کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

خطبه‌هاخطبه ۱۸۲۰ دقیقه خواندن

برتری پیامبر و خبر از آیندهٔ مسلمانان

خطبه‌ای از او (ع) دربارهٔ برتری پیامبر (ص) و خبر از آنچه در سده‌های آینده بر سر مسلمانان خواهد آمد

بی‌تاریخ

خطبه‌ای بلند در ستایش خدا و برتری‌های پیامبر، در نکوهش دنیادوستی و در خبر دادن از آنچه بر مسلمانان و بنی‌امیه خواهد گذشت. در متن و در منابع (العقد الفرید، جواهر المطالب، شرح الاخبار) هیچ نشانی از زمان، جا یا مناسبت آن نیست.

خطاب به: مردم (مخاطب مشخصی گفته نشده)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۳۳، خطبهٔ ۸۹، خطبهٔ ۱۰۵، خطبهٔ ۱۵۸، خطبهٔ ۶۳، خطبهٔ ۹۴، خطبهٔ ۲۰۱

بخش‌های این متن (۲۳)
  1. قدرت خدای پاک
  2. میزان عقب‌ماندگی مردم پیش از بعثت پیامبر (ص)
  3. فضیلت‌های پیامبر (ص) و ویژگی‌های رسالت او
  4. سرگردانی و نادانی مردم پیش از بعثت پیامبر (ص)
  5. بهره‌گیریِ درست و نادرست از دنیا
  6. سرانجامِ دل‌بستن به دنیا و تشویق به زهد در آن
  7. تشویق به عمل پس از دانستنِ ناپایداریِ دنیا
  8. تشویق به عبرت‌گرفتن از گذشتگان و زهد در دنیا
  9. نقش امام (ع) در رساندن پیام، همچون نقش پیامبر (ص)
  10. فرورفتن امت در دلبستگی به دنیا
  11. هشدار از پیرویِ خواهش‌های نفس و سخن گفتن بی‌دانش
  12. اهمیت جایگاه امام و وظیفه‌های او در برابر مردم
  13. تشویق به فهمِ عمیقِ دین و دانش‌اندوزی
  14. جایگاه بنیادین امام در اسلام
  15. سرانجامِ انحراف از خاندان پیامبر (ع)
  16. بدی‌هایی که پس از امام در انتظار مردم است
  17. سرانجامِ بدِ بنی‌امیه
  18. خبر از قیام عباسیان
  19. خبر از فتح دمشق و نابودی بنی‌امیه
  20. حالِ کسانی که به ستم و بیداد راضی‌اند
  21. تأکید امام (ع) بر اینکه راضی به ستم، شریکِ ستمگر است
  22. حالِ خون‌خواهانِ خاندان پیامبر (ع)
  23. خبر از حالِ کسانی که در یاریِ خاندان پیامبر سستی می‌کنند

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

ستایش از آنِ خداست که آغاز است و چیزی پیش از او نیست؛ پایان است و چیزی پس از او نیست؛ آشکار است و چیزی بالاتر از او نیست؛ و پنهان است و چیزی فروتر از او نیست.

الحمد للّه الأوّل فلا شیء قبله، و الآخر فلا شیء بعده، و الظّاهر فلا شیء فوقه، و الباطن فلا شیء دونه.

از داشتنِ همتایان برتر است و در نعمت بخشیدن به بندگان یگانه است. در پردهٔ عزت و فرمانرواییِ خویش نهان است و در نیرو و شکوه، یکتاست.

متعال عن الأنداد، متفرّد بالمنّة علی العباد، محتجب بالعزّة و الملكوت، متوحّد بالقوّة و الجبروت.

چشم‌ها او را نمی‌بینند و هیچ جنبش و آرامشی از او پنهان نمی‌ماند.

لا تراه العیون، و لا تعزب عنه حركة و لا سكون.

نه ضدی دارد و نه همتایی، و نه هم‌سنگی و نه مانندی.

لیس له ضدّ و لا ندّ، و لا عدل و لا مثل.

خدایی که بر نهان‌ها آگاه است و از گناهان درمی‌گذرد.

الّذی اطّلع علی الغیوب، و عفا عن الذّنوب.

به اجازهٔ خودش فرمانش را می‌برند و او سپاس می‌گزارد؛ و با آگاهی خودش نافرمانی‌اش می‌کنند و او می‌بخشد و می‌پوشاند.

یطاع بإذنه فیشكر، و یعصی بعلمه فیغفر و یستر.

هیچ‌چیزی که او بجوید نمی‌تواند ناتوانش کند، و هیچ‌کسی که او بخواهد نمی‌تواند از دسترسش بیرون بماند.

لا یعجزه شیء طلبه، و لا یمتنع منه أحد أراده.

توانا بود و بردباری کرد، کیفر داد و ستم نکرد، و هر که را دوست دارد و هر که را دشمن می‌دارد آزمود.

قدر فحلم، و عاقب فلم یظلم، و ابتلی من یحبّ و من یبغض.

آفریدگان را بی‌هیچ مادهٔ اولیه‌ای آفرید و آفرینش آنان را بی‌هیچ نمونهٔ پیشینی آغاز کرد.

خلق الخلق علی غیر أصل، و ابتدأهم علی غیر مثال.

آسمان را بی‌ستون برافراشت و زمین را بی‌هیچ پایه‌ای بر هوا گستراند؛ پس آن را هموار کرد و گستراند، و از آن آبی ریزان و گیاهی لرزان و شاداب بیرون آورد. پس گیاهانِ زمین تسبیحِ او گفتند و آب‌هایش به فرمان او روان شدند.

و رفع السّماء بغیر عمد، و بسط الأرض علی الهواء بغیر أركان، فمهّدها و فرشها، و أخرج منها ماء ثجّاجا، و نباتا رجراجا؛ فسبّحه نباتها، و جرت بأمره میاهها.

پاک است او! چه بزرگ است جایگاهش، چه نیکوست تدبیرش، و چه روان است فرمانش!

فسبحانه ما أعظم شأنه، و أحسن تقدیره، و أنفذ أمره.

ستایش از آنِ خدایی است که ستایش را ویژهٔ خود ساخت و آن را بر همهٔ آفریدگانش واجب کرد.

الحمد للّه الّذی استخلص الحمد لنفسه، و استوجبه علی جمیع خلقه.

خدایی که مهار هر چیزی به دست اوست و بازگشت هر چیزی به سوی اوست.

الّذی ناصیة كلّ شیء بیده، و مصیر كلّ شیء إلیه.

در فرمانروایی‌اش نیرومند است و در شکوه و چیرگی‌اش باریک‌بین و مهربان.

القویّ فی سلطانه، اللّطیف فی جبروته.

منابع (۱)
  1. ورد فی شرح الأخبار ج 2 ص 37 الحدیث 407. عن محمد بن راشد، عن عمرو ابن علی، عن علی علیه السّلام. و فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 344. مرسلا. باختلاف.

قدرت خدای پاک

دنیا و آخرت با مهارهایشان رام او شدند و آسمان‌ها و زمین‌ها کلیدهایشان را به سوی او افکندند. درختانِ سرسبز بامدادان و شامگاهان برای او سجده کردند، از شاخه‌هایشان آتش‌های درخشان برای او افروخته شد، و میوه‌های رسیده با فرمان‌های او بار دادند. آنچه را او ببخشد هیچ بازدارنده‌ای نیست و آنچه را او بازدارد هیچ بخشنده‌ای نیست.

إنقادت له الدّنیا و الآخرة بأزمّتها، و قذفت إلیه السّماوات و الأرضون مقالیدها، و سجدت له بالغدوّ و الآصال الأشجار النّاضرة، و قدحت له من قضبانها النّیران المضیئة، و آتت أكلها بكلماته الثّمار الیانعة. لا مانع لما أعطی، و لا معطی لما منع.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۳
منابع (۱)
  1. عیدانها. ورد فی نسخة العام 550 ص 73 أ.

به قدرت خود آفرینندهٔ آفریدگان است و به خواست خود رام‌کنندهٔ آنان.

خالق الخلائق بقدرته و مسخّرهم بمشیئته.

به پیمانش وفادار است و در وعده‌اش راست‌گو.

و فیّ العهد، صادق الوعد.

حسابرسی‌اش شتابان، کیفرش سخت و پاداشش فراوان است.

سریع الحساب، شدید العقاب، جزیل الثّواب.

چون داوری کند، در حکم خود ستم نمی‌کند و آنچه را قطعی کرده است برنمی‌گرداند. نه کاری را به تأخیر می‌اندازد و نه شتاب می‌کند، و از آنچه انجام می‌دهد بازخواست نمی‌شود.

لا یجور فی حكمه إذا قضی، و لا یصرف ما أمضی، و لا ینسئ و لا یعجّل، و لا یسأل عمّا یفعل.

به کسی که او را بخواند نزدیک است و به کسی که صدایش بزند پاسخ می‌دهد. به هر که به سایه‌اش پناه ببرد و به ریسمانش چنگ بزند نیکوکار و مهربان است، و در برابر کسی که از آیات و نشانه‌هایش به کج‌روی می‌گراید بردبار است.

