کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۴۳ دقیقه خواندن

ارزش یاد خدا و وصف اهل آن

سخنی از او (ع) هنگام خواندن این آیه: «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ‌» (در آن خانه‌ها، صبحگاهان و شامگاهان مردانی خدا را به پاکی می‌ستایند که هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد خدا سرگرم نمی‌کند)

بی‌تاریخ

علی هنگام خواندن آیهٔ «رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر اللّه» (مردانی که خرید و فروش از یاد خدا بازشان نمی‌دارد) از ارزش یاد خدا و وصف بندگانی که پیوسته به یاد خدایند سخن گفت؛ زمان، مکان و شنوندگان معلوم نیست.

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۲۲

سخنی از او (ع) هنگام خواندن این آیه: «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ» (در آن خانه‌ها، صبحگاهان و شامگاهان مردانی خدا را به پاکی می‌ستایند که هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد خدا سرگرم نمی‌کند)

كلام له علیه السّلام [1]عند تلاوته: یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ [2]

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۲
منابع (۱)
  1. النور/ 36.

خدای پاک و برتر، یادِ خود را جلای دل‌ها قرار داد؛ دل‌ها با آن پس از سنگینیِ گوش می‌شنوند، پس از کم‌بینایی می‌بینند، و پس از سرکشی رام می‌شوند.

إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - جعل الذّكر جلاء للقلوب، تسمع به بعد الوقرة، و تبصر به بعد العشوة، و تنقاد به بعد المعاندة.

خدایی که نعمت‌هایش ارجمند است، پیوسته در هر دوره پس از دوره‌ای دیگر و در روزگارانی که پیامبری میان مردم نبود، بندگانی داشته که در اندیشه‌شان با آنان راز گفته و در درونِ خردشان با آنان سخن گفته است؛ پس آنان با نورِ بیداری در چشم‌ها و گوش‌ها و دل‌ها چراغ افروختند.

و ما برح للّه، عزّت آلاؤه، فی البرهة بعد البرهة، و فی أزمان الفترات، عباد ناجاهم فی فكرهم، و كلّمهم فی ذات عقولهم، فاستصبحوا بنور یقظة فی الأبصار و الأسماع و الأفئدة.

منابع (۲)
  1. جلّت. ورد فی نسخة العام 550 ص 145 ب.
  2. بنور اللّه یقظة. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 359.

آنان روزهای خدا (روزهای آشکار شدنِ قدرت و کیفر الهی) را یادآوری می‌کنند و مردم را از جایگاه او می‌ترسانند؛ همچون راهنمایان در بیابان‌ها.

یذكّرون بأیّام اللّه، و یخوّفون مقامه؛ بمنزلة الأدلّة فی الفلوات.

هر که راه میانه و درست را در پیش گیرد، راهش را نزد او می‌ستایند و مژدهٔ رهایی به او می‌دهند؛ و هر که به چپ و راست برود، راه را نزد او نکوهش می‌کنند و از نابودی می‌ترسانندش.

من أخذ القصد حمدوا إلیه طریقه و بشّروه بالنّجاة، و من أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطّریق و حذّروه من الهلكة.

آنان این‌گونه چراغ‌های آن تاریکی‌ها و راهنمایانِ آن شبهه‌ها (تردیدها و لغزشگاه‌های فکری) بوده‌اند.

و كانوا كذلك مصابیح تلك الظّلمات، و أدلّة تلك الشّبهات.

یادِ خدا مردمانی دارد که آن را جایگزین دنیا گرفته‌اند؛ پس هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد او سرگرم نکرده است. روزهای زندگی را با آن می‌گذرانند و هشدارهای بازدارنده از حرام‌های خدا را در گوشِ غافلان فریاد می‌زنند؛ به عدالت فرمان می‌دهند و خود نیز به آن عمل می‌کنند، و از زشتی بازمی‌دارند و خود نیز از آن دوری می‌کنند.

و إنّ للذّكر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا؛ فلم تشغلهم تجارة و لا بیع عنه؛ یقطعون به أیّام الحیاة، و یهتفون بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین، و یأمرون بالقسط و یأتمرون به، و ینهون عن المنكر و یتناهون عنه.

گویی در حالی که در دنیا هستند، دنیا را به سوی آخرت پشت سر گذاشته‌اند و آنچه را در ورای آن است به چشم دیده‌اند.

فكأنّما قطعوا الدّنیا إلی الآخرة و هم فیها، فشاهدوا ما وراء ذلك.

گویی در درازای ماندن در برزخ (جهانِ میان مرگ و رستاخیز)، از نهان‌های اهل برزخ آگاه شده‌اند و قیامت وعده‌های خود را برایشان محقق ساخته است؛ پس پرده را از روی آن برای اهل دنیا کنار زده‌اند، تا جایی که گویی آنچه را مردم نمی‌بینند می‌بینند، و آنچه را آنان نمی‌شنوند می‌شنوند.

