سخنانسخن ۴۳ دقیقه خواندن
ارزش یاد خدا و وصف اهل آن
سخنی از او (ع) هنگام خواندن این آیه: «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ» (در آن خانهها، صبحگاهان و شامگاهان مردانی خدا را به پاکی میستایند که هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد خدا سرگرم نمیکند)
علی هنگام خواندن آیهٔ «رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر اللّه» (مردانی که خرید و فروش از یاد خدا بازشان نمیدارد) از ارزش یاد خدا و وصف بندگانی که پیوسته به یاد خدایند سخن گفت؛ زمان، مکان و شنوندگان معلوم نیست.
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۲۲
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
سخنی از او (ع) هنگام خواندن این آیه: «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ» (در آن خانهها، صبحگاهان و شامگاهان مردانی خدا را به پاکی میستایند که هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد خدا سرگرم نمیکند)
كلام له علیه السّلام [1]عند تلاوته: یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ [2]
منابع (۱)
- النور/ 36.
خدای پاک و برتر، یادِ خود را جلای دلها قرار داد؛ دلها با آن پس از سنگینیِ گوش میشنوند، پس از کمبینایی میبینند، و پس از سرکشی رام میشوند.
إنّ اللّه - سبحانه و تعالی - جعل الذّكر جلاء للقلوب، تسمع به بعد الوقرة، و تبصر به بعد العشوة، و تنقاد به بعد المعاندة.
خدایی که نعمتهایش ارجمند است، پیوسته در هر دوره پس از دورهای دیگر و در روزگارانی که پیامبری میان مردم نبود، بندگانی داشته که در اندیشهشان با آنان راز گفته و در درونِ خردشان با آنان سخن گفته است؛ پس آنان با نورِ بیداری در چشمها و گوشها و دلها چراغ افروختند.
و ما برح للّه، عزّت آلاؤه، فی البرهة بعد البرهة، و فی أزمان الفترات، عباد ناجاهم فی فكرهم، و كلّمهم فی ذات عقولهم، فاستصبحوا بنور یقظة فی الأبصار و الأسماع و الأفئدة.
منابع (۲)
- جلّت. ورد فی نسخة العام 550 ص 145 ب.
- بنور اللّه یقظة. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 359.
آنان روزهای خدا (روزهای آشکار شدنِ قدرت و کیفر الهی) را یادآوری میکنند و مردم را از جایگاه او میترسانند؛ همچون راهنمایان در بیابانها.
یذكّرون بأیّام اللّه، و یخوّفون مقامه؛ بمنزلة الأدلّة فی الفلوات.
هر که راه میانه و درست را در پیش گیرد، راهش را نزد او میستایند و مژدهٔ رهایی به او میدهند؛ و هر که به چپ و راست برود، راه را نزد او نکوهش میکنند و از نابودی میترسانندش.
من أخذ القصد حمدوا إلیه طریقه و بشّروه بالنّجاة، و من أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطّریق و حذّروه من الهلكة.
آنان اینگونه چراغهای آن تاریکیها و راهنمایانِ آن شبههها (تردیدها و لغزشگاههای فکری) بودهاند.
و كانوا كذلك مصابیح تلك الظّلمات، و أدلّة تلك الشّبهات.
یادِ خدا مردمانی دارد که آن را جایگزین دنیا گرفتهاند؛ پس هیچ تجارت و دادوستدی آنان را از یاد او سرگرم نکرده است. روزهای زندگی را با آن میگذرانند و هشدارهای بازدارنده از حرامهای خدا را در گوشِ غافلان فریاد میزنند؛ به عدالت فرمان میدهند و خود نیز به آن عمل میکنند، و از زشتی بازمیدارند و خود نیز از آن دوری میکنند.
و إنّ للذّكر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا؛ فلم تشغلهم تجارة و لا بیع عنه؛ یقطعون به أیّام الحیاة، و یهتفون بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین، و یأمرون بالقسط و یأتمرون به، و ینهون عن المنكر و یتناهون عنه.
گویی در حالی که در دنیا هستند، دنیا را به سوی آخرت پشت سر گذاشتهاند و آنچه را در ورای آن است به چشم دیدهاند.
فكأنّما قطعوا الدّنیا إلی الآخرة و هم فیها، فشاهدوا ما وراء ذلك.
گویی در درازای ماندن در برزخ (جهانِ میان مرگ و رستاخیز)، از نهانهای اهل برزخ آگاه شدهاند و قیامت وعدههای خود را برایشان محقق ساخته است؛ پس پرده را از روی آن برای اهل دنیا کنار زدهاند، تا جایی که گویی آنچه را مردم نمیبینند میبینند، و آنچه را آنان نمیشنوند میشنوند.
و كأنّما اطّلعوا علی غیوب أهل البرزخ فی طول الإقامة فیه، و حقّقت القیامة علیهم عداتها، فكشفوا غطاء ذلك لأهل الدّنیا، حتّی كأنّهم یرون ما لا یری النّاس، و یسمعون ما لا یسمعون.
منابع (۱)
- عذابها. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 304. مرسلا.
اگر آنان را در جایگاههای ستوده و نشستهای گواهیشدهشان در برابر خردت مجسم کنی، میبینی که نامههای کارهایشان را گشودهاند و به حسابرسی از خود نشستهاند؛ بر سرِ هر کارِ کوچک و بزرگی که به آن فرمان یافته بودند و در آن کوتاهی کردند، یا از آن نهی شده بودند و در پرهیز از آن سهلانگاری کردند. سنگینیِ بارِ گناهانشان را بر پشت خود نهادهاند و از برداشتن آن ناتوان ماندهاند؛ پس گلوگیر میگریند و زاریکنان با هم همنوا میشوند و از جایگاه پشیمانی و اعتراف، به درگاه پروردگارشان سخت ضجه میزنند. اگر آنان را چنین مجسم کنی، نشانههای هدایت و چراغهای تاریکیِ شب را خواهی دید.
فلو مثّلتهم لعقلك فی مقاومهم المحمودة، و مجالسهم المشهودة، و قد نشروا دواوین أعمالهم، و فرغوا لمحاسبة أنفسهم، علی كلّ صغیرة و كبیرة أمروا بها فقصّروا عنها، أو نهوا عنها ففرّطوا فیها؛ و حمّلوا ثقل أوزارهم ظهورهم، فضعفوا عن الاستقلال بها، فنشجوا نشیجا، و تجاوبوا نحیبا، یعجّون إلی ربّهم من مقام ندم و اعتراف عجیجا؛ لرأیت أعلام هدی، و مصابیح دجی.
منابع (۱)
- تحاوبوا. ورد فی نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 261. عن شرح الكیذری.
فرشتگان گرداگرد آنان را گرفتهاند، آرامش بر آنان فرود آمده، درهای آسمان به رویشان گشوده شده، و جایگاههای کرامت برایشان آماده شده است؛ در جایگاهی که خدا در آنجا به آنان نگریسته، پس کوشششان را پسندیده و مقامشان را ستوده است. آنان با خواندن او، نسیمِ گذشت و آمرزش را میبویند؛ گروگانهای نیازمندی به بخشش او و اسیرانِ فروتنی در برابر بزرگیِ اویند.
قد حفّت بهم الملائكة، و تنزّلت علیهم السّكینة، و فتحت لهم أبواب السّماء، و أعدّت لهم مقاعد الكرامات، فی مقعد اطّلع اللّه علیهم فیه فرضی سعیهم، و حمد مقامهم؛ یتنسّمون بدعائه روح التّجاوز؛ رهائن فاقة إلی فضله، و أساری ذلّة لعظمته.
منابع (۲)
- مقام. ورد فی نسخة العام 400 ص 311. و نسخة ابن المؤدب ص 218. و نسخة نصیری ص 144. و نسخة الآملی ص 194. و نسخة الإسترابادی ص 361. و هامش نسخة ابن النقیب ص 201. و نسخة العام 550 ص 146 أ. و نسخة عبده ص 490.و نسخة العطاردی ص 261.
- النّجاة. ورد فی نسخة العام 550 ص 146 أ.
اندوهِ طولانی، دلهایشان را، و گریهٔ طولانی، چشمانشان را زخمی کرده است.
جرح طول الأسی قلوبهم، و طول البكاء عیونهم.
بر هر دری از درهای اشتیاق به سوی خدا، دستی از آنان میکوبد؛ از کسی درخواست میکنند که گشایشها نزد او تنگ نمیشود و مشتاقان درگاهش ناامید نمیمانند.
لكلّ باب رغبة إلی اللّه منهم ید قارعة؛ یسألون من لا تضیق لدیه المنادح، و لا یخیب علیه الرّاغبون.
پس خودت به حسابِ خودت برس، که دیگر جانها حسابرسی جز تو دارند.
فحاسب نفسك لنفسك، فإنّ غیرها من الأنفس لها حسیب غیرك.
منابع (۱)
- محاسب. ورد فی نسخة الجیلانی. و نسخة الإسترابادی ص 361.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۳۰. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