قریب ممّن دعاه، مجیب لمن ناداه، برّ بمن لجأ إلی ظلّه و اعتصم بحبله، حلیم عمّن ألحد فی آیاته.

بر نعمت‌هایی که بخشیده و جز خودش کسی حقیقتِ آن‌ها را نمی‌شناسد، او را می‌ستایم و از او یاری می‌جویم.

أحمده و أستعینه علی ما أنعم به ممّا لا یعرف كنهه غیره.

و بر او توکل می‌کنم؛ توکلِ کسی که تسلیم قدرت اوست و از توان و نیروی خویش بیزاری جسته و به او پناه برده است.

و أتوكّل علیه توكّل المستسلم لقدرته، المتبرّئ من حوله و قوّته إلیه.

و گواهی می‌دهم، گواهی‌ای که هیچ شکی به آن راه ندارد، که معبودی جز او نیست؛ یگانه است و شریکی ندارد. معبودی یکتا، تنها و بی‌نیاز است؛ نه همسری برگزیده و نه فرزندی، در فرمانروایی شریکی ندارد و از سرِ خواری و ناتوانی نیازمند سرپرست و یاوری نبوده است، و او بر هر چیزی تواناست.

و أشهد شهادة لا یشوبها شكّ أنّه لا إله إلاّ هو وحده لا شریك له، إلها واحدا فردا صمدا، لم یتّخذ صاحبة و لا ولدا، و لم یكن له شریك فی الملك و لم یكن له ولیّ من الذّلّ و هو علی كلّ شیء قدیر.

او که عزیز و بزرگ است، با این سخن خود ادعای هر مدعی را برید: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ» (جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه مرا بپرستند).

قطع ادّعاء المدّعی بقوله - عزّ و جلّ -: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ .

منابع (۱)
  1. الذاریات/ 56.

و گواهی می‌دهم که محمد (ص) برگزیدهٔ او از میان آفریدگانش و امینِ او بر وحیِ اوست.

و أشهد أنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صفوته من خلقه، و أمینه علی وحیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 344.مرسلا. باختلاف یسیر.

خدا او را فرستاد تا به کار نیک فرمان دهد، از کار ناپسند بازدارد و به سوی حق فرابخواند. او را در روزگاری فرستاد که میان آمدنِ پیامبران فاصله افتاده بود، در کردارها لغزش پدید آمده بود، نادانی گسترش یافته بود و امت‌ها در خوابی دراز فرورفته بودند. پیمان‌های استوار گسسته شده بود، زبان‌ها به کشمکش برخاسته بودند، فتنه‌ها آهنگِ تاختن کرده بودند و کارها از هم پاشیده بود. مردم در گمراهی و کوری از دیدنِ حق بودند، ستمگری بی‌باکانه می‌تاخت، دین رو به نابودی می‌رفت و آتش جنگ‌ها شعله‌ور بود.

أرسله بالمعروف آمرا، و عن المنكر ناهیا، و إلی الحقّ داعیا؛ علی حین فترة من الرّسل، و هفوة من العمل، و انبساط من الجهل، و طول هجعة من الأمم، و انتقاض من المبرم، و تنازع من الألسن، و اعتزام من الفتن، و انتشار من الأمور، و ضلالة من النّاس، و عمی عن الحقّ، و اعتساف من الجور، و امتحاق من الدّین، و تلظّ من الحروب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹
منابع (۶)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 60 الحدیث 7. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 2. مرسلا.
  3. غباوة. ورد فی نسخ النهج. باختلاف الروایة.
  4. اعترام. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 60. و نسخة نصیری ص 35. و نسخة ابن النقیب ص 60. و نسخة العام 550 ص 36 ب. و نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 387. عن روایة. و نسخة العطاردی ص 87. و ورد اعتراض فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 387. عن روایة.
  5. اختلاف. ورد فی جواهر المطالب ج 1 ص 345. مرسلا.
  6. ورد فی جواهر المطالب. و فی الكافی للكلینی ج 1 ص 60 الحدیث 7. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 2. مرسلا.

پس خدا به دنبال پیامبران، او را فرستاد و وحی را به او پایان داد؛ و او در راه خدا با کسانی که از خدا روی گردانده بودند و کسانی که برای او همتا قرار می‌دادند جهاد کرد.

فقفّی به الرّسل، و ختم به الوحی؛ فجاهد فی اللّه المدبرین عنه، و العادلین به.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

در آن هنگام، نورِ دنیا تیره شده و فریبکاری‌اش آشکار بود؛ درست در زمانی که برگ‌هایش زرد شده، شاخه‌هایش خشکیده، امید از میوه‌اش بریده و آبش فروکش کرده بود.

و الدّنیا كاسفة النّور، ظاهرة الغرور؛ علی حین اصفرار من ورقها، و یبس من أغصانها، و إیاس من ثمرها، و اغورار من مائها.

منابع (۲)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا.
  2. إعوار. ورد فی نسخة ابن أبی الحدید ج 6 ص 387. و نسخة عبده ص 157. و ورد اعورار فی نسخة ابن النقیب ص 60. و شرح ابن أبی الحدید (طبعة دار الأندلس) ج 6 ص 387. و ورد إغوار فی نسخة ابن شذقم ص 136. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 6 ص 388. عن روایة.

نشانه‌های راهِ هدایت محو شده بود و پرچم‌های نابودی آشکار.

قد درست منار الهدی، و ظهرت أعلام الرّدی.

منابع (۲)
  1. أعلام. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 136.
  2. لاحت. ورد فی نسخة العام 550 ص 36 ب.

دنیا با اهل خود ترش‌رو و در برابر خواهندگانش عبوس و تیره بود؛ پشت کرده بود و رو نمی‌آورد. چشمان اهل خود را کور کرده و روزگارش را بر آنان تاریک ساخته بود.

فهی متجهّمة لأهلها، عابسة فی وجه طالبها مكفهرّة، مدبرة غیر مقبلة؛ و قد أعمت عیون أهلها، و أظلمت علیهم أیّامها.

منابع (۱)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 60 الحدیث 7. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 2. مرسلا.

میوه‌اش فتنه بود، خوراکش مردار، جامهٔ زیرینش ترس و بالاپوشش شمشیر.

ثمرها الفتنة، و طعامها الجیفة، و شعارها الخوف، و دثارها السّیف.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

میزان عقب‌ماندگی مردم پیش از بعثت پیامبر (ص)

مردم پیوند خویشاوندی خود را بریده بودند، خون یکدیگر را می‌ریختند و دخترانِ زنده‌به‌گورِ خود را در خاک دفن می‌کردند.

و قد قطعوا أرحامهم، و سفكوا دماءهم، و دفنوا فی التّراب الموءودة من أولادهم.

هر کس به جای فرزندانش، زندگیِ خوش و آسایشِ بهره‌های دنیا را برمی‌گزید.

یختار دونهم طیب العیش، و رفاهیّة حظوظ الدّنیا.

نه از خدا امید پاداشی داشتند و نه ـ به خدا سوگند ـ از کیفر او می‌ترسیدند.

لا یرجون من اللّه ثوابا، و لا یخافون، و اللّه، منه عقابا.

زنده‌شان کوری ناپاک است، و مرده‌شان در آتش دوزخ ناامید و سرافکنده است.

حیّهم أعمی نجس، و میّتهم فی النّار مبلس.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.

فضیلت‌های پیامبر (ص) و ویژگی‌های رسالت او

تا اینکه خدا محمد (ص) را فرستاد؛ گواه و مژده‌دهنده و هشداردهنده. در کودکی بهترینِ آفریدگان بود و در میان‌سالی بزرگوارترینشان.

حتّی بعث اللّه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شهیدا و بشیرا و نذیرا. خیر البریّة طفلا، و أنجبها كهلا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵

خوی و منشش از همهٔ پاکان پاک‌تر بود و بارانش، از همهٔ کسانی که از آنان بارانِ بخشش می‌خواهند، پیوسته‌تر.

أطهر المطهّرین شیمة، و أمطر المستمطرین دیمة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵

پس خدا وحی را به دست او کامل کرد و به وسیلهٔ او اهل زمین را هشدار داد.

[ف] تمّم به الوحی، و أنذر به أهل الأرض.

منابع (۱)
  1. ورد فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 345. مرسلا.

او (ص) نیز در خیرخواهی سنگ تمام گذاشت، بر راه درست پیش رفت و به سوی حکمت و پند فراخواند. خدا او را زمانی برانگیخت که مردم در سرگردانی گمراه بودند و در فتنه هیزم جمع می‌کردند (کورکورانه دست به هر کاری می‌زدند).

فبالغ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی النّصیحة، و مضی علی الطّریقة، و دعا إلی الحكمة و الموعظة. بعثه اللّه و النّاس ضلاّل فی حیرة، و حاطبون فی فتنة.

منابع (۳)
  1. () من: فبالغ. إلی: الجهل. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 95.
  2. (*) من المؤكد أن هنا سقطا من الكلام یبدو جلیا فی شروح الشارحین، و هو: دعا إلی الله بالحكمة و الموعظة الحسنة استقاء من قوله تعالی: اُدْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ. لكننا لم نتدخل فی النصّ لأننا لم نجده فی أی من النسخ.
  3. خابطون. ورد فی نسخة العام 400 ص 104. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 107. و نسخة العام 550 ص 47 أ. و نسخة الإسترابادی ص 117. و متن منهاج البراعة ج 7 ص 113. و نسخة عبده ص 237. و نسخة العطاردی ص 105. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - الهند. و ورد حابطون فی هامش نسخة العام 550 ص 47 أ.

سرگردانی و نادانی مردم پیش از بعثت پیامبر (ص)

خواهش‌های نفس آنان را به دنبال خود کشیده بود، تکبر به لغزششان انداخته بود و جاهلیتِ (دورانِ پیش از اسلام) سراسر نادانی، سبک‌مغز و بی‌خردشان کرده بود؛ سرگردان در تزلزل و بی‌ثباتیِ کارها، و گرفتار در بلای نادانی.

قد استهوتهم الأهواء، و استزلّتهم الكبریاء، و استخفّتهم الجاهلیّة الجهلاء؛ حیاری فی زلزال من الأمر، و بلاء من الجهل.

منابع (۲)
  1. استزلّهم الكبراء. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 77. و هامش نسخة نصیری ص 46. و نسخة الإسترابادی ص 117. و هامش نسخة العام 550 ص 47 أ.باختلاف یسیر.
  2. بلبال. ورد فی بحار الأنوار ج 18 ص 219. عن نسخة من النهج،

پس پیامبرِ خدا (ص) برایشان نسخه‌ای از آنچه در کتاب‌های آسمانیِ پیشین بود آورد، و تصدیق‌کنندهٔ کتاب‌هایی که پیشِ رویش بود، و نوری که از آن پیروی می‌شود، و جداسازندهٔ روشنِ حلال از شک و شبههٔ حرام. آن کتاب، قرآن است؛ پس از آن بخواهید با شما سخن بگوید. هرگز با شما سخن نخواهد گفت، ولی من از آن به شما خبر می‌دهم.

فجاءهم نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنسخة ما فی الصّحف الأولی، و تصدیق الّذی بین یدیه، و النّور المقتدی به، و تفصیل الحلال من ریب الحرام. ذلك القرآن؛ فاستنطقوه، و لن ینطق لكم، و لكن أخبركم عنه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۸
منابع (۴)
  1. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 60 الحدیث 7. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 3. مرسلا.
  2. للمقتدی به. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 134.
  3. ورد فی الكافی، بالسند السابق. و تفسیر القمی.
  4. ورد فی المصدرین السابقین.

بدانید که در قرآن، دانشِ آنچه تا روز قیامت می‌آید، و سخن از گذشته، و دوای دردِ شما، و سامانِ کارهای میان شما، و روشن‌کردنِ چیزهایی است که در آن‌ها دچار اختلاف شده‌اید.

ألا إنّ فیه علم ما یأتی إلی یوم القیامة، و الحدیث عن الماضی، و دواء دائكم، و نظم ما بینكم، و بیان ما أصبحتم فیه تختلفون.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۸
منابع (۲)
  1. ورد فی المصدرین السابقین.
  2. و حكم. ورد فی الكافی للكلینی ج 1 ص 60 الحدیث 7. عن محمد بن یحیی، عن بعض أصحابه، عن هارون بن مسلم، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر القمی ج 1 ص 3. مرسلا.

پس اگر دربارهٔ قرآن از من می‌پرسیدید، به شما می‌آموختم؛ چون من از همهٔ شما داناترم.

فلو سألتمونی عنه لعلّمتكم، لأنّی أعلمكم.

بهره‌گیریِ درست و نادرست از دنیا

بندگان خدا! شما را به تقوای الهی (خودنگهداری از گناه) سفارش می‌کنم؛ زیرا تقوا نگه‌دارنده از هر گمراهی، و راهِ رسیدن به هر نجاتی است.

أوصیكم، عباد اللّه، بتقوی اللّه، فإنّها العصمة من كلّ ضلالة، و السّبیل إلی كلّ نجاة.

انگار همین حالا پیکرهایی را می‌بینید که جان‌هایشان از آن‌ها جدا شده و گورهایشان آن‌ها را در بر گرفته است.

فكأنّكم بالجثث قد زایلتها أرواحها، و تضمّنتها أجداثها.

هیچ سال‌خورده‌ای از شما به پیشواز روزی از عمرش نمی‌رود، مگر با کم‌شدنِ روزی دیگر از مهلت زندگی‌اش.

فلن یستقبل معمّر منكم یوما من عمره إلاّ بانتقاص آخر من أجله.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدرین السابقین. و فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا. فی جواهر المطالب ج 1 ص 345. مرسلا.

دنیا فقط پایانِ دیدِ انسانِ کور است که آن‌سوی آن، چیزی را نمی‌بیند؛ اما انسانِ بینا نگاهش از دنیا می‌گذرد و می‌داند که سرای اصلی آن‌سوی دنیاست. پس بینا از دنیا رخت برمی‌بندد، و کور به دنیا چشم می‌دوزد؛ بینا از دنیا توشه برمی‌گیرد، و کور برای دنیا اندوخته جمع می‌کند.

و إنّما الدّنیا منتهی بصر الأعمی لا یبصر ممّا وراءها شیئا، و البصیر ینفذها بصره، و یعلم أنّ الدّار وراءها. فالبصیر منها شاخص، و الأعمی إلیها شاخص، و البصیر منها متزوّد، و الأعمی لها متزوّد.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۳۳
منابع (۱)
  1. البوار. ورد فی إرشاد القلوب ص 19. مرسلا.

سرانجامِ دل‌بستن به دنیا و تشویق به زهد در آن

هشیار باشید! دوستیِ دنیا سرآغازِ هر خطا، و دروازهٔ هر بلا، و جایگاهِ گردآمدنِ هر فتنه، و انگیزهٔ هر شک و تردیدی است.

ألا و حبّ الدّنیا رأس كلّ خطیئة، و باب كلّ بلیّة، و مجمع كلّ فتنة، و داعیة كلّ ریبة.

و وای بر کسی که دنیا را گرد آورد و آن را برای کسی به ارث بگذارد که ستایشش نمی‌کند، و خود نزد کسی برود که عذرش را نمی‌پذیرد!

و الویل لمن جمع الدّنیا و أورثها من لا یحمده، و قدم علی من لا یعذره.

منابع (۱)
  1. ورد فی مطالب السؤول ص 191. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 75 ص 23 الحدیث 86. مرسلا.

بدانید که دنیا سرایی است که کسی از آن سالم نمی‌ماند مگر با زهد (دل نبستن به دنیا) در آن، و با هیچ‌چیزی که برای دنیا باشد نجات نمی‌یابد. مردم در دنیا با خودِ دنیا آزمایش شده‌اند؛ پس آنچه از دنیا برای دنیا گرفتند، از دستشان بیرون آورده می‌شود و بر سرِ آن حساب پس می‌دهند؛ و آنچه از دنیا برای غیرِ دنیا گرفتند، در پیشِ رویشان به آن می‌رسند و در آن ماندگار می‌شوند.

ألا و إنّ الدّنیا دار لا یسلم منها إلاّ بالزّهد فیها، و لا ینجی بشیء كان لها. إبتلی النّاس فیها بها فتنة، فما أخذوا منها لها أخرجوا منه و حوسبوا علیه، و ما أخذوا منها لغیرها قدموا علیه و أقاموا فیه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 161 الحدیث 12. و ص 268 الحدیث 322. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 107 و 148. مرسلا.
  2. إلاّ بها. ورد فی نسخة نصیری ص 21. و نسخة الآملی ص 43.

پس آخرت را به دنیا نفروشید، و نابودی را جایگزین ماندگاری نکنید، و دانشتان را به نادانی و یقینتان را به شک تبدیل نکنید.

[ف] لا تبیعوا الآخرة بالدّنیا، و لا تستبدلوا الفناء بالبقاء، و لا تجعلوا علمكم جهلا، و یقینكم شكّا.

منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 814 الحدیث 184. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 524. مرسلا.
  2. (**) من: لا تجعلوا. إلی: فأقدموا. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 274.

تشویق به عمل پس از دانستنِ ناپایداریِ دنیا

هرگاه دانستید عمل کنید، و هرگاه یقین یافتید پیش بروید؛ زیرا دنیا نزد خردمندان مانند سایهٔ پس از نیمروز یا توشهٔ مسافرِ سواره است: در همان حال که آن را گسترده می‌بینی، ناگهان جمع می‌شود؛ و در همان حال که رو به فزونی است، ناگهان کم می‌شود.

إذا علمتم فاعملوا، و إذا تیقّنتم فأقدموا؛ فإنّها عند ذوی العقول كفیء الظّلّ، أو زاد الرّاكب؛ بینا تراه سابغا حتّی قلص، و زائدا حتّی نقص.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۶۳
منابع (۲)
  1. إنّما دنیاكم. ورد فی العقد الفرید لابن عبد ربه ج 4 ص 159. مرسلا.
  2. ورد فی المصدر السابق.

خدا، آن خدای پاک، در بازداشتنِ شما از دنیا حجت را بر شما تمام کرده، و شما را از آن بیم داده و برحذر داشته و سخن را به نهایت رسانده است.

و قد أعذر اللّه - سبحانه - إلیكم فی النّهی عنها، و أنذركم و حذّركم منها، فأبلغ.

و شما را می‌ترسانم از روزی که خدای مقتدر و چیره، بنده‌اش را فرامی‌خواند؛ روزی که نشانه‌های او پاک می‌شود، خانه‌هایش بی‌او سوت‌وکور می‌ماند، و کودکانش یتیم می‌شوند؛ سپس به گودالی از زمین می‌رود و گونه‌اش بر خاک می‌افتد، بی‌آنکه بالشی زیر سر یا بستری زیر تن داشته باشد.

و أحذّركم دعاء العزیز الجبّار عبده، یوم تعفی آثاره، و توحش منه دیاره، و ییتم صغاره؛ ثمّ یصیر إلی حفیر من الأرض متعفّرا علی خدّه، غیر موسّد و لا ممهّد.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی غرر الحكم ج 1 ص 268 الحدیث 322. مرسلا.و فی عیون الحكم و المواعظ ص 148. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 73. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و بدانید هیچ‌چیز نیست مگر اینکه صاحبش کم‌کم از آن سیر یا خسته می‌شود، جز زندگی؛ زیرا او در مرگ آسایشی برای خود نمی‌بیند. و این فقط مانند حکمت است که زندگیِ دلِ مرده، بیناییِ چشمِ کور، شنواییِ گوشِ کر، و سیرابیِ انسانِ تشنه است؛ و همهٔ بی‌نیازی و سلامت در آن است.

و اعلموا أنّه لیس من شیء إلاّ و یكاد صاحبه أن یشبع منه أو یملّه إلاّ الحیاة، فإنّه لا یجد له فی الموت راحة. و إنّما ذلك بمنزلة الحكمة الّتی هی حیاة للقلب المیّت، و بصر للعین العمیاء، و سمع للأذن الصّمّاء، و ریّ للظّمآن؛ و فیها الغنی كلّه و السّلامة.

منابع (۱)
  1. (**) من: و اعلموا. إلی: و السّلامة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 133.

تشویق به عبرت‌گرفتن از گذشتگان و زهد در دنیا

بدانید که بیناترینِ چشم‌ها چشمی است که نگاهش در خیر و نیکی نفوذ کند. بدانید که شنواترینِ گوش‌ها گوشی است که یادآوری و پند را در خود نگه دارد و بپذیرد.

ألا إنّ أبصر الأبصار ما نفذ فی الخیر طرفه. ألا إنّ أسمع الأسماع ما وعی التّذكیر و قبله.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵

بندگان خدا! عبرت بگیرید و آن کارهایی را به یاد آورید که پدرانتان و برادرانتان در گروِ آن‌ها گرفتارند و بر سرِ آن‌ها بازخواست می‌شوند. به جانم سوگند، زمانِ درازی بر شما و آنان نگذشته است، و روزگارها و قرن‌ها میان شما و آنان فاصله نینداخته است؛ و امروزِ شما از روزی که در صلبِ آنان (نسلِ پدرانتان) بودید، چندان دور نیست.

فاعتبروا، عباد اللّه، و اذكروا تیك الّتی آباؤكم و إخوانكم بها مرتهنون، و علیها محاسبون. و لعمری، ما تقادمت بكم و لا بهم العهود، و لا خلت فیما بینكم و بینهم الأحقاب و القرون؛ و ما أنتم الیوم من یوم كنتم فی أصلابهم ببعید.

منابع (۳)
  1. (**) من: فاعتبروا. إلی: ببعید. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 89.
  2. تلك. ورد فی نسخة العام 550 ص 36 ب.
  3. الدّهور. ورد فی نسخة العام 400 ص 84. و نسخة ابن المؤدب ص 60.

و کتاب خدا در میان شماست: گویایی که زبانش خسته و درمانده نمی‌شود، خانه‌ای که ستون‌هایش فرو نمی‌ریزد، و عزتی که یارانش شکست نمی‌خورند. با آن می‌بینید، با آن سخن می‌گویید و با آن می‌شنوید. بخشی از آن از زبانِ بخش دیگر سخن می‌گوید و بخشی بر بخش دیگر گواهی می‌دهد. نه در کار خدا دچار دوگانگی می‌شود و نه همراه خود را از خدا جدا می‌کند.

و كتاب اللّه بین أظهركم، ناطق لا یعیا لسانه، و بیت لا تهدم أركانه، و عزّ لا یهزم أعوانه؛ تبصرون به، و تنطقون به، و تسمعون به؛ و ینطق بعضه ببعض، و یشهد بعضه علی بعض، و لا یختلف فی اللّه و لا یخالف بصاحبه عن اللّه.

منابع (۲)
  1. (***) من: و كتاب اللّه. إلی: بصاحبه عن اللّه. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 133.
  2. أنصاره. ورد فی نسخة ابن شذقم ص 244.

نقش امام (ع) در رساندن پیام، همچون نقش پیامبر (ص)

به خدا سوگند، پیامبر (ص) هیچ چیزی را به گوش پیشینیان نرساند مگر اینکه من امروز همان را به گوش شما می‌رسانم. گوش‌های شما امروز کمتر از گوش‌های دیروز آنان نیست؛ و در آن روزگار چشم‌هایی برایشان گشوده نشد و دل‌هایی به آنان داده نشد، مگر اینکه در این روزگار هم مانند همان‌ها به شما داده شده است.

و اللّه ما أسمعهم الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا إلاّ و ها أنا ذا الیوم مسمعكموه. و ما أسماعكم الیوم بدون أسماعهم بالأمس، و لا شقّت لهم الأبصار، و لا جعلت لهم الأفئدة فی ذلك الأوان، إلاّ و قد أعطیتم مثلها فی هذا الزّمان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

به خدا سوگند، پس از آنان به چیزی بینا نشدید که آنان ندانسته باشند، و چیزی ویژهٔ شما نشد که آنان از آن محروم مانده باشند.

و اللّه ما بصّرتم بعدهم شیئا جهلوه، و لا أصفیتم به و حرموه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

ای مردم! از شعلهٔ چراغِ پنددهنده‌ای که خود پند پذیرفته است روشنایی بگیرید، خیرخواهیِ نصیحت‌گرِ بیدار را بپذیرید، از آبِ زلالِ چشمه‌ای که از تیرگی صاف شده است برکشید، و از کوهِ یاقوتِ سرخ توشه بردارید.

أیّها النّاس؛ استصبحوا من شعلة مصباح واعظ متّعظ، و اقبلوا نصیحة ناصح متیقّظ‌، و امتاحوا من صفو عین قد روّقت من الكدر، و امتاروا من طور الیاقوت الأحمر.

منابع (۴)
  1. (**) من: أیّها النّاس. إلی: من الكدر. ورد فی خطب الرضی تحت الرقم 105.
  2. إستضیئوا. ورد فی نسخة نصیری ص 59. و نسخة العام 550 ص 53 أ.
  3. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 136 الحدیث 67. مرسلا. و فی المعیار و الموازنة ص 272. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 92. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 370. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  4. ورد فی المعیار و الموازنة. و فی المسترشد للطبری ص 403 الحدیث 136. مرسلا.

فرورفتن امت در دلبستگی به دنیا

بلا و گرفتاری به سراغ شما آمده، در حالی که مهارش رها و تنگِ زیر شکمش شل است (چون شتری بی‌مهار). پس مبادا آنچه فریب‌خوردگان در آنند شما را بفریبد.

و لقد نزلت بكم البلیّة جائلا خطامها، رخوا بطانها. فلا یغرّنّكم ما أصبح فیه أهل الغرور.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

خوشی‌های دنیا به کامتان شیرین نشد و نتوانستید از پستان‌هایش شیر بدوشید، مگر پس از آنکه آن را با مهاری رها و تنگِ پالانی لرزان یافتید (آمادهٔ بر زمین زدنِ سوار). کار به جایی رسیده که حرامِ دنیا نزد گروه‌هایی همچون درختِ سدرِ بی‌خار (گوارا و بی‌دردسر) شده، و حلالش دور و نایاب گشته است.

فما احلولت لكم الدّنیا فی لذّاتها، و لا تمكّنتم من رضاع أخلافها، إلاّ من بعد ما صادفتموها جائلا خطامها، قلقا و ضینها. قد صار حرامها عند أقوام بمنزلة السّدر المخضود، و حلالها بعیدا غیر موجود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹
منابع (۲)
  1. (**) من: فما احلولت. إلی: ممدودا. و من: فالأرض. إلی: مقبوضة. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 105.
  2. جابلا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 61. و نسخة نصیری ص 36.

به خدا سوگند، شما این دنیا را تنها سایه‌ای کشیده‌شده تا سرآمدی شمرده و معین یافتید.

و إنّما صادفتموها، و اللّه، ظلا ممدودا إلی أجل معدود.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۸۹

خدا رحمتتان کند، بر پایهٔ نشانه‌های روشن عمل کنید؛ زیرا زمین برای شما باز و بی‌مانع است، و راه، مسیری آشکار است که به سرای سلامت (بهشت) فرامی‌خواند. در این زمین دست‌های شما باز است و دست‌های پیشوایان از شما کوتاه؛ شمشیرهای شما بر آنان مسلط است و شمشیرهای آنان از شما بازداشته است.

إعملوا، رحمكم اللّه، علی أعلام بیّنة؛ فالأرض لكم شاغرة، [و] الطّریق نهج یدعو إلی دار السّلام، و أیدیكم فیها مبسوطة، و أیدی القادة عنكم مكفوفة، و سیوفكم علیهم مسلّطة، و سیوفهم عنكم مقبوضة.

منابع (۲)
  1. (***) من: إعملوا. إلی: بیّنة. و من: الطّریق. إلی: دار السّلام. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 94.
  2. و الأرض. ورد فی المعیار و الموازنة للإسكافی ص 272. مرسلا.

شما با فرصت و آسودگی در سرایی هستید که جای جبران و جلب خشنودی خداست؛ نامه‌های اعمال گشوده است، قلم‌ها روان است، بدن‌ها سالم است، زبان‌ها آزاد است، توبه شنیده می‌شود و کارها پذیرفته است.

و أنتم فی دار مستعتب علی مهل و فراغ، و الصّحف منشورة، و الأقلام جاریة، و الأبدان صحیحة، و الألسن مطلقة، و التّوبة مسموعة، و الأعمال مقبولة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۹۴
منابع (۱)
  1. منطلقة. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 76.

هشدار از پیرویِ خواهش‌های نفس و سخن گفتن بی‌دانش

بندگان خدا! به نادانی خود تکیه نکنید و رامِ خواهش‌های نفس خود نشوید؛ زیرا کسی که در این جایگاه فرود آید، بر لبهٔ پرتگاهی سست و در حال فروریختن فرود آمده است. او به خاطر نظری که پیاپی پس از نظری دیگر از خود درمی‌آورد، هلاکت و نابودی را بر دوش خود از جایی به جای دیگر می‌کشد؛ می‌خواهد چیزهایی را به هم بچسباند که به هم نمی‌چسبند، و چیزهایی را به هم نزدیک کند که به هم نزدیک نمی‌شوند. پس خدا را، خدا را در نظر بگیرید! مبادا شکایت و درد دل خود را نزد کسی ببرید که اندوهتان را برطرف نمی‌کند؛ کسی که با نظرِ خود آنچه را برایتان محکم شده می‌شکند، با نادانیِ خود آنچه را برایتان پیوند خورده می‌شکافد، و با حماقتِ خود آنچه را برایتان ساخته شده ویران می‌کند.

عباد اللّه؛ لا تركنوا إلی جهالتكم، و لا تنقادوا لأهوائكم؛ فإنّ النّازل بهذا المنزل نازل بشفا جرف هار، ینقل الرّدی علی ظهره من موضع إلی موضع، لرأی یحدثه بعد رأی؛ یرید أن یلصق ما لا یلتصق، و یقرّب ما لا یتقارب. فاللّه اللّه أن تشكوا إلی من لا یشكی شجوكم، و من ینقض برأیه ما قد أبرم لكم، و یصدع بجهله ما شعب لكم، و یهدم بحمقه ما قد بنی لكم.

منابع (۳)
  1. (**) من: عباد اللّه. إلی: أبرم لكم. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 105.
  2. یبكی لشجوكم. ورد فی نسخة نصیری ص 59. و ورد یبكی شجوكم فی نسخة ابن المؤدب ص 84. و فی هامش نسخة الآملی ص 81. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 118. و نسخة الإسترابادی ص 130. و نسخة العام 550 ص 53 أ.و هامش نسخة ابن النقیب ص 85.
  3. و لا ینقض. ورد فی نسخة الصالح ص 152.

بندگان خدا! بدانید که هر پیشوای عادلی بر مردمِ زیر فرمانش حجت و دلیلِ روشن دارد، و هر مردمی نیز بر پیشوای خود، اگر به آنان ستم کند، حجت و دلیلِ روشن دارند.

و اعلموا، عباد اللّه، أنّ لكلّ إمام عادل حجّة علی رعیّته، و لكلّ رعیّة حجّة علی إمامها إذا جار علیها.

بدانید! پس به کمرِ پیشوای عادل چنگ بزنید (همراه و پیرو او بمانید)، و از کسی فراگیرید که هدایتتان می‌کند و گمراهتان نمی‌سازد؛ چراکه او همان دستگیرهٔ محکم و استوار است.

ألا فتمسّكوا من الإمام العادل بحجزته، و خذوا ممّن یهدیكم و لا یضلّكم؛ فإنّه العروة الوثقی.

اهمیت جایگاه امام و وظیفه‌های او در برابر مردم

ای مردم! بر عهدهٔ امام چیزی نیست جز آنچه از فرمان پروردگارش بر دوش او نهاده شده است:

أیّها النّاس؛ إنّه لیس علی الإمام إلاّ ما قد حمّل من أمر ربّه:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة للإسكافی ص 280. مرسلا.

کم‌نگذاشتن در پند و اندرز، کوششِ تمام در خیرخواهی، زنده کردنِ سنت (روش پیامبر)، اجرای حدود (مجازات‌های شرعی) بر سزاوارانش، رساندنِ سهم‌ها به صاحبانش، آشکار کردنِ دلیلِ روشن در پیمان‌ها، و نیکی و مهربانی با همهٔ مسلمانان.

الإبلاغ فی الموعظة. و الاجتهاد فی النّصیحة. و الاحیاء للسّنّة. و إقامة الحدود علی مستحقّیها. و إصدار السّهمان علی أهلها. و إظهار الحجّة فی العهود، و البرّ و الرّأفة بجمیع المسلمین.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵

پس هرگاه چنین کند، شکرِ نیکی‌ای را که خدا به او بخشیده به جا آورده است، و در پیشگاه خدا از کارِ ناروایی که کارگزارانش پدید آورده‌اند بیزار است؛ همان‌گونه که فرستادهٔ خدا (ص) از کارِ خالد بن ولید بیزاری جست.

فإذا فعل ذلك فقد شكر ما أبلاه اللّه من الحسنی، و برئ إلی اللّه فیما كان من حدث عمّاله، كما برئ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من فعل خالد بن الولید.

تشویق به فهمِ عمیقِ دین و دانش‌اندوزی

ای مردم! آنچه را از حق برایتان روشن شده است فراگیرید، از آنچه خبرش به شما نرسیده دست نگه دارید، و پیش از آنکه دیگر نتوانید دین را بفهمید، با فهمِ عمیق در دینِ پروردگار — که ستایشِ او بزرگ است — تحققِ وعدهٔ او را بخواهید.

یا قوم؛ اقتبسوا ما بیّن لكم من الحقّ، و كفّوا عمّا لم یأتكم نبأه، و استنجزوا موعد الرّبّ - جلّ ثناؤه - بالتّفقّه فی دینه من قبل أن لا تفقهوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المعیار و الموازنة للإسكافی ص 280. مرسلا.

پس به سوی دانش بشتابید، پیش از آنکه گیاهِ آن خشک شود، و پیش از آنکه سرگرمِ خودتان شوید و از بیرون کشیدنِ دانش از نزد اهلش بازبمانید، و پیش از آنکه باطل بر شما مشتبه شود (با حق درآمیزد). از کار زشت و ناپسند بازدارید و خودتان هم از آن دست بکشید؛ زیرا تنها پس از آنکه خودتان دست کشیدید، فرمان یافته‌اید که دیگران را بازدارید.

فبادروا العلم من قبل تصویح نبته، و من قبل أن تشغلوا بأنفسكم عن مستثار العلم من عند أهله، و من قبل أن یشتبه علیكم الباطل. و انهوا عن المنكر و تناهوا عنه؛ فإنّما أمرتم بالنّهی بعد التّناهی.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵
منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید؛ زیرا ابلیس بر کسی که به ریسمان خدا چنگ بزند و به هدایت او راه یابد و به دستگیرهٔ محکم بیاویزد، هیچ تسلطی ندارد.

و اعتصموا بحبل اللّه جمیعا، فإنّه لا سلطان لإبلیس علی من اعتصم بحبل اللّه و اهتدی بهدیه و استمسك بالعروة الوثقی.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق.

ای مردم! هر کس راهِ روشن را بپیماید به آب می‌رسد، و هر کس سرپیچی کند در بیابانِ سرگردانی می‌افتد.

أیّها النّاس؛ من سلك الطّریق الواضح ورد الماء، و من خالف وقع فی التّیه.

منابع (۲)
  1. (**) من: أیّها النّاس. إلی: التّیه. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 201.
  2. حاد. ورد فی الغیبة للنعمانی ص 27. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة الكوفی، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

جایگاه بنیادین امام در اسلام

مردم! من پیشاهنگ ایمانم.

أیّها النّاس؛ أنا أنف الإیمان.

من پیشاهنگ هدایت و دو چشم آنم.

أنا أنف الهدی و عیناه.

فرستادهٔ خدا (ص) مرا به برادری خود پسندید و ویژهٔ خود به وزیری برگزید.

إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قد رضینی لنفسه أخا، و اختصّنی له وزیرا.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصدر السابق. و فی ص 28 منه. عن محمد بن همام و محمد بن الحسن ابن محمد بن جمهور، جمیعا عن الحسن بن محمد جمهور، عن احمد بن نوح، عن ابن علیم، عن رجل، عن فرات بن أحنف، عمن سمع من علی علیه السّلام.و فی الإرشاد ص 147. مرسلا. و فی الغارات ص 398. عن فرات بن أحنف عن علی علیه السّلام. و فی المسترشد ص 407 الحدیث 138. مرسلا. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 122 الحدیث 117. عن ابن عقدة، عن أبی عبد اللّه جعفر ابن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی و یعرف بشعر، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.

مردم! در راه هدایت از کمیِ رهروانش نترسید؛ چراکه مردم بر سر سفره‌ای گرد آمده‌اند که سیری‌اش کوتاه است و گرسنگی‌اش دراز. و تنها از خدا یاری خواسته می‌شود.

أیّها النّاس؛ لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله، فإنّ النّاس قد اجتمعوا علی مائدة شبعها قصیر، و جوعها طویل، و اللّه المستعان.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۱
منابع (۲)
  1. من. ورد فی نسخة نصیری ص 133.
  2. من یسلكه. ورد فی الغیبة للنعمانی. بالسندین السابقین. و فضائل أمیر المؤمنین.

سرانجامِ انحراف از خاندان پیامبر (ع)

بدانید بر دوش هر که در دین بدعتی (نوآوریِ ناروا) بگذارد، بار گناه خودش و بار گناه هر کسی است که پس از او تا روز قیامت پیرو او شود، بی‌آنکه از بار گناهان عمل‌کنندگان چیزی کم شود. و در برابر هر چه آوردند و کردند، بیش از آنچه آوردند و کردند، پیمانه‌هایی از شیرهٔ سیاه و تلخِ گیاه صبر (آلوئه) نصیبشان است.

و اعلموا أنّ علی كلّ شارع بدعة وزره و وزر كلّ مقتد به من بعده إلی یوم القیامة، من غیر أن ینتقص من أوزار العاملین شیئا؛ و لهم بكلّ ما أتوا و عملوا من أفاریق الصّبر الأدهم فوق ما أتوا و عملوا.

منابع (۱)
  1. ورد فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 122 الحدیث 117. عن ابن عقدة، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی و یعرف بشعر، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی الغارات ص 398. بالسند الوارد فی تفسیر القمی. و فی المسترشد ص 470 الحدیث 138. مرسلا. باختلاف.

حکومت را یکسره به نااهلش سپردید و آن را به جایی جز آبشخورش بردید. به‌زودی خدا از هر که ستم کرد، مو به مو انتقام می‌گیرد: خوراکی در برابر خوراکی و نوشیدنی‌ای در برابر نوشیدنی؛ از خوراک‌های هندوانهٔ تلخ و نوشیدنی‌های تلخِ گیاه صبر (آلوئه) و زهرآگین.

أصفیتم بالأمر غیر أهله، و أوردتموه غیر ورده؛ و سینتقم اللّه ممّن ظلم حذو النّعل بالنّعل، مأكلا بمأكل، و مشربا بمشرب، من مطاعم العلقم، و مشارب الصّبر و المقر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۸
منابع (۴)
  1. مورده. ورد فی هامش نسخة ابن المؤدب ص 134. و هامش نسخة نصیری ص 134. و نسخة عبده ص 340. و نسخة الصالح ص 223. و نسخة العطاردی ص 182.
  2. من الظّلمة. ورد فی تفسیر القمی. بالسند السابق. و فی الغیبة للنعمانی ص 27. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة الكوفی، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی ص 28. منه. عن محمد ابن همام و محمد بن الحسن بن محمد ابن جمهور، جمیعا عن الحسن بن محمد ابن جمهور، عن احمد بن نوح، عن ابن علیم، عن رجل، عن فرات بن أحنف، عمن سمع من علی علیه السّلام.
  3. ورد فی المسترشد للطبری ص 403 الحدیث 134. مرسلا.
  4. لقم. ورد فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

بدی‌هایی که پس از امام در انتظار مردم است

پس باید به جای شراب ناب، زهرِ آمیخته بنوشند و روزگاری دراز، جامهٔ زیرینِ ترس و بالاپوشِ شمشیر بپوشند؛ که آنان تنها شتران بارکشِ خطاها و چهارپایان حاملِ گناهانند.

فلیشربوا الصّلب من الرّاح السّمّ المداف، و لیلبسوا شعار الخوف، و دثار السّیف، دهرا طویلا؛ و إنّما هم مطایا الخطیئات، و زوامل الآثام.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۸
منابع (۳)
  1. لباس. ورد فی نسخ النهج. و وردت الفقرة فی تفسیر القمی. بسنده.
  2. ورد فی المصدر السابق.
  3. الخطایا. ورد فی نسخة نصیری ص 87. و نسخة العام 550 ص 89 أ..

مردم! من شما را به حق خواندم، اما پشت کردید؛ و با تازیانه زدمتان، اما به راه راست نیامدید.

أیّها النّاس؛ إنّی قد دعوتكم إلی الحقّ فتولّیتم، و ضربتكم بالدّرّة فما استقمتم.

منابع (۱)
  1. فتلوّیتم علیّ، و ضربتكم بالدّرّة فأعییتمونی. ورد فی الإرشاد (نسخة دار المفید) ج 1 ص 322. مرسلا. و فی الغارات ص 316. عن زید بن علی بن الحسین، عن علی علیهما السّلام. و فی شرح ابن أبی الحدید ج 2 ص 306. عن محمد بن فرات الجرمی، عن زید بن علی السجاد، عن علی علیهما السّلام. و فی الخرائج و الجرائح ج 1 ص 203 الحدیث 45. مرسلا. و فی إعلام الوری بأعلام الهدی ج 1 ص 341. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 7. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

بدانید پس از من حاکمانی بر شما مسلط خواهند شد که از شما به این اندازه راضی نمی‌شوند، تا جایی که با شلاق و آهن شکنجه‌تان می‌کنند.

أما إنّه سیلیكم من بعدی ولاة لا یرضون منكم بذلك، حتّی یعذّبوكم بالسّیاط و بالحدید.

اما من شما را با آن دو شکنجه نمی‌کنم.

فأمّا أنا فلا أعذّبكم بهما.

هر کس مردم را در دنیا شکنجه کند، خدا او را در آخرت شکنجه می‌کند.

إنّه من عذّب النّاس فی الدّنیا عذّبه اللّه فی الآخرة.

به‌زودی دو جوان از قبیلهٔ ثقیف به سراغتان می‌آیند: یکی کم‌بینا و دیگری کوتاه‌قد و بدچهره؛ می‌کشند و ستم می‌کنند، و اندک زمانی قدرت می‌یابند.

و سیأتیكم غلاما ثقیف: أخفش، و جعبوب؛ یقتلان و یظلمان، و قلیل مّا یتمكّنان.

منابع (۱)
  1. و آیة ذلك أن یأتیكم صاحب الیمن حتّی یحلّ بین أظهركم، فیأخذ العمّال و عمّال العمّال، رجل یقال له: یوسف بن عمرو.ورد الهامش و الفقرات فی الإرشاد ص 169. مرسلا. و فی الغارات ص 316. عن زید بن علی بن الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 306. عن محمد بن فرات الجرمی، عن زید بن علی، عن علی علیهما السّلام. و فی الخرائج و الجرائح ج 1 ص 203 الحدیث 45. مرسلا.و فی إعلام الوری بأعلام الهدی ج 1 ص 341. مرسلا. و فی مصادر نهج البلاغة ج 2 ص 133. عن ابن أبی الحدید. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 7. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

در آن هنگام، هیچ خانهٔ گِلی و هیچ چادر پشمی نمی‌ماند مگر اینکه ستمگران اندوهی به آن وارد می‌کنند و بلایی به درونش می‌برند. آن روز، نه در آسمان عذرپذیری برایشان می‌ماند و نه در زمین یاوری.

فعند ذلك لا یبقی بیت مدر و لا وبر إلاّ و أدخله الظّلمة ترحة، و أولجوا فیه نقمة. فیومئذ لا یبقی لهم فی السّماء عاذر، و لا فی الأرض ناصر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۸

در آن هنگام، مردی از ما خاندان پیامبر به پا می‌خیزد؛ پس یاری‌اش کنید، که او به حق فرامی‌خواند.

و یقوم عند ذلك رجل منّا أهل البیت فانصروه فإنّه داع إلی الحقّ‌.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغارات ص 316. عن زید بن علی بن الحسین، عن علی علیه و علیهما السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 2 ص 306. عن محمد بن فرات الجرمی، عن زید بن علی، عن علی علیهما السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 3 ص 7. مرسلا.

سرانجامِ بدِ بنی‌امیه

ای بنی‌امیه! سوگند می‌خورم به خدایی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، حتماً بار آن را به دوش خواهید کشید و تا اندکی دیگر، آن را در دست دیگران و در خانهٔ دشمنتان خواهید دید. خدا جز کسی از شما را که ستم کرد از رحمت خود دور نمی‌کند؛ و بر دوش آغازگر، به سبب راه خطاهایی که برایشان هموار کرد، مانند بار گناهان آنان و بار گناهان هر کسی است که تا روز قیامت به گناهشان عمل کند، «وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ» و نیز بخشی از بار گناه کسانی که آنان را بی‌دانش گمراه می‌کنند؛ بدانید چه بد باری به دوش می‌کشند!