و كأنّما اطّلعوا علی غیوب أهل البرزخ فی طول الإقامة فیه، و حقّقت القیامة علیهم عداتها، فكشفوا غطاء ذلك لأهل الدّنیا، حتّی كأنّهم یرون ما لا یری النّاس، و یسمعون ما لا یسمعون.

منابع (۱)
  1. عذابها. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 304. مرسلا.

اگر آنان را در جایگاه‌های ستوده و نشست‌های گواهی‌شده‌شان در برابر خردت مجسم کنی، می‌بینی که نامه‌های کارهایشان را گشوده‌اند و به حسابرسی از خود نشسته‌اند؛ بر سرِ هر کارِ کوچک و بزرگی که به آن فرمان یافته بودند و در آن کوتاهی کردند، یا از آن نهی شده بودند و در پرهیز از آن سهل‌انگاری کردند. سنگینیِ بارِ گناهانشان را بر پشت خود نهاده‌اند و از برداشتن آن ناتوان مانده‌اند؛ پس گلوگیر می‌گریند و زاری‌کنان با هم هم‌نوا می‌شوند و از جایگاه پشیمانی و اعتراف، به درگاه پروردگارشان سخت ضجه می‌زنند. اگر آنان را چنین مجسم کنی، نشانه‌های هدایت و چراغ‌های تاریکیِ شب را خواهی دید.

فلو مثّلتهم لعقلك فی مقاومهم المحمودة، و مجالسهم المشهودة، و قد نشروا دواوین أعمالهم، و فرغوا لمحاسبة أنفسهم، علی كلّ صغیرة و كبیرة أمروا بها فقصّروا عنها، أو نهوا عنها ففرّطوا فیها؛ و حمّلوا ثقل أوزارهم ظهورهم، فضعفوا عن الاستقلال بها، فنشجوا نشیجا، و تجاوبوا نحیبا، یعجّون إلی ربّهم من مقام ندم و اعتراف عجیجا؛ لرأیت أعلام هدی، و مصابیح دجی.

منابع (۱)
  1. تحاوبوا. ورد فی نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 261. عن شرح الكیذری.

فرشتگان گرداگرد آنان را گرفته‌اند، آرامش بر آنان فرود آمده، درهای آسمان به رویشان گشوده شده، و جایگاه‌های کرامت برایشان آماده شده است؛ در جایگاهی که خدا در آنجا به آنان نگریسته، پس کوشششان را پسندیده و مقامشان را ستوده است. آنان با خواندن او، نسیمِ گذشت و آمرزش را می‌بویند؛ گروگان‌های نیازمندی به بخشش او و اسیرانِ فروتنی در برابر بزرگیِ اویند.

قد حفّت بهم الملائكة، و تنزّلت علیهم السّكینة، و فتحت لهم أبواب السّماء، و أعدّت لهم مقاعد الكرامات، فی مقعد اطّلع اللّه علیهم فیه فرضی سعیهم، و حمد مقامهم؛ یتنسّمون بدعائه روح التّجاوز؛ رهائن فاقة إلی فضله، و أساری ذلّة لعظمته.

منابع (۲)
  1. مقام. ورد فی نسخة العام 400 ص 311. و نسخة ابن المؤدب ص 218. و نسخة نصیری ص 144. و نسخة الآملی ص 194. و نسخة الإسترابادی ص 361. و هامش نسخة ابن النقیب ص 201. و نسخة العام 550 ص 146 أ. و نسخة عبده ص 490.و نسخة العطاردی ص 261.
  2. النّجاة. ورد فی نسخة العام 550 ص 146 أ.

اندوهِ طولانی، دل‌هایشان را، و گریهٔ طولانی، چشمانشان را زخمی کرده است.

جرح طول الأسی قلوبهم، و طول البكاء عیونهم.

بر هر دری از درهای اشتیاق به سوی خدا، دستی از آنان می‌کوبد؛ از کسی درخواست می‌کنند که گشایش‌ها نزد او تنگ نمی‌شود و مشتاقان درگاهش ناامید نمی‌مانند.

لكلّ باب رغبة إلی اللّه منهم ید قارعة؛ یسألون من لا تضیق لدیه المنادح، و لا یخیب علیه الرّاغبون.

پس خودت به حسابِ خودت برس، که دیگر جان‌ها حسابرسی جز تو دارند.

فحاسب نفسك لنفسك، فإنّ غیرها من الأنفس لها حسیب غیرك.

منابع (۱)
  1. محاسب. ورد فی نسخة الجیلانی. و نسخة الإسترابادی ص 361.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۳۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن