کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

دربارهٔ تمام نهج البلاغه۶ دقیقه خواندن

خطبهٔ سید رضی در آغاز نهج‌البلاغه

خشنودی خدا بر او باد. به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

رضوان اللّه علیه بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

اما بعد، پس از ستایش خدایی که ستایش را بهای نعمت‌هایش، پناهگاهی از بلایش، راهی به سوی بهشت‌هایش و سببی برای فزونی احسانش قرار داد؛ و درود بر فرستادهٔ او، پیامبر رحمت، پیشوای پیشوایان و چراغ امت؛ برگزیده از سرشت کرامت و تبارِ کهن‌ترین بزرگواری و کشتزارِ افتخارِ ریشه‌دار و شاخهٔ بلندیِ بارور و پربرگ؛

أما بعد حمد اللّه الذی جعل الحمد ثمنا لنعمائه، و معاذا من بلائه، و وسیلا إلی جنانه، و سببا لزیادة إحسانه. و الصلاة علی رسوله نبیّ الرحمة، و إمام الأئمة، و سراج الأمّة، المنتخب من طینة الكرم، و سلالة المجد الأقدم، و مغرس الفخار المعرق، و فرع العلاء المثمر المورق.

و بر خاندان او که چراغ‌های تاریکی‌ها، پناهگاه‌های امت‌ها، نشانه‌های روشن دین و ترازوهای سنگین فضیلت‌اند. درود خدا بر او و بر همهٔ آنان باد؛ درودی که هم‌سنگ فضیلتشان، پاداش کارشان و شایستهٔ پاک‌ترین شاخه و ریشهٔ آنان باشد، تا زمانی که سپیده‌دمی درخشان بتابد و ستاره‌ای برآینده غروب کند.

و علی أهل بیته مصابیح الظلم، و عصم الأمم، و منار الدین الواضحة، و مثاقیل الفضل الراجحة، صلّی اللّه علیه و علیهم أجمعین، صلاة تكون إزاء لفضلهم، و مكافأة لعملهم، و كفاء أطیب فرعهم و أصلهم؛ ما أنار فجر ساطع، و خوی نجم طالع.

من در آغاز جوانی و طراوتِ شاخسارِ عمر، نوشتن کتابی دربارهٔ ویژگی‌های امامان (ع) را آغاز کردم که زیباترین خبرها و گوهرهای سخنانشان را در بر می‌گرفت. هدفی که در آغاز کتاب یاد کردم و پیشاهنگ سخن قرار دادم، مرا به این کار واداشت. کارِ بخش ویژگی‌های امیر مؤمنان علی (ع) را به پایان رساندم، اما مانع‌های روزگار و امروز و فردا کردن‌های زمانه از کامل کردن بقیهٔ کتاب بازداشت.

فإنی كنت فی عنفوان السن، و غضاضة الغصن، ابتدأت بتألیف كتاب فی خصائص الأئمة علیهم السّلام، یشتمل علی محاسن أخبارهم و جواهر كلامهم، حدانی علیه غرض ذكرته فی صدر الكتاب، و جعلته إمام الكلام، و فرغت من الخصائص التی تخصّ أمیر المؤمنین علیا علیه السّلام و عاقت عن إتمام بقیة الكتاب محاجزات الأیام و مماطلات الزمان.

آنچه را از آن کتاب آماده شده بود، به باب‌ها و فصل‌هایی بخش‌بندی کرده بودم. در پایان آن، فصلی آمد که تنها زیباترین سخنان کوتاهِ نقل‌شده از او (ع) را در پندها، حکمت‌ها، مَثَل‌ها و ادب‌ها در بر می‌گرفت، نه خطبه‌های بلند و نامه‌های مفصل را.

و كنت قد بوّبت ما خرج من ذلك أبوابا، و فصّلته فصولا؛ فجاء فی آخرها فصل یتضمن محاسن ما نقل عنه علیه السّلام من الكلام القصیر فی المواعظ و الحكم و الأمثال و الآداب، دون الخطب الطویلة، و الكتب المبسوطة.

گروهی از دوستان، آنچه را در آن فصلِ پیش‌گفته آمده بود پسندیدند و از شگفتی‌های نوشده‌اش به وجد آمدند و از سخنانِ روشن و نابش در شگفت ماندند. در این هنگام از من خواستند نوشتن کتابی را آغاز کنم که گزیدهٔ سخنان مولای ما امیر مؤمنان (ع) را در همهٔ فنون و شاخه‌های گوناگونش در بر گیرد: از خطبه‌ها، نامه‌ها، پندها و ادب. زیرا می‌دانستند که این مجموعه، شگفتی‌های بلاغت (سخنوری رسا)، نوادر فصاحت (روانی و روشنی سخن)، گوهرهای زبان عربی و سخنان نافذ دینی و دنیوی را در بر خواهد داشت؛ چیزهایی که در هیچ سخنی یکجا یافت نمی‌شود و همهٔ جوانبش در هیچ کتابی گرد نیامده است. چرا که امیر مؤمنان (ع) سرچشمه و آبشخور فصاحت و خاستگاه و زادگاه بلاغت بود؛ رازهای پنهانِ بلاغت از او (ع) آشکار شد و قاعده‌هایش از او گرفته شد. هر گویندهٔ خطیبی از نمونه‌های او پیروی کرد و هر پنددهندهٔ سخنوری از سخن او یاری جست؛ با این همه، او پیش افتاد و آنان کوتاه آمدند، و او پیشی گرفت و آنان واپس ماندند. زیرا سخن او سخنی است که نشانی از دانش الهی بر آن است و بوی خوشِ سخن پیامبر در آن.

فاستحسن جماعة من الأصدقاء ما اشتمل علیه الفصل المقدّم ذكره معجبین ببدائعه، و متعجّبین من نواصعه، و سألونی عند ذلك أن أبتدئ بتألیف كتاب یحتوی علی مختار كلام مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام فی جمیع فنونه، و متشعّبات غصونه: من خطب، و كتب، و مواعظ، و أدب. علما أن ذلك یتضمن من عجائب البلاغة، و غرائب الفصاحة، و جواهر العربیة، و ثواقب الكلم الدینیّة و الدنیویّة، ما لا یوجد مجتمعا فی كلام، و لا مجموع الأطراف فی كتاب؛ إذ كان أمیر المؤمنین علیه السّلام مشرع الفصاحة و موردها، و منشأ البلاغة و مولدها؛ و منه علیه السّلام ظهر مكنونها، و عنه أخذت قوانینها؛ و علی أمثلته حذا كل قائل خطیب، و بكلامه استعان كلّ واعظ بلیغ، و مع ذلك فقد سبق و قصّروا، و قد تقدّم و تأخروا؛ لأن كلامه الكلام الذی علیه مسحة من العلم الإلهیّ، و فیه عبقة من الكلام النبویّ.

پس خواستهٔ آنان را برای آغاز این کار پذیرفتم؛ زیرا می‌دانستم که سود بزرگ، نام نیکِ ماندگار و پاداشِ اندوخته در آن است. بر آن شدم که با این کار، بزرگیِ جایگاه امیر مؤمنان (ع) را در این فضیلت، افزون بر خوبی‌های بی‌شمار و فضیلت‌های فراوانش، آشکار کنم؛ و نشان دهم که او (ع) در میان همهٔ پیشینیانِ نخستین، به تنهایی به اوج این فضیلت رسیده است. از آنان در این باره تنها اندکی کمیاب و مواردی تک‌وتوک و پراکنده نقل می‌شود، اما سخن او دریایی است که هیچ‌کس در کشیدن آب با آن برابری نکند و آبِ فراوانی است که هیچ‌کس نتواند در پرآبی با آن هماوردی جوید.

فأجبتهم إلی الابتداء بذلك عالما بما فیه من عظیم النفع، و منشور الذّكر، و مذخور الأجر، و اعتمدت به أن أبیّن عن عظیم قدر أمیر المؤمنین علیه السّلام فی هذه الفضیلة، مضافة إلی المحاسن الدّثرة، و الفضائل الجمّة. و إنه علیه السّلام انفرد ببلوغ غایتها عن جمیع السلف الأوّلین الذین إنما یؤثر عنهم منها القلیل النادر، و الشاذّ الشارد، فأمّا كلامه فهو البحر الذی لا یساجل، و الجمّ الذی لا یحافل.

و خواستم که شایسته باشم در افتخار به او (ع)، این شعر فرزدق را مَثَل بزنم:

و أردت أن یسوغ لی التمثل فی الافتخار به علیه السّلام بقول الفرزدق:

«أولئک آبائی فجئنی بمثلهم إذا جمعتنا یا جریر المجامع»
آنان پدران من‌اند؛ ای جریر، هنگامی که انجمن‌ها ما را گرد هم آوردند، همانند آنان را برایم بیاور.

أولئك آبائی فجئنی بمثلهم إذا جمعتنا یا جریر المجامع

و دیدم که سخن او (ع) بر سه محور می‌چرخد:

و رأیت كلامه علیه السّلام یدور علی أقطاب ثلاثة:

نخست: خطبه‌ها و فرمان‌ها.

أولها: الخطب و الأوامر.

و دوم: نامه‌ها و نوشته‌ها.

و ثانیها: الكتب و الرسائل.

و سوم: حکمت‌ها و پندها.

و ثالثها: الحكم و المواعظ.

پس به توفیق خدای برتر تصمیم گرفتم نخست به سراغ برگزیدنِ زیباترین خطبه‌ها، سپس زیباترین نامه‌ها و پس از آن زیباترین حکمت‌ها و ادب‌ها بروم. برای هر دسته، بابی جداگانه گذاشتم و در هر یک، برگه‌هایی جدا کردم تا زمینه‌ای باشد برای افزودنِ آنچه شاید اکنون از دستم برود و در آینده به دستم برسد.

فأجمعت بتوفیق اللّه تعالی علی الابتداء باختیار محاسن الخطب، ثم محاسن الكتب، ثم محاسن الحكم و الأدب؛ مفردا لكل صنف من ذلك بابا، و مفصّلا فیه أوراقا لتكون مقدمة لاستدراك ما عساه یشذّ عنی عاجلا، و یقع إلیّ آجلا.

و هرگاه سخنی از او (ع) که در میانهٔ گفت‌وگویی، یا در پاسخ پرسشی، یا با هدفی دیگر بیرون از شیوه‌هایی که یاد کردم و پایهٔ کار را بر آن‌ها گذاشتم، می‌آمد، آن را در شایسته‌ترین باب و نزدیک‌ترینِ آن‌ها به هدفِ آن سخن جای می‌دادم.

و إذا جاء شیء من كلامه علیه السّلام الخارج فی أثناء حوار، أو جواب سؤال، أو غرض آخر من الأغراض فی غیر الأنحاء التی ذكرتها و قرّرت القاعدة علیها، نسبته إلی ألیق الأبواب به، و أشدّها ملامحة لغرضه.

و چه بسا در آنچه برمی‌گزینم، بخش‌های ناپیوسته و سخنان زیبای نامنظم بیاید؛ زیرا من نکته‌های برجسته و بخش‌های درخشان را می‌آورم و قصدِ پیاپی آوردن و پیوستگیِ مطالب را ندارم.

و ربما جاء فیما أختاره من ذلك فصول غیر متّسقة و محاسن كلم غیر منتظمة؛ لأنی أورد النّكت و اللّمع، و لا أقصد التتالی و النّسق.

از شگفتی‌های امام (ع) که در آن‌ها یگانه بود و کسی با او شریک نشد، سخنانش دربارهٔ زهد (دل نبستن به دنیا)، پندها، یادآوری‌ها و بازدارنده‌هاست. وقتی کسی در این سخنان دقت و اندیشه کند و از یاد ببرد که گویندهٔ آن، کسی چون اوست که جایگاهش بزرگ و فرمانش روان بود و فرمانروایی‌اش گردنِ همگان را در بر گرفته بود، هیچ شکی به دلش راه نمی‌یابد که این، سخنِ کسی است که بهره‌ای جز زهد و کاری جز عبادت ندارد؛ کسی که در گوشهٔ خانه‌ای کز کرده و به دامنهٔ کوهی بریده است و جز صدای خودش چیزی نمی‌شنود و جز خودش کسی را نمی‌بیند. و نزدیک است باور نکند که این، سخنِ کسی است که شمشیرکشیده در دل جنگ فرو می‌رود، گردن‌ها را می‌زند، پهلوانان را به خاک می‌افکند و با شمشیری بازمی‌گردد که از آن خون می‌چکد و جان‌ها فرو می‌ریزد. او در همان حال، زاهدترینِ زاهدان و برگزیدهٔ مردانِ ویژهٔ خداست.

و من عجائبه علیه السّلام التی انفرد بها، و أمن المشاركة فیها، أن كلامه الوارد فی الزهد و المواعظ، و التذكیر و الزواجر، إذا تأمّله المتأمّل، و فكّر فیه المتفكّر، و خلع من قلبه أنه كلام مثله ممن عظم قدره، و نفذ أمره، و أحاط بالرقاب ملكه، لم یعترضه الشك فی أنه كلام من لا حظّ له فی غیر الزهادة، و لا شغل له غیر العبادة، و قد قبع فی كسر بیت، و انقطع إلی سفح جبل، و لا یسمع إلاّ حسّه، و لا یری إلاّ نفسه؛ و لا یكاد یوقن بأنه كلام من ینغمس فی الحرب مصلتا سیفه، فیقطّ الرقاب، و یجدل الأبطال، و یعود به ینطف دما، و یقطر مهجا، هو مع تلك الحال زاهد الزهّاد، و بدل الأبدال.

این از فضیلت‌های شگفت‌انگیز و ویژگی‌های ظریف اوست که با آن‌ها صفت‌های متضاد را گرد هم آورده و چیزهای پراکنده را با هم پیوند داده است. من بسیار با برادرانم دربارهٔ این ویژگی‌ها گفت‌وگو می‌کنم و شگفتیِ آنان را از این‌ها برمی‌انگیزم؛ و این‌ها جای عبرت گرفتن و اندیشیدن است.

و هذه من فضائله العجیبة، و خصائصه اللطیفة، التی جمع بها الأضداد، و ألّف بین الأشتات، و كثیرا ما أذاكر الإخوان بها، و أستخرج عجبهم منها، و هی موضع للعبرة بها، و الفكرة فیها.

گاه در لابه‌لای این گزیده، واژه‌ای تکراری و معنایی دوباره می‌آید. دلیلِ این کار آن است که روایت‌های سخنان او با یکدیگر اختلافِ شدیدی دارند؛ گاه سخنِ برگزیده در روایتی آمده و همان‌گونه نقل شده است، سپس همان سخن در روایتی دیگر به شکلی غیر از جای نخست دیده شده است: یا با افزوده‌ای برگزیده، یا با واژه‌ای خوش‌عبارت‌تر. در این حال، شرایط ایجاب می‌کند که برای کامل‌تر شدنِ این گزینش و از سرِ دلسوزی بر سخنانِ گران‌بها، دوباره آورده شود.

و ربما جاء فی أثناء هذا الإختیار اللفظ المردّد و المعنی المكرّر، و العذر فی ذلك أن روایات كلامه تختلف اختلافا شدیدا؛ فربما اتفق الكلام المختار فی روایة فنقل علی وجهه، ثم وجد بعد ذلك فی روایة أخری موضوعا غیر موضعه الأول: إما بزیادة مختارة، أو لفظ أحسن عبارة، فتقتضی الحال أن یعاد استظهارا للاختیار، و غیرة علی عقائل الكلام.

و گاه نیز از آنچه در آغاز برگزیده شده زمانِ زیادی گذشته است، پس از روی سهو یا فراموشی دوباره آورده شده، نه از سرِ قصد و عمد.

و ربما بعد العهد أیضا بما اختیر أولا فأعید سهوا أو نسیانا، لا قصدا و اعتمادا.

با این همه، ادعا نمی‌کنم که بر همهٔ جوانبِ سخنان او احاطه دارم، چنان‌که هیچ تک‌سخنی از دستم در نرود و هیچ سخنِ گریخته‌ای از من دور نماند؛ بلکه دور نمی‌دانم آنچه به من نرسیده، بیشتر از چیزی باشد که به دستم رسیده، و آنچه در کمندِ من افتاده، کمتر از چیزی باشد که از دستم بیرون مانده است. بر عهدهٔ من چیزی جز به کار گرفتنِ تلاش و رساندنِ کار به نهایتِ توانم نیست، و روشن کردنِ راه و راهنماییِ جوینده بر عهدهٔ خدای پاک و برتر است، اگر خدا بخواهد.

و لا أدّعی، مع ذلك، أنی أحیط بأقطار جمیع كلامه حتی لا یشذّ عنی منه شاذّ، و لا یندّ نادّ؛ بل لا أبعد أن یكون القاصر عنّی فوق الواقع إلیّ، و الحاصل فی ربقتی دون الخارج من یدی؛ و ما علیّ إلاّ بذل الجهد، و بلاغ الوسع، و علی اللّه سبحانه و تعالی نهج السبیل، و إرشاد الدلیل، إن شاء اللّه.

پس از این، صلاح دیدم این کتاب را «نهج البلاغه» (راهِ روشنِ سخنوری) بنامم؛ زیرا درهای بلاغت را به روی خواننده‌اش می‌گشاید و جویندگانِ بلاغت را به آن نزدیک می‌کند. در این کتاب، نیازِ دانا و دانش‌آموز، و خواستهٔ سخنورِ رسا و زاهد وجود دارد.

و رأیت من بعد تسمیة هذا الكتاب ب "نهج البلاغة" ،إذ یفتح للناظر فیه أبوابها، و یقرّب علیه طلابها؛ فیه حاجة العالم و المتعلّم، و بغیة البالغ و الزاهد.

در لابه‌لای این کتاب، سخنانِ شگفتی دربارهٔ توحید و عدالت، و پاک دانستنِ خدای پاک و برتر از شباهت به آفریدگان می‌آید؛ سخنانی که فرونشانندهٔ هر تشنگی، درمانِ هر بیماری، و زدایندهٔ هر شبهه‌ای است.

و یمضی فی أثنائه من عجیب الكلام فی التوحید و العدل، و تنزیه اللّه سبحانه و تعالی عن شبه المخلوقین ما هو بلال كلّ غلّة، و شفاء كلّ علّة، و جلاء كلّ شبهة.

از خدا توفیق و حفظ شدن از خطا را می‌طلبم، و استواری در کار و یاریِ او را درخواست می‌کنم. از خطای دل پیش از خطای زبان، و از لغزشِ سخن پیش از لغزشِ گام به او پناه می‌برم؛ او مرا بس است و چه نیکو کارسازی است.

و من اللّه أستمدّ التوفیق و العصمة، و أتنجّز التسدید و المعونة، و أستعیذه من خطأ الجنان قبل خطأ اللّسان، و من زلّة الكلم قبل زلّة القدم، و هو حسبی و نعم الوكیل.