فأقسم باللّه الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة، یا بنی أمیّة؛ لتحملنّها، و عمّا قلیل لتعرفنّها فی أیدی غیركم، و فی دار عدوّكم. فلا یبعد اللّه إلاّ من ظلم [منكم]، و علی البادئ ما سهّل لهم من سبیل الخطایا مثل أوزارهم، و أوزار كلّ من عمل بوزرهم إلی یوم القیامة وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ .

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵
منابع (۳)
  1. ورد فی الإرشاد للمفید ص 169. مرسلا.
  2. ورد فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی تفسیر نور الثقلین ج 3 ص 48 الحدیث 61. الحویزی، عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف. و ورد لتنتحرنّ علیها فی الإرشاد ص 147. مرسلا.
  3. النحل/ 25.

ای وای بر بنی‌امیه از پسرِ کنیزشان! زندیقشان (بی‌دینِ ظاهرنمایشان) را می‌کشد و خلیفه‌شان را در بازارها می‌گرداند.

فیا ویح بنی أمیّة من ابن أمتهم، یقتل زندیقهم، و یسیّر خلیفتهم فی الأسواق.

چون چنین شود، خدا برخی از آنان را به جان برخی دیگر می‌اندازد.

فإذا كان كذلك ضرب اللّه بعضهم ببعض.

سوگند به کسی که دانه را شکافت و جاندار را آفرید، پادشاهی بنی‌امیه همچنان برایشان پابرجا می‌ماند تا آنکه زندیقشان به پادشاهی برسد.

و الّذی فلق الحبّة و برأ النّسمة؛ لا یزال ملك بنی أمیّة ثابتا لهم حتّی یملك زندیقهم.

پس چون او را بکشند و پسرِ کنیزشان پنج ماه پادشاهی کند، خدا جنگ و سختی‌شان را در میان خودشان می‌افکند، پس «یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ» خانه‌هایشان را با دست خودشان و دست مؤمنان ویران می‌کنند؛ و مرزها رها می‌شود، خون‌ها ریخته می‌شود، و هفت ماه کینه‌توزی و آشوب و کشتار درمی‌گیرد.

فإذا قتلوه و ملك ابن أمتهم خمسة أشهر، ألقی اللّه بأسهم بینهم، ف یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ ، و تعطّل الثّغور، و تهراق الدّماء، و تقع الشّحناء و الهرج سبعة أشهر.

منابع (۱)
  1. الحشر/ 2.

هنگامی که زندیقشان کشته شود، وای و باز هم وای بر مردم در آن زمان!

فإذا قتل زندیقهم فالویل ثمّ الویل للنّاس فی ذلك الزّمان.

خدا برخی از بنی‌هاشم را بر برخی دیگر مسلط می‌کند، تا جایی که از سرِ رشک و هم‌چشمی، پنج نفر بر سر پادشاهی به جان هم می‌افتند، همان‌گونه که جوانان بر سر زنی زیبا با هم رقابت می‌کنند.

یسلّط بعض بنی هاشم علی بعض، حتّی [أنّ] من الغیرة یغیر خمسة نفر علی الملك كما یتغایر الفتیان علی المرأة الحسناء.

از میان آنان یکی گریزان است و یکی شوم، و نیز از میان آنان، یکی بی‌ریشِ بی‌بندوبار و برکنارشده است.

فمنهم الهارب و المشؤوم، و منهم السّناط الخلیع.

بیشترِ شامیان با او بیعت می‌کنند (پیمان فرمان‌برداری می‌بندند). سپس «خرِ اهل جزیره» از شهر بت‌ها به سوی او لشکر می‌کشد، با او می‌جنگد، آن برکنارشده را شکست می‌دهد و بر خزانه‌ها چیره می‌شود؛ پس از دمشق تا حرّان با او می‌جنگد و مانند ستمگرانِ پیشین رفتار می‌کند.

یبایعه جلّ أهل الشّام، ثمّ یسیر إلیه حمار أهل الجزیرة من مدینة الأوثان، فیقاتله و یهزم الخلیع، و یغلب علی الخزائن، فیقاتله من دمشق إلی حرّان، و یعمل بعمل الجبابرة الأولی.

آنگاه خدا از آسمان به خاطر همهٔ کارهایش خشم می‌گیرد و جوانی را از مشرق بر ضد او برمی‌انگیزد که به سوی خاندان پیامبر (ص) فرامی‌خواند.

فیغضب اللّه من السّماء لكلّ عمله، فیبعث علیه فتی من المشرق یدعو إلی أهل بیت النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

آنان صاحبان پرچم‌های سیاه و به ضعف کشیده‌شدگانند.

هم أصحاب الرّایات السّود المستضعفون.

پس خدا آنان را سرافراز و نیرومند می‌گرداند و پیروزی را بر آنان فرود می‌آورد؛ دیگر هیچ‌کس با آنان نمی‌جنگد مگر اینکه شکستش می‌دهند.

فیعزّهم اللّه و ینزّل علیهم النّصر؛ فلا یقاتلهم أحد إلاّ هزموه.

و سپاه قحطانی راه می‌افتد تا آنکه خلیفه را در حالی که ناخشنود و ترسان است بیرون می‌آورند؛ و نُه هزار فرشته با او حرکت می‌کنند و پرچم پیروزی همراه اوست.

و یسیر الجیش القحطانیّ حتّی یستخرجوا الخلیفة و هو كاره خائف، فیسیر معه تسعة آلاف من الملائكة، معه رایة النّصر.

و جوانِ یمن بر کرانهٔ رودی سینه به سینهٔ «خرِ جزیره» می‌ایستد؛ پس او و سفّاحِ (خون‌ریزِ) بنی‌هاشم به هم می‌رسند، و «خر» را شکست می‌دهند، سپاهش را در هم می‌شکنند و آن را در رود غرق می‌کنند.

و فتی الیمن فی نحر حمار الجزیرة علی شاطئ نهر، فیلتقی هو و سفّاح بنی هاشم، فیهزمون الحمار، و یهزمون جیشه، و یغرقونه فی النّهر.

پس آن درازگوش راه می‌افتد تا به حَرّان می‌رسد؛ دنبالش می‌کنند و او از دستشان می‌گریزد.

فیسیر الحمار حتّی یبلغ حرّان، فیتبعونه، فیهزم منهم.

منابع (۱)
  1. فیهرب. ورد فی الملاحم لابن المنادی ص 308 الحدیث 255-1. عن هارون ابن علی بن الحكم أبی موسی المقرئ ثم المزوّق، عن حماد بن المؤمل أبی جعفر الضریر، عن كامل بن طلحة، عن ابن لهیعة، عن إسرائیل بن عباد، عن أبی الطفیل عبد الرحمن بن قسیس بن أبی هریرة الغفاری، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.

سپس از راه شهرهای ساحلیِ شام می‌گذرد تا به بحرین (سرزمین میان دو دریا یا دو رود) می‌رسد.

فیأخذ علی المدائن الّتی بالشّام علی شاطئ البحر حتّی ینتهی إلی البحرین.

خبر از قیام عباسیان

سَفّاح (خون‌ریز) و جوانِ یمن حرکت می‌کنند تا به دمشق می‌رسند؛ تندتر از درخشش آذرخش آن را فتح می‌کنند و دیوارِ دورِ شهر را ویران می‌سازند.

و یسیر السّفّاح و فتی الیمن حتّی ینزلوا دمشق، فیفتحونها أسرع من التماع البرق، و یهدمون سورها.

سپس دوباره ساخته و آباد می‌شود؛ و مردی از بنی‌هاشم که نامش نامِ پیامبری است، در این کار یاری‌شان می‌دهد.

ثمّ یبنی و یعمر؛ و یساعدهم علیها رجل من بنی هاشم اسمه اسم نبیّ.

خبر از فتح دمشق و نابودی بنی‌امیه

پس پیش از آنکه چهار ساعت از روز دوم بگذرد، آن را از دروازهٔ شرقی فتح می‌کنند؛ آنگاه هفتاد هزار شمشیرِ کشیده در دست دارندگانِ پرچم‌های سیاه وارد شهر می‌شود.

فیفتحونها من الباب الشّرقیّ قبل أن یمضی من الیوم الثّانی أربع ساعات؛ فیدخلها سبعون ألف سیف مسلول بأیدی أصحاب الرّایات السّود.

شعارشان این است: بکش! بکش!

شعارهم: أمت. أمت.

بیشترِ کشتگانِ شهر در بخش شرقی‌اند.

أكثر قتلاها فیما یلی المشرق.

و آن جوان در پیِ درازگوش است.

و الفتی فی طلب الحمار.

پس آن دو به او می‌رسند و در آن سوی بحرین، از دو مَعَرّه و یمن، او را می‌کشند؛ و خدای عزیز و بزرگ فرمانرواییِ خلیفه را کامل می‌کند.

فیدركانه فیقتلانه من وراء البحرین من المعرّتین و الیمن؛ و یكمل اللّه - عزّ و جلّ - للخلیفة سلطانه.

سپس دو همنام شورش می‌کنند: یکی در شام و دیگری در مکه. صاحبِ مسجدالحرام فرمانروا می‌شود و پیش می‌آید تا سپاهیانش با سپاهیان شامیان روبه‌رو می‌شوند، و شامیان او را شکست می‌دهند.

ثمّ یثور سمیّان: أحدهما بالشّام، و الآخر بمكّة؛ فیملك صاحب المسجد الحرام، و یقبل حتّی تلقی جموعه جموع أهل الشّام، فیهزمونه.

منابع (۲)
  1. هاشمیّان. ورد فی الملاحم لابن المنادی ص 210 الحدیث 255-1. عن هارون بن علی بن الحكم أبی موسی المقرئ ثم المزوّق، عن حماد بن المؤمل أبی جعفر الضریر، عن كامل بن طلحة، عن ابن لهیعة، عن إسرائیل بن عباد، عن أبی الطفیل عبد الرحمن بن قسیس بن أبی هریرة الغفاری، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی المصدر السابق. و فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی كنز العمال ج 14 ص 596 الحدیث 39680. مرسلا عن ابن المنادی، عن محمد بن الحنفیة، عن علی علیه السّلام.

حالِ کسانی که به ستم و بیداد راضی‌اند

مردم! تنها خشنودی و خشم است که مردم را گرد هم می‌آورد؛ پس از همنشینی با بدکاران بپرهیزید. هر که به کارِ گروهی راضی باشد، مانند کسی است که با آنان وارد آن کار شده است. و بر هر که وارد کار باطلی شود، دو گناه است:

أیّها النّاس؛ إنّما یجمع النّاس الرّضا و السّخط؛ [ف] إیّاك [م] و مصاحبة أهل الفسوق؛ فإنّ *الرّاضی بفعل قوم كالدّاخل فیه معهم. و علی كلّ داخل فی باطل إثمان:

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۱
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 1 ص 153 الحدیث 71. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 98. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 5 ص 379. مرسلا.

گناهِ انجام دادنِ آن، و گناهِ راضی بودن به آن.

إثم العمل به. و إثم الرّضا به.

مردم! شترِ قوم ثمود را فقط یک مرد پی کرد (رگِ پایش را برید)، اما خدا عذاب را بر همه‌شان فرو فرستاد و فرمود: «فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها * فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّاها * وَ لا یَخافُ عُقْباها»؛ یعنی: پس او را دروغگو خواندند و آن شتر را پی کردند؛ آنگاه پروردگارشان به سزای گناهشان عذاب را بر سرشان فرود آورد و آن سرزمین را با خاک یکسان ساخت، و از پیامدِ آن باکی ندارد.

أیّها النّاس؛ إنّما عقر ناقة ثمود رجل واحد فعمّهم اللّه و قال: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها * فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّاها * وَ لا یَخافُ عُقْباها .

منابع (۴)
  1. ورد فی الغیبة للنعمانی ص 27. عن احمد بن محمد بن سعید بن عقدة الكوفی، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  2. (**) من: الرّاضی. إلی: الرّضا به. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 154.
  3. صالح. ورد فی المصدر السابق. و فی ص 28. عن محمد بن همام و محمد بن الحسن بن محمد بن جمهور، جمیعا عن الحسن بن محمد بن جمهور، عن احمد بن نوح، عن ابن علیم، عن رجل، عن فرات بن أحنف، عمن سمع من علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 122 الحدیث 117.عن ابن عقدة، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی و یعرف بشعر، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام.
  4. الشمس/ 14-16.

و گواهِ این سخن، فرمودهٔ خدای عزیز و بزرگ است: «فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ * فَکَیْفَ کانَ عَذابِی وَ نُذُرِ»؛ یعنی: پس یارِ خود را صدا زدند و او دست به کار شد و شتر را پی کرد؛ پس عذاب و هشدارهای من چگونه بود؟

و آیة ذلك قوله - عزّ و جلّ -: فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ * فَكَیْفَ كانَ عَذابِی وَ نُذُرِ .

منابع (۱)
  1. القمر/ 29 و 30. و الفقرات وردت فی المصادر السابقة.

تأکید امام (ع) بر اینکه راضی به ستم، شریکِ ستمگر است

پس چیزی نگذشت که زمینشان شکافت و فرو رفت و نعره کشید، همچون صدای گاوآهنِ گداخته در زمینِ نرم و سست.

فما كان إلاّ أن خارت أرضهم بالخسفة خوار السّكّة المحماة فی الأرض الخوّارة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۰۱

ای مردم! هشیار باشید؛ هر که دربارهٔ قاتلِ من از او بپرسند و او قاتلم را مؤمن بداند، مرا کشته است.

یا معشر النّاس؛ ألا فمن سئل عن قاتلی فزعم أنّه مؤمن فقد قتلنی.

منابع (۱)
  1. ورد فی الغیبة للنعمانی ص 28. عن محمد بن همام و محمد بن الحسن بن محمد ابن جمهور، جمیعا عن الحسن بن محمد بن جمهور، عن احمد بن نوح، عن ابن علیم، عن رجل، عن فرات بن أحنف، عمن سمع من علی علیه السّلام. و فی فضائل أمیر المؤمنین لابن عقدة ص 122 الحدیث 117. عن ابن عقدة، عن أبی عبد اللّه جعفر بن عبد اللّه المحمدی، عن یزید بن إسحاق الأرحبی و یعرف بشعر، عن مخول، عن فرات بن أحنف، عن الأصبغ بن نباتة، عن علی علیه السّلام. و فی الغارات ص 398. عن فرات بن احنف، عن علی علیه السّلام. و فی الإرشاد للمفید ص 147. مرسلا.

حالِ خون‌خواهانِ خاندان پیامبر (ع)

هشیار باشید و بدانید که هر خونی را خون‌خواهی است و هر حقی را طلبکاری. و آن که حقِ ما را می‌طلبد و خونِ ما را می‌خواهد، مانند داوری است که دربارهٔ حقِ خودش و حقِ خویشاوندان و یتیمان و تهیدستان و درراه‌ماندگان داوری می‌کند؛ و او دادگری است که ستم نمی‌کند و داوری است که بیداد نمی‌ورزد؛ و او خدای یگانهٔ قهّار (چیره و شکننده) است؛ همانی که هر که را بطلبد از دستش عاجز نمی‌ماند، و هر که بگریزد از چنگش بیرون نمی‌رود.

ألا و اعلموا أنّ لكلّ دم ثائرا، و لكلّ حقّ طالبا. و إنّ الطّالب لحقّنا، و الثّائر فی دمائنا، كالحاكم فی حقّ نفسه و حقّ ذوی القربی و الیتامی و المساكین و ابن السّبیل؛ و هو العادل الّذی لا یحیف، و الحاكم الّذی لا یجور، و هو اللّه الواحد القهّار، الّذی لا یعجزه من طلب، و لا یفوته من هرب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۵
منابع (۴)
  1. ورد فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. ورد فی الغارات و الغیبة. بالسندین السابقین.
  3. ورد فی تفسیر القمی. بالسند السابق. و فی المعیار و الموازنة ص 278. مرسلا.و فی الإرشاد ص 147. مرسلا. و فی المسترشد ص 401 الحدیث 134. مرسلا.باختلاف یسیر.
  4. ورد فی تفسیر القمی ص 384. القمی عن أبیه، عن ابن أبی عمیر، عن جمیل، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

خبر از حالِ کسانی که در یاریِ خاندان پیامبر سستی می‌کنند

پس ای مرکب‌های خطاها، و ای پشتیبانانِ باطل، و ای بارکش‌های گناهان به همراهِ کسانی که ستم کردند! بشنوید، و به عقل بیایید، و توبه کنید، و بر حالِ خود بگریید؛ که «سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»، «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ»؛ یعنی: کسانی که ستم کردند به‌زودی خواهند دانست به چه بازگشتگاهی بازمی‌گردند، و قطعاً خبرِ آن را پس از مدتی خواهید دانست.

فیا مطایا الخطایا، و یا زور الزّور، و أوزار الآثام مع الّذین ظلموا؛ اسمعوا، و اعقلوا، و توبوا، و ابكوا علی أنفسكم، ف سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ، وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ .

منابع (۲)
  1. الشعراء/ 227.
  2. سورة ص/ 88.

از خدایی که در برابر فرمان‌برداری‌اش بهشتِ خود را به ما وعده داده است، می‌خواهم که ما را از خشمِ خود حفظ کند، و از کیفرش دور بدارد، و رحمتش را به ما ببخشد.

أسأل اللّه الّذی وعدنا علی طاعته جنّته، أن یقینا سخطه، و یجنّبنا نقمته، و یهب لنا رحمته.

منابع (۱)
  1. ورد فی تفسیر القمی. بالسند السابق. و فی المعیار و الموازنة ص 278. مرسلا.و فی الإرشاد ص 147. مرسلا. و فی المسترشد ص 401 الحدیث 134. مرسلا.و فی العقد الفرید ج 4 ص 159. مرسلا. و فی جواهر المطالب ج 1 ص 345.مرسلا.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۲، صفحهٔ ۳۷۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن