛ إنّی استنفرتكم لجهاد هؤلاء القوم فلم تنفروا، و أسمعتكم فلم تجیبوا، و نصحت لكم فلم تقبلوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 148. مرسلا.

سپس امام (ع) با دو انگشت خود بر کف دستش زد و فرمود:

ثم ضرب علیه السّلام بإصبعیه علی راحته و قال:

این فقط کوفه است که در مشت می‌گیرم و بازش می‌کنم! ای کوفه، اگر تنها تو باشی و این گردبادهایت، خدا زشتت بدارد!

ما هی إلاّ الكوفة أقبضها و أبسطها. إن لم تكونی إلاّ أنت تهبّ أعاصیرك، فقبّحك اللّه.

منابع (۱)
  1. (**) من: ما هی. إلی: الیمن. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 25.

و امام (ع) این سخن شاعر را مَثَل زد:

و تمثّل [علیه السّلام بقول الشاعر:]

«لعمر أبیک الخیر یا عمرو إنّنی علی و ضر من ذا الإناء قلیل»
ای عمرو، به جان پدر نیکوکارت سوگند که من از این کاسه، تنها به ته‌ماندهٔ چرب و اندکی بسنده کرده‌ام!

لعمر أبیك الخیر یا عمرو إنّنی علی و ضر من ذا الإناء قلیل

منابع (۱)
  1. الآلاء. ورد فی

خبر دادن از یورش سپاهیان معاویه به یمن

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

مردم! به من خبر داده‌اند که بُسر بن ارطاة، دشمن خدا، از سوی معاویه به یمن سرازیر شده و با گروهی بزرگ از اهل ستم و تجاوز، راه حجاز را در پیش گرفته است؛ و این عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران هستند که گریزان نزد من آمده‌اند.

أیّها النّاس؛ أنبئت أنّ بسرا بن أرطاة عدو اللّه قد اطّلع الیمن من قبل معاویة؛ و قد سلك طریق الحجاز فی جمع عظیم من أهل الظّلم و العدوان؛ و هذا عبید اللّه بن العبّاس، و سعید بن نمران، قدما علیّ هاربین.

منابع (۵)
  1. ورد فی الغارات ص 437. عن القاسم بن الولید، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المقتطف من أزاهر الطرف ص 79. مرسلا.
  3. ورد فی كتاب الفتوح ج 4 ص 236. مرسلا. و فی مروج الذهب ج 3 ص 149.عن المتقری، عن عبد العزیز بن الخطاب الكوفی، عن فضیل بن مرزوق، عن علی علیه السّلام.
  4. غلب علی. ورد فی مروج الذهب. بالسند السابق.
  5. ورد فی كتاب الفتوح، و الغارات. بالسندین السابقین. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 319. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی الفرضی، عن أبی محمد الجوهری، عن عبد اللّه الحسین بن احمد بن فهد الأزدی الموصلی، عن أبی یعلی احمد بن علی بن المثنی، عن بندار، عن أبی داوود، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأقمر، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 13 ص 197 الحدیث 36489. مرسلا عن زهیر بن الأقمر، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

سبب‌های چیرگی سپاه معاویه بر سپاهیان امام (ع)

به خدا سوگند، من گمان می‌کنم که این قوم به‌زودی چیرگی را از چنگ شما به در خواهند آورد. و این نه به خاطر حقی است که در دست دارند، بلکه از آن روست که آنان بر باطلشان همدست‌اند و شما از حقتان پراکنده‌اید؛ شما در راه حق از امامتان نافرمانی می‌کنید و آنان در راه باطل از پیشوایشان فرمان می‌برند؛ آنان امانت را به صاحب‌کارشان می‌رسانند و شما به صاحب‌کارتان خیانت می‌کنید؛ آنان یکدیگر را یاری می‌دهند و شما دست از یاری هم می‌کشید؛ و آنان در شهرهایشان به آبادانی و اصلاح می‌پردازند و شما در شهرهایتان تباهی به بار می‌آورید. کار به جایی می‌رسد که روزگاری دراز فرمانروایی خواهند کرد؛ پس خونِ حرام، و آمیزشِ حرام، و شرابِ حرام، و مالِ حرام را حلال می‌شمارند، و هیچ خانه‌ای از خانه‌های مسلمانان نمی‌ماند مگر آنکه ستم آنان به آن راه می‌یابد.

و إنّی، و اللّه، لأظنّ‌أنّ هؤلاء القوم سیدالون منكم، و ما ذلك بحقّ فی أیدیهم، و لكن باجتماعهم علی باطلهم و تفرّقكم عن حقّكم، و بمعصیتكم إمامكم فی الحقّ و طاعتهم إمامهم فی الباطل، و بأدائهم الأمانة إلی صاحبهم و خیانتكم صاحبكم، و بتناصرهم و تخاذلكم، و بصلاحهم فی بلادهم و إفسادكم فی بلادكم؛ حتّی یملكوا الزّمان الطّویل، فیستحلّوا الدّم الحرام، و الفرج الحرام، و الخمر الحرام، و المال الحرام؛ فلا یبقی بیت من بیوت المسلمین إلاّ دخلت علیه مظلمتهم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۵)
  1. لأحسب. ورد فی تاریخ مدینة دمشق ج 10 ص 361. بإسناده عن أبی القاسم تمام الرازی، عن أبیه، عن أبی العباس محمد بن جعفر بن ملاس، عن الحسن بن محمد بن بكار بن بلال، عن أبیه، عن أبیه، عن أبی عمرو الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی ج 42 ص 535. عن أبی عبد الفراوی و أبی المظفر بن القشیری، عن أبی عثمان البحیری، عن جده أبی الحسین، عن أبی محمد احمد بن إبراهیم ابن عبد اللّه، عن نصر بن زیاد، عن جریر، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 338. مرسلا عن الأعمش، عن عمرو بن مرة بن عبد اللّه ابن الحارث، عن زهیر بن الأرقم، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  2. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. بالسند السابق. و فی مروج الذهب ج 3 ص 149.عن المنقری، عن عبد العزیز بن الخطاب الكوفی، عن فضیل بن مرزوق، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 296. عن المسیب بن نجبة الفزاری، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی مروج الذهب. بالسند السابق. و فی الغارات ص 437. عن القاسم بن الولید، عن علی علیه السّلام.
  4. بإصلاحهم بلادهم. ورد فی تاریخ مدینة دمشق. بالسند السابق.
  5. فسادكم. ورد فی نسخة نصیری ص 11. و نسخة الآملی ص 23. و ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 382. عن نسخة. و نسخة عبده ص 119. و نسخة الصالح ص 67.

مردانی از شما را به کار گماردم، اما خیانت و پیمان‌شکنی کردند.

لقد استعملت منكم رجالا فخانوا و غدروا.

من فلانی را فرمانروا کردم، پس دزدی و پیمان‌شکنی کرد و مال را برداشت و نزد معاویه برد.

إنّی ولّیت فلانا فغلّ و غدر و احتمل المال إلی معاویة.

و فلانی را به کار گماردم، پس خیانت کرد و فیء (داراییِ عمومیِ) مسلمانان را گرد آورد و از سرِ سبک شمردن قرآن و گستاخی در برابر خدای رحمان، آن را به خانهٔ خود برد.

و استعملت فلانا فخان فجمع فیء المسلمین و حمله إلی منزله تهاونا بالقرآن و جرأة علی الرّحمن.

منابع (۱)
  1. ورد فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 174. عن الثعلبی، عن أبی أیوب الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی الملاحم لابن المنادی ص 308 الحدیث 255-1.عن هارون بن علی بن الحكم أبی موسی المقرئ ثم المزوّق، عن حماد بن المؤمل أبی جعفر الضریر، عن كامل بن طلحة، عن ابن لهیعة، عن إسرائیل بن عباد، عن أبی الطفیل عبد الرحمن بن قسیس بن أبی عریرة الغفاری، عن محمد الباقر، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 319. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی الفرضی، عن أبی محمد الجوهری، عن عبد اللّه الحسین بن احمد بن فهد الأزدی الموصلی، عن أبی یعلی احمد بن علی بن المثنی، عن بندار، عن أبی داوود، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم، عن علی علیه السّلام. و فی ج 42 ص 535. عن أبی عبد اللّه الفراوی و أبی المظفر بن القشیری، عن أبی عثمان البحیری، عن جده أبی الحسین، عن أبی محمد احمد بن إبراهیم بن عبد اللّه، عن نصر بن زیاد، عن جریر، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر ابن الأرقم الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 413 الحدیث 1336. مرسلا عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 38 الحدیث 526. عن احمد، عن -

به خدا سوگند، کارم به جایی رسیده که اگر کاسهٔ چوبینی را به یکی از شما امانت بسپارم، می‌ترسم بندِ آویزش را بدزدد و ببرد.

ف صرت و اللّه لو ائتمنت أحدكم علی قعب لخشیت أن یذهب بعلاقته.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۲)
  1. ورد فی مناقب الكوفی. و مروج الذهب. بالسندین السابقین. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 535. عن أبی عبد اللّه الفراوی و أبی المظفر بن القشیری، عن أبی عثمان البحیری، عن جده أبی الحسین، عن أبی محمد احمد بن إبراهیم بن عبد اللّه، عن نصر بن زیاد، عن جریر، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم الزبیدی، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. قدح. ورد فی مناقب الكوفی. و الغارات. بالسندین السابقین. و فی كتاب الفتوح ص 237. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 319. عن أبی بكر محمد بن عبد الباقی الفرضی، عن أبی محمد الجوهری، عن عبد اللّه الحسین بن احمد بن فهد الأزدی الموصلی، عن أبی یعلی احمد بن علی بن المثنی، عن بندار، عن أبی داوود، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم، عن علی علیه السّلام. و فی ج 10 ص 361. بإسناده عن أبی القاسم تمام الرازی، عن أبیه، عن أبی العباس محمد بن جعفر بن ملاس، عن الحسن بن محمد بن بكار بن بلال، عن أبیه، عن أبیه، عن أبی عمرو الأنصاری، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 338. مرسلا عن الأعمش، عن عمرو ابن مرة بن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم، عن علی علیه السّلام.

ابراز ناامیدی از مردم کوفه

به خدا سوگند، ای مردم کوفه، دوست داشتم شما را مانند دادوستدِ دینارها، ده تا به یکی عوض می‌کردم!

و اللّه، یا أهل الكوفة، لوددت أنّی صرفتكم صرف الدّنانیر العشرة بواحد.

منابع (۱)
  1. ورد فی مروج الذهب ج 3 ص 149. عن المنقری، عن عبد العزیز بن الخطاب الكوفی، عن فضیل بن مرزوق، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 1 ص 320. عن أبی البركات محفوظ بن الحسن بن محمد بن صرصری التغلبی، عن أبی القاسم مضر بن احمد الهمذانی، عن أبی بكر الخلیل بن هبة اللّه بن الخلیل، عن أبی علی الحسن بن محمد بن القاسم بن درستویه، عن احمد ابن محمد بن إسماعیل أبی الدحداح، عن إبراهیم بن یعقوب الجوزجان، عن یحیی بن بكیر، عن اللیثی، عن علی علیه السّلام. و فی ج 42 ص 535. عن أبی عبد الفراوی و أبی المظفر بن القشیری، عن أبی عثمان البحیری، عن جده أبی الحسین، عن أبی محمد احمد بن إبراهیم بن عبد اللّه، عن نصر بن زیاد، عن جریر، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأقمر الزبیدی، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.

هشیار باشید! به خدا سوگند، دوست داشتم به جای شما که صد هزار نفرید، هزار سوار از بنی‌فراس بن غَنم داشتم.

أما، و اللّه، لوددت أنّ لی بكم و أنتم مائة ألف، ألف فارس من بنی فراس ابن غنم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۴)
  1. بجمیعكم. ورد فی العقد الفرید ج 1 ص 105. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. مائتی. ورد فی لسان العرب ج 15 ص 18. مرسلا.
  4. من بنی غنم. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 3 ص 292. مرسلا.

و این سخن شاعر را مَثَل زد:

[و تمثل بقول الشاعر:]

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵

«ألا یا أمّ زبناع أقیمی صدور العیس نحو بنی تمیم» هان ای اُمّ زبناع! سینهٔ شتران سپید را به سوی قبیلهٔ بنی‌تمیم بگردان.

ألا یا أمّ زبناع أقیمی صدور العیس نحو بنی تمیم

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵

«هنالک لو دعوت أتاک منهم فوارس مثل أرمیة الحمیم» آنجا اگر یاری بخواهی، سوارانی شتابان همچون ابرهای سبکِ تابستانی از میانشان به سویت می‌آیند.

هنالك لو دعوت أتاك منهمفوارس مثل أرمیة الحمیم

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. رجال. ورد فی نسخة العام 400 ص 33. و نسخة ابن المؤدب ص 21. و نسخة ابن شذقم ص 54.

خبر دادن امام (ع) از اینکه پیامبر (ص) به او خبر داده بود که امت با او پیمان‌شکنی خواهند کرد

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

هشیار باشید! سوگند به پروردگار آسمان و زمین، باز هم سوگند به پروردگار آسمان و زمین، و باز هم سوگند به پروردگار آسمان و زمین، از چیزهایی که دوستم رسول خدا (ص) با من در میان گذاشت این بود که امت پس از او با من پیمان‌شکنی خواهند کرد. این پیمانی است بسته و حکمی است قطعی؛ و هر کس دروغ ببندد، نومید و زیان‌کار شده است.

أما و ربّ السّماء و الأرض، ثمّ و ربّ السّماء و الأرض، ثمّ و ربّ السّماء و الأرض، إنّه لممّا عهد إلیّ خلیلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّ الأمّة ستغدر بی من بعده، عهدا معهودا، و قضاء مقضیّا، و قد خاب من افتری.

سپس امام (ع) قرآن را برداشت و بر سرش گذاشت، دست‌هایش را بالا برد و فرمود:

ثم أخذ علیه السّلام المصحف و وضعه علی رأسه و رفع یدیه ثم قال:

خدایا! من آنچه را در این قرآن است از آنان خواستم، اما از من دریغ کردند و زیر بار نرفتند؛ پس تو آنچه را در آن است به من عطا کن.

اللّهمّ إنّی سألتهم ما فیه فمنعونی، و أبوا علیّ ذلك، فأعطنی ما فیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 317. عن أبی صالح الحنفی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 335. عن ثعلبة بن یزید الحمانی، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 123. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 383 الحدیث 455. عن یحیی بن معین، عن سلیمان بن داوود الطیالسی، عن شعبة بن الحجاج، عن محمد بن عبید اللّه الثقفی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 452 الحدیث 812. عن فطر بن خلیفة، بإسناد عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 10 ص 361. بإسناده عن أبی القاسم تمام الرازی، عن أبیه، عن أبی العباس محمد بن جعفر بن ملاس، عن الحسن بن محمد بن بكار ابن بلال، عن أبیه، عن أبیه، عن أبی عمرو الأنصاری، عن علی علیه السّلام.

دعای امام (ع) به درگاه خدا برای آسودن از دست مردم کوفه

خدایا! من از اینان خسته شده‌ام و اینان از من خسته شده‌اند؛ من از آنان دل‌زده شده‌ام و آنان از من دل‌زده شده‌اند؛ من از آنان بدم می‌آید و آنان از من بدشان می‌آید؛ من از آنان نفرت دارم و آنان از من نفرت دارند؛ و مرا به کاری واداشتند که در سرشت و اخلاق من نیست. خدایا! میان من و آنان جدایی بینداز، مرا از دست آنان آسوده کن و آنان را از دست من آسوده کن؛ به جای آنان کسانی را به من بده که برایم بهتر از آنان باشند، و به جای من کسی را به آنان بده که برایشان بدتر از من باشد.

اللّهمّ إنّی قد مللتهم و ملّونی، و سئمتهم و سئمونی، و كرهتهم و كرهونی، و أبغضتهم و أبغضونی، و حملونی علی غیر طبیعتی و خلقی. اللّهمّ فرّق بینی و بینهم، و أرحنی منهم و أرحهم منّی، و أبدلنی بهم خیرا لی منهم، و أبدلهم بی شرّا لهم منّی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 317. عن أبی صالح الحنفی، عن علی علیه السّلام. و فی ص 335. عن ثعلبة بن یزید الحمانی، عن علی علیه السّلام. و فی الجمل للمفید ص 123. مرسلا. و فی أنساب الأشراف ج 2 ص 383 الحدیث 455. عن یحیی بن معین، عن سلیمان بن داوود الطیالسی، عن شعبة بن الحجاج، عن محمد بن عبید اللّه الثقفی، عن أبی صالح، عن علی علیه السّلام. و فی ص 488 الحدیث 521. عن احمد ابن إبراهیم الدورقی و عمرو بن محمد الناقد، عن أبی داوود الطیالسی، عن شعبة، عن سعد بن إبراهیم، عن عبید اللّه بن أبی رافع، عن علی علیه السّلام. و فی كنز العمال ج 11 ص 297 الحدیث 31561. مرسلا. و فی ج 13 ص 188 الحدیث 36560.مرسلا عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 191 الحدیث 36570. مرسلا عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 194 الحدیث 36581. مرسلا عن أبی صالح الحنفی، عن علی علیه السّلام. و فی كتاب الفتوح ج 4 ص 237. مرسلا. و فی شرح الأخبار ج 2 ص 30 الحدیث 779. مرسلا عن أبی رافع، عن علی علیه السّلام. و فی ص 450 الحدیث 806. عن احمد بن صالح البصری، مرفوعا عن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 317. مرسلا عن عبید اللّه بن أبی رافع، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 42 ص 535. عن أبی عبد اللّه الفراوی و أبی المظفر بن القشیری، عن أبی عثمان البحیری، عن جده أبی الحسین، عن أبی محمد احمد بن إبراهیم بن عبد اللّه، عن نصر بن زیاد، عن جریر، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأقمر الزبیدی، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی بكر بن الطبری، عن أبی الحسین بن الفضل، عن عبد اللّه بن جعفر، عن یعقوب، عن عبد العزیز بن عبد اللّه الأویسی، عن إبراهیم بن سعد، عن شعبة، عن أبی عون محمد بن عبد اللّه الثقفی، عن أبی صالح الحنفی، عن علی علیه السّلام. و فی مناقب الكوفی ج 2 ص 38 الحدیث 526. عن احمد، عن حسن، عن علی، عن محمد بن فضیل، عن الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن عبد اللّه بن الحارث، عن زهیر بن الأرقم، عن علی علیه السّلام. و فی تذكرة الخواص ص 160. عن الشعبی، عن أبی سعد، عن یزید بن هارون، عن هشام بن حسان، عن محمد بن عبیدة، عن علی علیه السّلام. و فی البدایة و النهایة ج 7 ص 338. مرسلا عن الأعمش، عن عمرو بن

خدایا! من از زندگی در میان این مردم دل‌زده شده‌ام و از امید بستن به تنگ آمده‌ام؛ پس آن همراه مرا (قاتلم را) برایم برانگیز.

اللّهمّ إنّی سئمت الحیاة بین ظهرانیّ هؤلاء القوم و تبرّمت الأمل، فأتح لی صاحبی.

خدایا! من آنان را امین شمردم و به من خیانت کردند، و خیرخواهشان بودم و با من نادرستی کردند.

اللّهمّ إنّی ائتمنتهم فخانونی، و نصحت لهم فغشّونی.

خدایا! آسودگی را زودتر به من برسان، و بدبختی را زودتر به آنان برسان.

اللّهمّ عجّل لی الرّاحة، و عجّل لهم الشّقوة.

خدایا! پسرِ قبیلهٔ ثقیف را بر آنان مسلط کن؛ همان که مغرورانه دامن بر زمین می‌کشد و از حق منحرف می‌شود، نهرها را می‌شکافد، سبزهٔ این سرزمین را می‌خورد و پوستینش را می‌پوشد، بزرگان مردمش را می‌کشد، و در خون‌ها و مال‌هایشان به حکم جاهلیت (دورانِ پیش از اسلام) حکم می‌راند؛ نه از نیکوکارشان می‌پذیرد و نه از بدکارشان می‌گذرد؛ ترس از او شدید می‌شود و بی‌خوابی از دست او بسیار می‌شود.

اللّهمّ سلّط علیهم غلام ثقیف الذّیّال المیّال، مفجّر الأنهار، یأكل خضرتها، و یلبس فروتها، و یقتل أشراف أهلها، و یحكم فی دمائهم و أموالهم بحكم الجاهلیّة؛ لا یقبل من محسنهم، و لا یتجاوز عن مسیئهم؛ یشتدّ منه الفرق، و یكثر منه الأرق.

منابع (۲)
  1. فتی. ورد فی لسان العرب ج 4 ص 244. مرسلا. و فی ج 15 ص 152. مرسلا.و فی مسند علی بن أبی طالب للسیوطی ج 1 ص 299 الحدیث 927. مرسلا.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الغارات ص 317. عن أبی صالح الحنفی، عن علی علیه السّلام. و فی مروج الذهب ج 3 ص 150. عن المنقری، عن عبد العزیز بن الخطاب الكوفی، عن فضیل بن مرزوق، عن علی علیه السّلام. و فی التبیان ج 1 ص 361. مرسلا. و فی تاریخ مدینة دمشق ج 12 ص 168. احمد بن عبدان بن رزین المقرئ، عن الفقیه أبی الفتح نصر بن إبراهیم، عن عبد الوهاب ابن الحسین بن عمر بن برهان، عن أبی عبد اللّه الحسین بن محمد بن عبید الدقاق، عن محمد بن عثمان بن أبی شیبة، عن محمد بن وهب السلمی، عن جعفر بن سلیمان، عن مالك بن دینار، عن بسطام بن مسلم، عن الحسن، عن علی علیه السّلام. و عن أبی القاسم بن السمرقندی، عن أبی بكر بن الطبری، عن -

خدایا! هیچ امیری را از آنان خشنود مکن و آنان را از هیچ امیری خشنود مکن. خدایا! خواری را به خانه‌هایشان بیاور، سینه‌هایشان را پر از وحشت کن، و دل‌هایشان را آب کن همان‌گونه که نمک در آب حل می‌شود.

اللّهمّ لا ترض عنهم أمیرا و لا ترضهم عن أمیر. اللّهمّ أدخل بیوتهم الذلّ، و املأ صدورهم رعبا، و مث قلوبهم كما یماث الملح فی الماء.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المعرفة و التاریخ ج 2 ص 752. عن احمد بن عبد اللّه بن یونس، عن زائدة، عن الأعمش، عن أبی سعید التیمی، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ بغداد ج 12 ص 302. عن ابن الفضل القطان، عن عبید اللّه بن جعفر بن درستویه، عن یعقوب بن سفیان، عن احمد بن عبد اللّه بن یونس، عن زائدة، عن الأعمش، عن أبی سعید التیمی، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد ص 148.مرسلا. باختلاف بین المصادر.

سپس امام (ع) از منبر پایین آمد.

ثم نزل علیه السّلام عن المنبر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۵۷۳. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن