کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۵۳ دقیقه خواندن

ای انسان، چه چیز تو را فریب داد؟

سخنی از امام (ع) هنگام خواندنِ آیهٔ «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» (ای انسان! چه چیز تو را در برابر پروردگارِ بخشنده‌ات فریب داد؟)

بی‌تاریخ

امام آیهٔ ۶ سورهٔ انفطار را می‌خواند («ای انسان، چه چیز تو را به پروردگار کریمت مغرور کرد؟») و دربارهٔ همین آیه سخن گفت. گنهکارِ بی‌خبر را سرزنش کرد، از مغرور شدن به دنیا هشدار داد و او را به بیدار شدن، توبه و توشه برداشتن برای سفر آخرت خواند. هیچ منبعی زمان، جا یا کسانی را که حاضر بودند نمی‌گوید.

خطاب به: عموم انسان‌های غافل و گنهکار (مخاطب عام: «ای انسان»)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۲۳

سخنی از امام (ع) که هنگام خواندنِ آیهٔ «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» فرمود:

كلام له علیه السّلام قاله عند تلاوته: یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِیمِ [1]

منابع (۱)
  1. الإنفطار/ 6.

در میانِ بازخواست‌شدگان، سست‌دلیل‌تر از همه است؛ و در میانِ فریب‌خوردگان، بی‌بهانه‌تر از همه.

أدحض مسؤول حجّة، و أقطع مغترّ معذرة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. معتذر. ورد فی نسخة نصیری ص 144. و نسخة العام 550 ص 146 ب.

در نادانی نسبت به خودش، از هر مرزی گذشته است.

لقد أبرح جهالة بنفسه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

ای انسان! چه چیز تو را بر گناهت گستاخ کرد؟!

یا أیّها الإنسان؛ ما جرّأك علی ذنبك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

و چه چیز تو را در برابر پروردگارت فریب داد؟!

و ما غرّك بربّك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

و چه چیز تو را به نابودیِ خودت دل‌خوش و خوگر ساخت؟!

و ما آنسك بهلكة نفسك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

مگر دردِ تو را درمانی نیست؟!

أ ما من دائك بلول؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

یا از خوابت بیدار شدنی در کار نیست؟!

أم لیس من نومتك یقظة؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

آیا همان‌گونه که به دیگران رحم می‌کنی، به خودت رحم نمی‌کنی؟!

أ ما ترحم من نفسك ما ترحم من غیرك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. غیرها. ورد فی نسخة نصیری ص 144. و نسخة العام 400 ص 312. و نسخة ابن المؤدب ص 218. و هامش نسخة الإسترابادی ص 362. و فی هامش نسخة ابن النقیب ص 201.

چه بسا کسی را در سوزِ آفتاب می‌بینی و بر او سایه می‌اندازی، یا گرفتاری را می‌بینی که دردی تنش را می‌سوزاند و از سرِ دلسوزی برایش می‌گریی؛ پس ای گرفتار! چه چیز تو را بر دردِ خودت شکیبا کرده، و در برابرِ مصیبتت سخت‌جان ساخته، و از گریستن بر حالِ خودت بازت داشته است، در حالی که جانِ خودت برایت از همهٔ جان‌ها عزیزتر است؟!

فلربّما تری الضّاحی من حرّ الشّمس فتظلّه، أو تری المبتلی بألم یمضّ جسده؛ فتبكی رحمة له؛ فما صبّرك، أیّها المبتلی، علی دائك، و جلّدك علی مصابك، و عزّاك عن البكاء علی نفسك، و هی أعزّ الأنفس علیك؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۲)
  1. لحرّ. ورد فی نسخة العام 400 ص 312. و نسخة ابن المؤدب ص 218. و نسخة نصیری ص 144. و هامش نسخة الإسترابادی ص 362. و نسخة الآملی ص 195.و نسخة العام 550 ص 146 ب. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 224. و نسخة عبده ص 491.
  2. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 752 الحدیث 240. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 479. مرسلا.

و چگونه نشانه‌های نعمت‌های خدا ترس از شبیخونِ کیفرش را در تو بیدار نمی‌کنند، در حالی که با نافرمانی‌های او در پرتگاه‌های خشم و قهرش درغلتیده‌ای؟!

و كیف لا توقظك آیات نعم اللّه خوف بیات نقمه، و قد تورّطت بمعاصیه مدارج سطواته؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 555 الحدیث 35. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 384. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 304. مرسلا. باختلاف یسیر.

پس دردِ سستیِ دلت را با اراده‌ای محکم درمان کن، و خواب‌آلودگیِ غفلت در چشمت را با بیداری؛ و فرمان‌بردارِ خدای پاک باش و با یادِ او همدم شو.

فتداو من داء الفترة فی قلبك بعزیمة، و من كری الغفلة فی ناظرك بیقظة، و كن للّه - سبحانه - مطیعا، و بذكره أنیسا.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 569 الحدیث 56. مرسلا.
  2. آنسا. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 218. و نسخة نصیری ص 144. و نسخة الآملی ص 195. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 224. و نسخة الإسترابادی ص 362. و نسخة الجیلانی. و نسخة عبده ص 491. و نسخة الصالح ص 344. و نسخة العطاردی ص 262.

و در همان حالی که از او رو برگردانده‌ای، رو آوردنِ او را به خودت در نظر بیاور؛ که تو را به بخششِ خود می‌خواند و با فضل و احسانش تو را فرو می‌پوشاند، و تو از او به سوی دیگری رو گردانده‌ای.

و تمثّل فی حال تولّیك عنه إقباله علیك، یدعوك إلی عفوه، و یتغمّدك بفضله، و أنت متولّ عنه إلی غیره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

پس چه بلندمرتبه است خدا، نیرومندی که چه اندازه بخشنده است! و چه پست شدی تو، ناتوانی که چه اندازه بر نافرمانیِ او گستاخی! در حالی که در پناهِ پرده‌پوشیِ او جای داری و در گسترهٔ بخششِ او غوطه‌وری؛ پس نه بخششِ خود را از تو دریغ کرد و نه پرده‌اش را از روی تو درید.

فتعالی اللّه من قویّ ما أكرمه، و تواضعت من ضعیف ما أجرأك علی معصیته، و أنت فی كنف ستره مقیم، و فی سعة فضله متقلّب؛ فلم یمنعك فضله، و لم یهتك عنك ستره.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. أحلمه. ورد فی نسخة العام 400 ص 312. و نسخة ابن المؤدب ص 219.و نسخة نصیری ص 145. و هامش نسخة الآملی ص 196. و هامش نسخة الإسترابادی ص 362. و نسخة العطاردی ص 262. عن نسخة مكتبة جامعة علیكره - لكهنو - الهند. و هامش نسخة مكتبة ممتاز العلماء فی لكهنو - الهند.

بلکه یک چشم بر هم زدن از لطفِ او بی‌بهره نبوده‌ای: چه در نعمتی که برایت پدید می‌آورد، چه در گناهی که بر تو می‌پوشاند، و چه در بلایی که از تو دور می‌کند.

بل لم تخل من لطفه مطرف عین، فی نعمة یحدثها لك، أو سیّئة یسترها علیك، أو بلیّة یصرفها عنك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

پس گمانت دربارهٔ او چیست اگر فرمانش را می‌بردی؟!

فما ظنّك به لو أطعته؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

به خدا سوگند، اگر این رفتار میان دو تن بود که در نیرو برابر و در توان هم‌سنگ بودند، تو نخستین کسی بودی که خودت را به اخلاقِ ناپسند و کردارِ زشت محکوم می‌کردی.

و أیم اللّه؛ لو أنّ هذه الصّفة كانت فی متّفقین فی القوّة، متوازیین فی القدرة، لكنت أوّل حاكم علی نفسك بذمیم الأخلاق، و مساوئ الأعمال.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. موازنین. ورد فی نسخة العام 400 ص 313. و نسخة ابن المؤدب ص 219.و نسخة نصیری ص 145. و نسخة الآملی ص 196. و نسخة الإسترابادی ص 363.و نسخة ابن النقیب ص 202. و نسخة فیض الإسلام ج 4 ص 700. و نسخة العطاردی ص 263. عن. نسخة مكتبة ممتاز العلماء - فی لكهنو - الهند.

و به حق می‌گویم: دنیا تو را نفریفت، بلکه تو به آن فریفته شدی؛ و این سرایِ زودگذر تو را گول نزد، بلکه تو به آن گول خوردی.

و حقّا أقول: ما الدّنیا غرّتك، و لكن بها اغتررت، و ما العاجلة خدعتك، و لكن بها انخدعت.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 749 الحدیث 203. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 479. مرسلا.

پندها بی‌پرده با تو روبه‌رو شدند و آشکارا و یکسان هشدارت دادند؛ و دنیا در آنچه از فرود آمدنِ بلا بر جسمت و کاسته شدن از توانت وعده می‌دهد، راست‌گوتر و وفادارتر از آن است که به تو دروغ بگوید یا تو را بفریبد.

و لقد كاشفتك العظات، و آذنتك علی سواء؛ و لهی بما تعدك من نزول البلاء بجسمك، و النّقص فی قوّتك، أصدق و أوفی من أن تكذبك أو تغرّك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۲)
  1. الغطاء. ورد فی نسخة العام 400 ص 313. و نسخة العطاردی ص 263. عن شرح الراوندی.
  2. النّقض. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 219. و نسخة نصیری ص 145.

چه بسیار خیرخواهی از سوی دنیا که نزدِ تو متهم است، و چه بسیار خبرِ راستش که دروغ شمرده می‌شود.

و لربّ ناصح لها عندك متّهم، و صادق من خبرها مكذّب.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

و اگر دنیا را در خانه‌های ویران و منزلگاه‌های خالی بشناسی، آن را به خاطرِ یادآوریِ نیکو و پندِ رسایش به تو، همچون دلسوزی مهربان و کسی که نگرانِ حالِ توست خواهی یافت.

و لئن تعرّفتها فی الدّیار الخاویة، و الرّبوع الخالیة، لتجدنّها من حسن تذكیرك، و بلاغ موعظتك، بمحلّة الشّفیق علیك، و الشّحیح بك.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

و دنیا چه سرای خوبی است برای کسی که آن را سرای ماندگار نپسندد، و چه جایگاهِ خوبی است برای کسی که آن را وطنِ خود نگیرد.

و لنعم دار من لم یرض بها دارا، و محلّ من لم یوطّنها محلاّ.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

کسانی که فردا از دنیا سعادت می‌برند، همان‌هایی‌اند که امروز از آن می‌گریزند.

و إنّ السّعداء بالدّنیا غدا هم الهاربون منها الیوم.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

آنگاه که لرزانندهٔ بزرگ بلرزاند، و قیامت با رویدادهای سترگش برپا شود، و به هر آیینی پیروانش، و به هر معبودی پرستندگانش، و به هر فرمان‌روایی فرمان‌بردارانش بپیوندند؛ در آن روز، در عدل و دادِ خدا، هیچ نگاهِ گذرا در هوا و هیچ صدای آهستهٔ گامی بر زمین نیست که جز بر پایهٔ حق با آن رفتار شود.

إذا رجفت الرّاجفة، و حقّت بجلائلها القیامة، و لحق بكلّ منسك أهله، و بكلّ معبود عبدته، و بكلّ مطاع أهل طاعته؛ فلم یجر فی عدله و قسطه یومئذ خرق بصر فی الهواء، و لا همس قدم فی الأرض، إلاّ بحقّه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۱)
  1. یجر. ورد فی نسخة العام 400 ص 314. و نسخة ابن المؤدب ص 219. و ورد یجز فی نسخة نصیری ص 145. و نسخة الآملی ص 197. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 226. و هامش نسخة الإسترابادی ص 364. و نسخة ابن النقیب ص 203.

پس چه بسیار دلیلی که در آن روز باطل می‌شود و دست‌آویزهای عذری که بریده می‌گردد!

فكم حجّة یومذاك داحضة، و علائق عذر منقطعة؟!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳

پس در کارِ خود جویایِ چیزی باش که عذرت با آن پذیرفته شود و دلیلت با آن استوار بماند؛ و از آنچه برایش نمی‌مانی، چیزی را برگیر که برایت می‌ماند؛ و برای سفرت آماده شو، و به برقِ نجات چشم بدوز، و مرکب‌های تلاش و آمادگی را زین کن.

فتحرّ من أمرك ما یقوم به عذرك، و تثبت به حجّتك، و خذ ما یبقی لك ممّا لا تبقی له، و تیسّر لسفرك، و شم برق النّجاة، و ارحل مطایا التّشمیر.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۲۲۳
منابع (۲)
  1. یبقی لك. ورد فی بحار الأنوار ج 7 ص 115. عن نسخ النهج.
  2. أرحل. ورد فی نسخة نصیری ص 145.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۳۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن