کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۵۳۱۲ دقیقه خواندن

پاسخ به پیشنهاد مال‌بخشی برای جلب مردم

سخنی از او (ع) پس از جمل و نهروان

داوری، خوارج و از دست رفتن مصرمیان ۳۷ تا ۳۸ قکوفهتاریخ تقریبی

گروهی از شیعیان نزدیک امام، از جمله مالک اشتر، به او گفتند: مردم بعد از یکدلی با هم اختلاف و دشمنی پیدا کرده‌اند. نیت‌ها سست و شمار یاران کم شده است. تو با عدالت و برابری میان اشراف و فرودستان رفتار می‌کنی. اگر مال ببخشی، مردم به تو گردن می‌نهند (چنان‌که معاویه می‌کرد). امام جواب داد که از بیت‌المال (خزانهٔ حکومت) به کسی بیش از حقش نمی‌دهد. او از آیه‌های قرآن (فصلت ۴۶ و بقره ۲۴۹) دلیل آورد و دربارهٔ روش بخشش مال، پیوند با خویشان و خرج درست مال سخن گفت. در پایان مدتی طولانی ساکت ماند. ویراستار این را «پس از جمل و نهروان» نوشته، ولی خود متن زمان روشنی نمی‌دهد.

خطاب به: مالک اشتر و گروهی از شیعیان نزدیکش، سپس مردم حاضر

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۲۶، خطبهٔ ۱۶۰، خطبهٔ ۲۲۴، حکمت ۲۳۶، حکمت ۳۲۸، خطبهٔ ۱۴۲

هنگامی که گروهی از شیعیانش، که مالک اشتر هم در میانشان بود، به او گفتند: ما با مردم بصره و مردم کوفه در حالی جنگیدیم که نظر مردم یکی بود؛ اما پس از آن با هم اختلاف پیدا کردند، به دشمنی با یکدیگر برخاستند، انگیزه‌ها سست شد و شمار یاران کم شد. تو آنان را به عدالت وا‌می‌داری، در میانشان به حق رفتار می‌کنی و دادِ فرودست را از بالادست می‌گیری؛ پس بالادست نزد تو هیچ جایگاه برتری بر فرودست ندارد. از همین رو، گروهی از همراهانت وقتی این برابری همه‌شان را در بر گرفت، به ناله و فریاد افتادند و چون در عدالت قرار گرفتند، دلتنگ و غمگین شدند. از سوی دیگر، بخشش‌های معاویه به ثروتمندان و سرشناسان رسید و دل‌های مردم مشتاق دنیا شد. کمتر کسی از مردم است که دلبستهٔ دنیا نباشد، و بیشترشان از حق بیزارند، باطل را گوارا می‌یابند و دنیا را برمی‌گزینند.

لمّا قال له رهط من شیعته، فیهم مالك الأشتر: إنّا قاتلنا أهل البصرة و أهل الكوفة و رأی الناس واحد، و قد اختلفوا بعد، و تعادوا، و ضعفت النیة، و قلّ العدد، و أنت تأخذهم بالعدل، و تعمل فیهم بالحق، و تنصف الوضیع من الشریف، فلیس للشریف عندك فضل منزلة علی الوضیع. فضجّت طائفة ممن معك إذ عمّوا به، و اغتمّوا من العدل إذ صاروا فیه. و صارت صنائع معاویة عند أهل الغناء و الشرف، فتاقت أنفس الناس إلی الدنیا؛ و قلّ من الناس من لیس للدنیا بصاحب، و أكثرهم من یجتوی الحق و یستمرئ الباطل و یؤثر الدنیا.

ای امیر مؤمنان! اگر مال ببخشی، گردن‌های مردان به سویت خم می‌شود، دوستی‌شان خالص می‌شود و خیرخواهی‌شان را یکسره از آنِ خود می‌کنی و پس امام (ع) رو به اشتر فرمود:

فإن تبذل المال یا أمیر المؤمنین تمل إلیك أعناق الرجال، و تصف ودّهم، و تستخلص نصیحتهم و فقال علیه السّلام مخاطبا الأشتر:

اما آنچه دربارهٔ رفتار و روش عادلانهٔ ما گفتی، خدای شکست‌ناپذیر و باشکوه می‌فرماید: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ» (هر کس کار شایسته‌ای کند به سود خود اوست، و هر کس بدی کند به زیان خود اوست، و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی‌کند).

أمّا ما ذكرت من عملنا و سیرتنا بالعدل، فإنّ اللّه - عزّ و جلّ - یقول: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ .

منابع (۱)
  1. فصلت/ 46.

و من از اینکه در همین که گفتی کوتاهی کرده باشم، بیشتر می‌ترسم.

و أنا من أن أكون مقصّرا فیما ذكرت أخوف.

و اما اینکه گفتی حق بر آنان سنگین آمد و به همین سبب از ما جدا شدند؛ خدا می‌داند که آنان به سبب ستمی از ما جدا نشدند، و هنگامی که ما را رها کردند به عدالت پناه نبردند. آنان تنها دنیایی را خواستند که از دستشان رفتنی است؛ دنیایی که گویی همین حالا هم از آن جدا شده‌اند.

و أمّا ما ذكرت من أنّ الحقّ ثقل علیهم ففارقونا لذلك؛ فقد علم اللّه أنّهم لم یفارقونا من جور، و لا لجئوا إذ فارقونا إلی عدل، و لم یلتمسوا إلاّ دنیا زائلة عنهم كأن قد فارقوها.

و در روز قیامت حتماً از آنان پرسیده خواهد شد که آیا دنیا را می‌خواستند یا برای خدا کار می‌کردند؟

و لیسألنّ یوم القیامة: ألدّنیا أرادوا، أم للّه عملوا.

و اما آنچه دربارهٔ بخشیدن مال و خریدن دل مردان گفتی؛ برای ما روا نیست که از فیء (مالی که بی‌جنگ به دستِ مسلمانان آمده و از آنِ همه است) به کسی بیش از حقش بدهیم.

و أمّا ما ذكرت من بذل الأموال، و اصطناع الرّجال؛ فإنّه لا یسعنا أن نؤتی امرأ من الفیء أكثر من حقّه.

و خدای پاک و برتر فرموده است، و سخن او حق است: «کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرِینَ» (چه بسیار گروه اندکی که به اذن خدا بر گروه بسیاری پیروز شدند، و خدا با شکیبایان است).

و قد قال اللّه - سبحانه و تعالی - و قوله الحقّ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرِینَ .

منابع (۱)
  1. البقرة/ 249.

خدا محمد (ص) را به تنهایی برانگیخت، سپس پس از کمیِ یاران، شمارشان را بسیار کرد و گروهش را پس از خواری، عزت بخشید.

و قد بعث اللّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، وحده، فكثّره بعد القلّة، و أعزّ فئته بعد الذّلّة.

و اگر خدا بخواهد این کار را به ما بسپارد، دشواری‌اش را برایمان رام می‌کند و ناهمواری‌اش را بر ما آسان می‌سازد.

و إن یرد اللّه أن یولّینا هذا الأمر یذلّل لنا صعبه، و یسهّل لنا حزنه.

من از نظرِ تو آنچه را مایهٔ خشنودی خدای شکست‌ناپذیر و باشکوه باشد می‌پذیرم. به خواست خدا، تو نزد من از امین‌ترین یارانم، خیرخواه‌ترینشان برای من، و مورد اعتمادترینشان در دل من هستی.

و أنا قابل من رأیك ما كان للّه - عزّ و جلّ - رضی، و أنت من آمن أصحابی عندی، و أنصحهم لی، و أوثقهم فی نفسی إن شاء اللّه.

سپس امام (ع) رو به دیگران کرد و فرمود:

ثم خاطب علیه السّلام الآخرین فقال:

وای بر شما! ای مردم! آیا به من فرمان می‌دهید که پیروزی را با ستم کردن به مسلمانانی که سرپرستشان شده‌ام بجویم؟!

ویحكم أیّها النّاس؛! أ تأمرونّی أن أطلب النّصر بالجور فیمن ولّیت علیه من أهل الإسلام؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۶
منابع (۳)
  1. ورد فی الغارات ص 47. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن عبد اللّه بن محمد بن عثمان الثقفی، عن علی بن محمد بن أبی سیف، عن فضیل بن الجعد، عن مولی الأشتر، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد ابن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم التمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی السرائر ج 3 ص 564. عن إسماعیل بن مهران، عن عبید اللّه بن أبی الحرث الهمدانی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 198. عن علی بن محمد بن أبی سیف المدائنی، عن فضیل بن الجعد، عن مالك الأشتر، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی سراج الملوك ص 121. مرسلا.
  3. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد ابن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم التمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 318. مرسلا. و فی تحف العقول ص 131. مرسلا. و فی الإمامة و السیاسة ج 1 ص 174. مرسلا. باختلاف یسیر.

به خدا سوگند، تا خورشید می‌تابد و تا شب‌نشینی با ما به گفت‌وگو می‌نشیند و تا در آسمان ستاره‌ای به دنبال ستاره‌ای دیگر روان است، هرگز گرد چنین کاری نمی‌گردم.

و اللّه، لا أطور به ما طلعت شمس، و ما سمر بنا سمیر، و ما أمّ نجم فی السّماء نجما.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۶
منابع (۲)
  1. ورد فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 203.مرسلا عن علی بن محمد بن أبی سیف المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 197. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابی علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن الأسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن علی بن حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی نثر الدر.

به خدا سوگند، اگر این مال از آنِ خودم بود و نه آنان، باز هم میانشان برابر تقسیم می‌کردم؛ پس چگونه چنین نکنم، در حالی که این مال تنها مال خداست؟!

و اللّه لو كان المال لی دونهم لسوّیت بینهم، فكیف و إنّما المال مال اللّه؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۶
منابع (۳)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 203. مرسلا عن علی بن محمد بن أبی سیف المدائنی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6.عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 197. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابی علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن الأسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن علی بن حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی السرائر ج 3 ص 564. عن إسماعیل بن مهران، عن عبید اللّه بن أبی الحرث الهمدانی، عن علی علیه السّلام.
  3. مال لهم. ورد فی نسخة العام 550 ص 69 أ.

سپس امام (ع) فرمود:

ثم قال علیه السّلام:

به خدا سوگند، دنیای شما نزد من تنها مانند کاروانی است که بر سر آبشخوری فرود آمده‌اند و ناگهان کاروان‌سالارشان بر آنان بانگ می‌زند و کوچ می‌کنند. و خوشی‌های این دنیا در چشم من تنها مانند آب جوشان و چرکینی است که بنوشم، یا هندوانهٔ ابوجهلِ تلخ و ناگواری که جرعه‌جرعه فرو دهم، یا زهر افعی که در جامی لبریز به من بنوشانند، یا طوقی از آتش که چون کمندی خفه‌کننده به گردنم بیندازم.

و اللّه ما دنیاكم عندی إلاّ كسفر علی منهل حلّوا إذ صاح بهم سائقهم فارتحلوا؛ و لا لذاذتها فی عینی إلاّ كحمیم أشربه غسّاقا، أو علقم أتجرّعه زعاقا، أو سمّ أفعاة أسقاه دهاقا، أو قلادة من نار أوهقها خناقا.

منابع (۲)
  1. صائحهم. ورد فی الرسائل العشر للطوسی ص 319. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 161. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی الرسائل العشر للطوسی ص 319. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 161. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.

به خدا سوگند، این پیراهن پشمینه‌ام را آن‌قدر وصله زده‌ام که از وصله‌زننده‌اش شرمنده شده‌ام. و کسی به من گفت: «آیا آن را دور نمی‌اندازی؟»؛ چون دیگر آن را شایستهٔ وصله زدن هم نمی‌دید.

و اللّه لقد رقعت مدرعتی هذه حتّی استحییت من راقعها. و لقد قال لی قائل: أ لا تنبذها عنك، لا یرتضیها لیرقعها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۲)
  1. إقذف بها قذف الأتن. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 117. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 161. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصادر السابقة.

به او گفتم: وای بر تو، از من دور شو! که بامدادان، مسافران شب‌روی را می‌ستایند و تاریکی‌های خواب از چشمانشان رخت برمی‌بندد (یعنی در پایانِ راه، ارزشِ سختیِ آن آشکار می‌شود).

فقلت: ویحك اغرب عنّی؛ فعند الصّباح یحمد القوم السّری، و ینجلی عنهم غیابات الكری.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۶۰
منابع (۱)
  1. ورد فی تذكرة الخواص ص 111. مرسلا.

به خدا سوگند، اگر می‌خواستم، از دیباهای نفیس و نگارین شما جامه می‌پوشیدم، و مغز این گندم را با سینه‌های مرغان شما می‌خوردم، و آب زلال را در جام‌های نازکِ بلورین شما می‌نوشیدم؛ ولی من سخن خدا را، که بزرگی‌اش والاست، باور دارم آنجا که می‌فرماید:

و اللّه، لو شئت، لتسربلت بالعبقریّ المنقوش من دیباجكم، و لأكلت لباب هذا البرّ بصدور دجاجكم، و لشربت الماء الزّلال برقیق زجاجكم؛ و لكنّی أصدّق اللّه - جلّت عظمته - حیث یقول:

«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّارُ» (هر کس زندگی دنیا و زینت آن را بخواهد، نتیجهٔ کارهایشان را در همین دنیا به طور کامل به آنان می‌دهیم و در آن کم گذاشته نمی‌شوند * آنان کسانی هستند که در آخرت جز آتش بهره‌ای ندارند).

مَنْ كانَ یُرِیدُ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِكَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّارُ .

منابع (۱)
  1. سورة هود/ 15.

پس چگونه می‌توانم بر آتشی صبر کنم که اگر یک جرقه از شراره‌هایش به زمین پرتاب شود، گیاهانش را می‌سوزاند، و اگر کسی به قلهٔ کوهی پناه ببرد، گرمای سوزان آن آتش او را بر فراز همان قله می‌پزد؟!

فكیف أستطیع الصّبر علی نار لو قذفت بشرارة من شررها إلی الأرض لأحرقت نبتها، و لو اعتصمت نفس بقلّة لأنضجها وهج النّار فی قلّتها.

کدام‌یک برای علی بهتر است: اینکه نزد صاحب عرش، مقرب باشد، یا در آتشِ شعله‌ورِ دوزخ، خوار و رانده‌شده، و به سزای گناهش گرفتار خشم و در عذاب باشد؟!

و أیّما خیر لعلیّ؛ أن یكون عند ذی العرش مقرّبا، أو یكون فی لظی خسیئا مبّعدا، مسخوطا علیه بجرمه معذّبا؟!.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 161. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.

به خدا سوگند، اگر شب را بیدار بر خارِ سَعدان (گیاهی بسیار خاردار) سر کنم، یا در غل و زنجیر بسته بر زمین کشیده شوم، برایم دوست‌داشتنی‌تر است از این‌که روز قیامت، خدای برتر و پیامبرش محمد (ص) را دیدار کنم در حالی که به برخی از بندگان ستم کرده‌ام و چیزی از مالِ بی‌ارزش دنیا را به زور گرفته‌ام.

و اللّه لأن أبیت علی حسك السّعدان مسهّدا، أو أجرّ فی الأغلال مصفّدا؛ أحبّ إلیّ من أن ألقی اللّه - تعالی - و رسوله محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم القیامة ظالما لبعض العباد، و غاصبا لشیء من الحطام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۳)
  1. مرقّدا. ورد فی تفسیر روح الجنان. بالسند السابق.
  2. ورد فی تذكرة الخواص ص 143. مرسلا عن مجاهد، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
  3. ورد فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 161. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

چگونه به کسی ستم کنم، آن هم برای تنی که شتابان به سوی پوسیدگی بازمی‌گردد و ماندنش در لایه‌های خاک دراز است؛ و اگر هم اندکی زندگی کند، جای فرودش نزد صاحب عرش است؟!

و كیف أظلم أحدا لنفس یسرع إلی البلی قفولها، و یطول فی أطباق الثّری حلولها؛ و إن عاشت رویدا فبذی العرش نزولها؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988 - 7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.

ای گروه شیعیانم! بپرهیزید، که دنیا شما را با دندان‌های نیشش گزیده است؛ همچون گرگ‌هایش جانی را پس از جانی از شما می‌رباید، و این شترانِ کوچ برای سوارانشان خوابانده شده‌اند.

معاشر شیعتی؛ إحذروا فقد عضّتكم الدّنیا بأنیابها، تختطف منكم نفسا بعد نفس كذئابها، و هذه مطایا الرّحیل قد أنیخت لركّابها.

بدانید که سخن، شاخه‌ها و پیوندهایی دارد.

ألا إنّ الحدیث ذو شجون.

پس مبادا کسی از شما بگوید: سخن علی متناقض است!

فلا یقولنّ قائلكم: إنّ كلام علیّ متناقض!.

زیرا سخن، به فراخورِ پیشامدهاست.

لأنّ الكلام عارض.

به من خبر رسیده است که مردی از ساکنان مدائن، پس از دینِ پاکِ حق، از بیگانگانِ کافرِ آنجا پیروی کرده و از جامه‌های بافتهٔ دهقانِ (زمین‌دارِ عجم) آنجا پوشیده است؛ بامدادان خود را به مُشکِ این نافه‌ها (کیسه‌های مشکِ آهو) آغشته می‌کند و شامگاهان به عودِ هند خوش‌بو می‌کند؛ پیرامونش ریحانِ باغ است که سیبش را می‌بوید، و فرش‌های روم را بر تخت‌هایش برای او پهن کرده‌اند.

و لقد بلغنی أنّ رجلا من قطّان المدائن تبع بعد الحنیفیّة علوجه، و لبس من سربالة دهقانه منسوجه، و تضمّخ بمسك هذه النّوافج صباحه، و تبخّر بعود الهند رواحه، و حوله ریحان حدیقة یشمّ تفّاحه، و قد مدّ له مفروشات الرّوم علی سرره.

مرگ و نگون‌بختی بر او باد، پس از آن‌که به هفتاد سالگیِ عمرش نزدیک شده است! در حالی که پیرامونش پیرمردی است که از پیری بر زمینِ او آهسته و به‌زحمت راه می‌رود، و یتیمی از رنج و از هوسِ گوشت به خود می‌پیچد؛ اما او با پس‌مانده‌های خوراکِ تلخِ خود هم به آنان کمکی نکرده است!

تعسا له بعد ما ناهز السّبعین من عمره. و حوله شیخ یدبّ علی أرضه من هرمه، و ذو یتمة تضوّر من ضرّه و من قرمه؛ فما واساهم بفاضلات من علقمه!!!.

اگر خدا دستم را به او برساند، چنان او را خواهم کوبید که گندم را زیر دندان می‌کوبند، و حدِ دست (کیفرِ بریدنِ دست) را بر او اجرا خواهم کرد، و پس از حد، هشتاد تازیانه‌اش خواهم زد، و هر راهی را بر نادانیِ او خواهم بست.

لئن أمكننی اللّه منه لأخضمنّه خضم البرّ، و لأقیمنّ علیه حدّا من ید، و لأضربنّه الثّمانین بعد حدّ، و لأسدّنّ من جهله كلّ مسدّ.

مرگ و نگون‌بختی بر او باد!

تعسا له.

چرا جامهٔ مویین نپوشید؟

أ فلا شعّر.

چرا جامهٔ پشمین نپوشید؟

أ فلا صوّف.

چرا جامهٔ کُرکی نپوشید؟

أ فلا وبّر؟.

مگر گرده‌نانی خالی برای افطارِ شبِ تهی‌دستی نبود؟

أ فلا رغیف قفار للیل إفطار معدم؟.

مگر اشکی نبود که در تاریکیِ شب بر گونه‌ای فروچکد؟

أ فلا عبرة علی خدّ فی ظلمة لیل تنحدر؟.

و اگر مؤمن بود، هنگامی که چیزی را که مالکش نیست تباه می‌کرد، دلیلِ روشن بر ضد او تمام می‌شد.

و لو كان مؤمنا لا تّسقت له الحجّة إذا ضیّع ما لا یملك.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف.

به خدا سوگند، برادرم عقیل را دیدم که سخت تهی‌دست شده بود؛ تا آنجا که از گندمِ شما یک صاع (حدود سه کیلوگرم) از من درخواست کرد، و برای یک‌دهمِ وَسق (حدود هجده کیلوگرم) از جوِ شما دوباره به من رو آورد تا به گرسنگانش بخوراند، و نزدیک بود تا جایی که توان دارد، سومین روزش را هم با شکمِ خالی سر کند. و فرزندانش را گرسنه دیدم؛ موهایشان از سختیِ حالشان ژولیده و رنگ‌هایشان از فقرشان غبارآلود بود، گویی چهره‌هایشان را با عِظلِم (گیاهی با رنگِ تیره و کبود) سیاه کرده بودند.

و اللّه لقد رأیت أخی عقیلا و قد أملق حتّی استماحنی من برّكم صاعا، و عاودنی فی عشر وسق من شعیركم یطعمه جیاعه، و كاد یطوی ثالث أیّامه خامصا ما استطاعه. و رأیت صبیانه غرثی، شعث الشّعور من ضرّهم، غبر الألوان من فقرهم، كأنّما سوّدت وجوههم بالعظلم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۴)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی مناقب آل أبی طالب ج 2 ص 126. مرسلا. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام. باختلاف یسیر.
  3. أطفاله. ورد فی فی المصدرین السابقین. و أمالی الصدوق. بالسند السابق.
  4. ورد فی المصادر السابقة.

او با اصرار دوباره نزد من آمد و سخنش را پیاپی تکرار کرد. من به او گوش دادم؛ پس همین کار فریبش داد و گمان برد که دینم را به او می‌فروشم و از راهم جدا می‌شوم و به دنبالِ او می‌روم.

و عاودنی مؤكّدا، و كرّر علیّ القول مردّدا، فأصغیت إلیه سمعی، فغرّه، و ظنّ أنّی أبیعه دینی، و أتّبع قیاده مفارقا طریقتی.

منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة.
  2. أوتغ. ورد فی تفسیر روح الجنان. بالسند السابق.
  3. ما یسرّه. ورد فی المصدر السابق.
  4. طریقی. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 220. و نسخة الآملی ص 197. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 227. و نسخة الإسترابادی ص 365. و نسخة ابن النقیب ص 203. و نسخة عبده ص 494. و نسخة العطاردی ص 264.

پس تکه‌آهنی را برایش گداختم و به تنش نزدیک کردم تا از آن عبرت بگیرد؛ او از دردِ آن همچون بیماری دردمند نعره کشید، و نزدیک بود از داغِ آن بسوزد.

فأحمیت له حدیدة ثمّ أدنیتها من جسمه لیعتبر بها؛ فضجّ ضجیج ذی دنف من ألمها، و كاد أن یحترق من میسمها.

پس به او گفتم: ای عقیل، زنانِ داغ‌دار به عزایت بنشینند! آیا از آهنی می‌نالی که انسانی آن را برای بازی گداخته است، و مرا به آتشی می‌کشانی که خدای قهّارش به خشمِ خویش شعله‌ور ساخته است؟!

فقلت له: ثكلتك الثّواكل، یا عقیل؛ أ تئنّ من حدیدة أحماها إنسانها للعبه، و تجرّنی إلی نار سجّرها جبّارها لغضبه؟!.

منابع (۳)
  1. لمدعبة. ورد فی أمالی الصدوق. بالسند السابق. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  2. تجرّ إلیّ نارا. ورد فی نسخة العام 550 ص 148 أ.
  3. من غضبه. ورد فی المصدر السابق.

آیا تو از این آزار می‌نالی و من از آتشِ سوزانِ دوزخ ننالم؟!

أ تئنّ من الأذی و لا أئنّ من لظی؟!.

به خدا سوگند، اگر کیفر و پاداش هم از امت‌ها برداشته می‌شد و در خوابگاه‌هایشان با استخوان‌های پوسیده رها می‌شدند، باز هم از خشمِ نگهبانی شرم می‌کردم که گناهانِ رسواکنندهٔ ثبت‌شده را آشکار می‌سازد.

و اللّه لو سقطت المكافأة عن الأمم، و تركت فی مضاجعها بالیات فی الرّمم، لاستحییت من مقت رقیب یكشف فاضحات من الأوزار تنسخ.

پس باید شکیبایی کرد بر دنیایی که با سختی‌هایش می‌گذرد، همچون شبی که با خواب‌هایش به پایان می‌رسد.

فصبرا علی دنیا تمرّ بلأوائها كلیلة بأحلامها تنسلخ.

چقدر فاصله است میان جانی که در خیمه‌هایش در ناز و نعمت است و گناهکاری که در دوزخ فریاد می‌زند!

كم بین نفس فی خیامها ناعمة و بین أثیم فی جحیم یصطرخ؟.

پس از این تعجب مکن.

فلا تعجب من هذا.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

و شگفت‌تر از آن، کسی بود که شبانه به سراغ ما آمد با خوراکیِ پیچیده‌ای که در ظرفش پوشانده بود، و حلوایی که در کاسه‌اش پهن کرده بود و من از آن بدم آمد؛ گویی با آبِ دهانِ مار یا استفراغش سرشته شده بود. به او گفتم: آیا صله (بخششِ خویشاوندی) است یا زکات یا صدقه؟

و أعجب من ذلك طارق طرقنا بملفوفة زمّلها فی وعائها، و معجونة شنئتها بسطها فی إنائها، كأنّما عجنت بریق حیّة أو قیئها. فقلت له: أ صلة، أم زكاة، أم صدقة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین. باختلاف یسیر.

چرا که همهٔ این‌ها بر ما خاندانِ پیامبر حرام است، و در کتابِ خدا و سنتِ پیامبر، خمسِ خویشاوندان را جایگزینِ آن برای ما قرار داده‌اند.

فذلك كلّه محرّم علینا أهل البیت، و عوّضنا منه خمس ذی القربی فی الكتاب و السّنّة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۲)
  1. أهل بیت النّبوّة. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی المصدرین السابقین.

گفت: نه این است و نه آن و نه آن یکی؛ بلکه هدیه است. گفتم: مادرِ داغ‌دارت به عزایت بنشیند! آیا آمده‌ای که مرا با حلوایی که با قندِ خودتان شیرینش کرده‌اید، و خبیصِ (حلوای خرما و روغن) زردرنگی که با شیرهٔ خرمای خودتان برایم آورده‌ای، بفریبی و از دینِ خدا بازداری؟!

فقال: لا ذا و لا ذاك و لا ذلك؛ و لكنّها هدیّة. فقلت: هبلتك الهبول، أ عن دین اللّه أتیتنی لتخدعنی بمعجونة عرّقتموها بقندكم، و خبیصة صفراء أتیتنی بها بعصیر تمركم؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

آیا عقلت آشفته است، یا دیوانه‌ای، یا هذیان می‌گویی؟

أ مختبط أنت، أم ذو جنّة، أم تهجر؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴

آیا جان‌ها دربارهٔ هم‌وزنِ دانه‌ای خردل بازخواست نمی‌شوند؟

أ لیست النّفوس عن مثقال حبّة من خردل مسؤولة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴

پس دربارهٔ حلوای ساخته‌شده‌ای که فروبلعم چه بگویم؟

فماذا أقول فی معجونة أتزقّمها معمولة؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

به خدا سوگند، اگر هفت اقلیمِ زمین را با هرچه زیر آسمان‌های آن‌هاست به من بدهند، و ساکنانش را با دارایی‌هایشان رام و بندهٔ من کنند، تا خدا را دربارهٔ مورچه‌ای نافرمانی کنم که پوستِ جوی را از دهانش بربایم و بجوم، هرگز چنین نمی‌کردم و نمی‌خواستم.

و اللّه لو أعطیت الأقالیم السّبعة بما تحت أفلاكها، و استرقّ لی قطّانها، مذعنة بأملاكها، علی أن أعصی اللّه فی نملة أسلبها جلب شعیرة فألوكها؛ ما فعلت و لا أردت.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۴)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. جلف. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 366.
  3. ورد فی أمالی الصدوق. و فی تفسیر روح الجنان. بالسندین السابقین.
  4. ورد فی المصدرین السابقین.

به خدا سوگند، این دنیای شما نزد من بی‌ارزش‌تر است از برگی در دهانِ ملخی که آن را می‌جود، و نزد من پلیدتر است از استخوانِ خوکی که جذام‌گرفته‌ای به دورش می‌اندازد، و بر دلم تلخ‌تر است از هندوانهٔ ابوجهلی (میوه‌ای بسیار تلخ) که بیماری آن را می‌جود و دل‌آشوب می‌شود. پس چگونه خوراکیِ پیچیده‌ای را که در لفافه‌اش بسته‌ای، و حلوایی را که گویی با آبِ دهانِ مار یا استفراغش سرشته شده است بپذیرم؟!

و اللّه إنّ دنیاكم هذه عندی لأهون من ورقة فی فم جرادة تقضمها، و أقذر عندی من عراق خنزیر یقذف بها أجذمها، و أمرّ علی فؤادی من حنظلة یلوكها ذو سقم فیبشمها. فكیف أقبل ملفوفة عكمتها فی طیّها، و معجونة كأنّها عجنت بریق حیّة أو قیئها؟!!.

نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۶
منابع (۵)
  1. لدنیاكم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  2. فی عینی. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.
  3. فی فیّ. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 163. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.
  4. ورد فی المصدر السابق. و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 162. بالسند السابق.
  5. فی ید مجذوم. ورد فی نسخ النهج بروایة ثانیة.

خدایا، من از آن رمیدم، همچون رمیدنِ کره‌اسب از آهنِ داغش.

اللّهمّ إنّی نفرت عنها نفار المهرة من كیّها.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی الصدوق. و تفسیر روح الجنان. بالسندین السابقین.

علی را با نعمتی که نابود می‌شود و لذتی که نمی‌ماند چه‌کار؟! پس رهایم کنید تا از دنیای شما به نمک و گرده‌های نانم بسنده کنم؛ که با تقوای خدا (خودنگهداری از گناه) به رهاییِ خود امید دارم.

ما لعلیّ و نعیم یفنی، و لذّة لا تبقی!!. فدعونی أكتفی من دنیاكم بملحی و أقراصی؛ فبتقوی اللّه أرجو خلاصی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۴
منابع (۱)
  1. و لنعیم. ورد فی نسخة العام 400 ص 215. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 227. و هامش نسخة الإسترابادی ص 366. و نسخة عبده ص 495.

من و شیعیانم با چشمانی شب‌زنده‌دار و شکم‌هایی گرسنه به دیدار پروردگارمان خواهیم رفت، «لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ» تا خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند خالص کند و کافران را نابود سازد.

سألقی و شیعتی ربّنا بعیون ساهرة، و بطون خماص، لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْكافِرِینَ .

منابع (۱)
  1. آل عمران/ 141. و وردت الفقرة فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام.و فی تفسیر روح الجنان ج 10 ص 163. عن مفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن آبائه، عن علی علیه و علیهم السّلام.

به خدا پناه می‌بریم از خواب‌آلودگیِ خرد، زشتیِ لغزش، و بدی‌های کردار؛ و تنها از او یاری می‌خواهیم.

نعوذ باللّه من سبات العقل، و قبح الزّلل، و سیّئات العمل، و به نستعین.

و درود خدا بر محمد و خاندان پاکش باد.

و صلّی اللّه علی محمّد و آله الطّاهرین.

سپس امام (ع) زمانی دراز خاموش ماند و سخن نگفت.

ثم أرمّ علیه السّلام طویلا ساكتا.

آنگاه سرش را بالا آورد و فرمود:

ثم رفع رأسه و قال:

ای مردم! خدای پاک در داراییِ ثروتمندان، خوراکِ تهیدستان را واجب کرده است؛ پس هیچ تهیدستی گرسنه نماند مگر به سبب آنچه ثروتمندی از آن کام گرفته است.

أیّها النّاس؛ إنّ اللّه - سبحانه - فرض فی أموال الأغنیاء أقوات الفقراء؛ فما جاع فقیر إلاّ بما متّع به غنیّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲۸
منابع (۳)
  1. ورد فی أمالی الصدوق ص 718 المجلس 90 الحدیث 988-7. عن علی بن احمد بن موسی الدقاق، عن محمد بن الحسن الطائی، عن محمد بن الحسین الخشاب، عن محمد بن محسن، عن المفضل بن عمرو، عن جعفر الصادق، عن أبیه، عن جده، عن أبیه، عن علی علیه و علیهم السّلام. و فی السرائر ج 3 ص 564. عن إسماعیل ابن مهران، عن عبید اللّه بن أبی الحرث الهمدانی، عن علی علیه السّلام. باختلاف.
  2. ما یكفی الفقراء. ورد فی التاریخ الكبیر ج 2 ص 60 الحدیث 1685. عن أبی شهاب عبدربه، عن أبیض بن أنان، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن ابن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی الأموال ص 237 الحدیث 1910. عن أبی عبید، عن احمد ابن یونس، عن أبی شهاب الحناط، عن أبی عبد اللّه الثقفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و ورد فرض علی أغنیاء المسلمن فی أموالهم بقدر الّذی یسع فقراءهم فی المعجم الصغیر ج 1 ص 162. عن دلیل بن إبراهیم بن دلیل الإصبهانی، عن محمد بن عیسی أبی عبد اللّه المقری، عن ثابت بن محمد الزاهدی، عن عبد الرحمن بن محمد المحاربی، عن حارث بن سریح المنقری، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن محمد الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی المعجم الأوسط ج 4 ص 49. عن دلیل بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی أبی عبد اللّه المقری، عن ثابت بن محمد الزاهدی، عن عبد الرحمن بن محمد المحاربی، عن حرب بن سریح، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی تاریخ بغداد ج 2 ص 378 الرقم 888. عن أبی طالب محمد بمحمد بن إبراهیم بن غیلان البزاز، عن محمد بن عبد اللّه بن إبراهیم الشافعی، عن أبی عبد اللّه محمد بن سعید بن محمد بن سعید بن عمرو البورقی، عن احمد بن محمد بن مقاتل، عن محمد بن مردویه، عن أبی إسماعیل حفص بن عمر، عن عبید اللّه، عن محمد الباقر، عن أبیه علیهما السّلام، عن عمه محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 285 الحدیث 231. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  3. منع. ورد فی نسخة العام 400 ص 488. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 421.و نسخة ابن شذقم ص 763.

بدانید که خدا، که بزرگی‌اش والاست، روز قیامت آنان را دربارهٔ این کار بازخواست می‌کند، و به سختی از آنان حساب می‌کشد، سپس به عذابی سخت و ناگوار عذابشان می‌کند.

ألا و إنّ اللّه - تعالی جدّه - یسائلهم یوم القیامة عن ذلك، و یحاسبهم حسابا شدیدا، ثمّ یعذّبهم عذابا نكرا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۶نهج‌البلاغه، حکمت ۳۲۸
منابع (۴)
  1. ورد فی المعجم الأوسط ج 4 ص 49. عن دلیل بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی أبی عبد اللّه المقری، عن ثابت بن محمد الزاهدی، عن عبد الرحمن بن محمد المحاربی، عن حرب بن سریح، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. ورد فی المصدر السابق. و فی المعجم الصغیر ج 1 ص 162. عن دلیل بن إبراهیم ابن دلیل الإصبهانی، عن محمد بن عیسی أبی عبد اللّه المقری، عن ثابت بن محمد الزاهدی، عن عبد الرحمن بن محمد المحاربی، عن حارث بن سریح المنقری، عن محمد الباقر علیه السّلام، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و فی تاریخ بغداد ج 2 ص 378 الرقم 888. عن أبی طالب محمد بمحمد بن إبراهیم بن غیلان البزاز، عن محمد بن عبد اللّه بن إبراهیم الشافعی، عن أبی عبد اللّه محمد بن سعید بن محمد بن سعید بن عمرو البورقی، عن احمد بن محمد بن مقاتل، عن محمد بن مردویه، عن أبی إسماعیل حفص بن عمر، عن عبید اللّه، عن محمد الباقر، عن أبیه علیهما السّلام، عن عمه محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام. و فی ربیع الأبرار ج 2 ص 285 الحدیث 231. مرسلا. و فی الأموال ص 237 الحدیث 1910. عن أبی عبید، عن احمد بن یونس، عن أبی شهاب الحناط، عن أبی عبد اللّه الثقفی، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

هشیار باشید! هر کس از شما مالی دارد، از تباهی دوری کند؛ زیرا بخشیدنِ مال در جایی که حقش نیست، ولخرجی و اسراف و تباهی است.

ألا و من كان منكم له مال فإیّاه و الفساد؛ ف‌؛ إنّ إعطاء المال فی غیر حقّه تبذیر و إسراف و فساد.

منابع (۳)
  1. و النّسار. ورد فی. و وردت الفقرة فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی -
  2. حلّه. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 318. مرسلا.
  3. ورد فی المصدر السابق.

این کار هرچند صاحبش را در دنیا بالا می‌برد، در آخرت پستش می‌کند؛ و در میان مردم گرامی‌اش می‌دارد، اما نزد خدای باعزت و باشکوه خوارش می‌سازد.

و هو و إن كان یرفع صاحبه فی الدّنیا فه و یضعه فی الآخرة، و یكرمه فی النّاس و یهینه عند اللّه - عزّ و جلّ -.

منابع (۴)
  1. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین.
  2. ذكرا لصاحبه. ورد فی المصدرین السابقین. و فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 131. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 121. مرسلا. باختلاف یسیر.
  3. ورد فی أمالی المفید. و أمالی الطوسی. بالسندین السابقین.
  4. ورد فی المصدرین السابقین. و نثر الدر. و سراج الملوك.

هیچ کس مالش را در جایی که حقش نیست و نزدِ نااهلان نگذاشت، مگر آنکه خدای برتر او را از سپاسِ آنان محروم کرد و دوستیِ آنان برای دیگری شد.

و لم یضع امرؤ ماله فی غیر حقّه و عند غیر أهله إلاّ حرمه اللّه - تعالی - شكرهم، و كان لغیره ودّهم.

منابع (۱)
  1. ورد فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام.

و اگر کسی از آنان با او بماند که دوستی‌اش را بخواهد و به او سپاسگزاری نشان دهد، این کارش فقط چاپلوسی و دروغ و نیرنگی است که می‌خواهد با آن به او نزدیک شود تا از او بهره‌ای ببرد.

فإن بقی معه منهم من یرید له الودّ، و یظهر له الشّكر، فإنّما هو ملق و كذب و خدیعة یرید التّقرّب بها إلیه لینال منه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل ابن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 197. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابی علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن الأسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن علی بن حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی نثر الدر ج 1 ص 318. مرسلا.و فی تحف العقول ص 131. مرسلا. و فی سراج الملوك ص 121. مرسلا.

کسی که کارِ نیک را در جایی که حقش نیست و نزدِ نااهلش می‌گذارد، از کارِ خود هیچ بهره‌ای ندارد جز ستایشِ فرومایگان، تمجیدِ بدکاران، و سخنِ نادانان که تا وقتی به آنان می‌بخشد می‌گویند: «چقدر دستش بخشنده است!»؛ در حالی که او در راهِ خدای برتر بخیل است.

و لیس لواضع المعروف فی غیر حقّه، و عند غیر أهله، من الحظّ فیما أتی، إلاّ محمدة اللّئام، و ثناء الأشرار، و مقالة الجهّال، ما دام منعما علیهم ما أجود یده، و هو عن ذات اللّه - تعالی - بخیل.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۲

پس اگر روزی پایش بلغزد (گرفتار و تنگدست شود)، و به یاریِ آنان یا جبرانِ نیکی‌های گذشته‌اش نیاز پیدا کند، آنان بدترین دوست و فرومایه‌ترین رفیق‌اند. پس کدام بهره، بربادرفته‌تر و زیان‌بارتر از این بهره است؟

فإن زلّت به النّعل یوما، فاحتاج إلی معونتهم أو مكافأته ما سلف من مبرّته؛ فشرّ خلیل، و ألأم خدین. فأیّ حظّ أبور و أخسر من هذا الحظّ؟.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۶
منابع (۳)
  1. بصاحبهم. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 318. مرسلا. و فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی ابن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد بن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 131. مرسلا.
  2. ورد فی المصادر السابقة. و فی سراج الملوك ص 121. مرسلا. باختلاف.
  3. فشرّ خدین، و ألأم خلیل. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 109.

و کدام بخشش و کارِ نیک، تباه‌تر و کم‌بازده‌تر از این کارِ نیک است؟!

و أیّ فائد معروف أضیع و أقلّ عائدة من هذا المعروف؟!.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی. بالسند السابق. و تحف العقول.

پس هر کس از شما که خدا به او مالی داده است، باید با آن به خویشاوندان رسیدگی کند، از آن به خوبی مهمان‌نوازی کند، با آن اسیر و گرفتار را آزاد سازد، از آن به تهیدست ببخشد، و با آن به بدهکار و درراه‌مانده و مهاجران و مجاهدانِ در راه خدا یاری رساند؛ و به امیدِ پاداش، خود را بر پرداختِ حقوق و پیشامدهای سخت شکیبا دارد.

فمن آتاه اللّه منكم مالا، فلیصل به القرابة، و لیحسن منه الضّیافة، و لیفكّ به الأسیر و العانی، و لیعط منه الفقیر، و لیعن به الغارم و ابن السّبیل و المهاجرین و المجاهدین فی سبیل اللّه؛ و لیصبر نفسه علی الحقوق و النّوائب، ابتغاء الثّواب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۲
منابع (۴)
  1. ورد فی روضة العقلاء ص 236. عن عمرو بن محمد، عن الغلابی، عن بكر بن عامر العتری، عن هشام بن محمد، عن أبیه، عن علی علیه السّلام.
  2. ورد فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی الطوسی ص 197. عن أبی علی الحسن بن محمد بن الحسن الطوسی، عن أبیه أبی جعفر محمد بن الحسن ابی علی الطوسی، عن محمد بن محمد، عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن الأسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن علی بن حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام.و فی الكافی للكلینی ج 4 ص 31 الحدیث 3. عن عدة من أصحابنا، عن احمد ابن أبی عبد اللّه، عن محمد بن علی، عن احمد بن عمرو بن سلیمان البجلی، عن إسماعیل بن الحسن بن إسماعیل بن شعیب بن میثم الثمار، عن إبراهیم بن إسحاق المدائنی، عن رجل، عن أبی مخنف الأزدی، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 131. مرسلا.
  3. ورد فی المصادر السابقة. و روضة العقلاء. بالسند السابق. و فی نثر الدر ج 1 ص 318. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  4. الخطب. ورد فی الغارات ص 48. عن محمد، عن الحسن، عن إبراهیم، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة، عن علی علیه السّلام. و فی أمالی المفید ص 176 المجلس 22 الحدیث 6. عن أبی الحسن علی بن بلال المهلبی، عن علی بن عبد اللّه بن أسد الإصفهانی، عن إبراهیم بن محمد الثقفی، عن محمد بن عبد اللّه بن عثمان، عن علی بن أبی سیف، عن أبی حباب، عن ربیعة و عمارة و غیرهما، عن علی علیه السّلام.

چراکه دست یافتن به این خصلت‌ها، شرفِ بزرگواری‌های دنیا و رسیدن به فضیلت‌های آخرت است؛ اگر خدا بخواهد.

فإنّ فوزا بهذه الخصال شرف مكارم الدّنیا، و درك فضائل الآخرة. إن شاء اللّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۴۲
منابع (۱)
  1. فإنّه یحوز. ورد فی تحف العقول ص 131. مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۶۱۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن