کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۲۳۱ دقیقه خواندن

برانگیختن سپاه پس از عقب‌نشینی در صفین

سخنی از او (ع) در جنگ صفین برای برانگیختن سپاهش به یورش بردن

نبرد بزرگ صفینصفر ۳۷ قصفینتاریخ محتمل

در یکی از روزهای جنگ صفین، صف‌های سپاه عراق عقب نشستند و شامیان آنان را عقب راندند. امام آنان را سرزنش و تشویق کرد: شما برگشتید و دشمن را با شمشیر پس زدید؛ حالا پایداری کنید و از فرار بپرهیزید.

خطاب به: سپاهیان خود در صفین

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۰۷، خطبهٔ ۱۲۴

روی خط زمان

سخنی از امام (ع) در جنگ صفین که در آن سپاهش را به یورش بردن برانگیخت: من پراکندگی شما و عقب‌نشینی‌تان را از صف‌هایتان دیدم؛ خشن‌های فرومایه و بادیه‌نشینانِ شامیان شما را عقب می‌راندند، در حالی که شما بزرگواران و بخشندگانِ عرب، سرآمدانِ شرف، پیشگامانِ سرافراز، بلندترین کوهان، زنده‌دارانِ شب با تلاوت قرآن، و اهلِ دعوتِ حق در روزگارِ گمراهیِ خطاکاران هستید!

كلام له علیه السّلام فی حرب صفّین محرّضا عسكره علی الاقتحام إنّی قد رأیت جولتكم و انحیازكم عن صفوفكم، تحوزكم الجفاة الطّغام، و أعراب أهل الشّام، و أنتم لهامیم العرب، و یآفیخ الشّرف، و الأنف الأقدم، و السّنام الأعظم، و عمّار اللّیل بتلاوة القرآن، و أهل دعوة الحقّ إذ ضلّ الخاطئون!.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۷
منابع (۵)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 17. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 40 الحدیث 4. مرسلا عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار
  2. صفوفهم. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 133.
  3. یحوزكم. ورد فی وقعة صفین. و منهاج البراعة. بالسندین السابقین. و ناسخ التواریخ. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 17. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام.
  4. الطّغاة. ورد فی نسخة العام 400 ص 118. و هامش نسخة ابن المؤدب ص 86.و نسخة الآملی ص 83. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 121. و نسخة العطاردی ص 119. عن شرح السرخسی.
  5. المقدّم. ورد فی نسخة العام 400 ص 118. و نسخة ابن المؤدب ص 86. و نسخة نصیری ص 60. و نسخة الآملی ص 83. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 121.و نسخة عبده ص 256. و نسخة الصالح ص 155.

پس اگر روی آوردنتان پس از پشت کردن، و یورشِ دوبارهٔ شما پس از عقب‌نشینی‌تان نبود، همان چیزی بر شما واجب می‌شد که بر پشت‌کننده در روزِ نبرد واجب است، و از نابودشدگان می‌شدید.

فلو لا إقبالكم بعد إدباركم، و كرّكم بعد انحیازكم، لوجب علیكم ما وجب علی المولّی یوم الزّحف دبره، و كنتم من الهالكین.

منابع (۱)
  1. ورد فی تاریخ الطبری. و المعیار و الموازنة. و وقعة صفین. و منهاج البراعة.بالأسانید السابقة. و تجارب الأمم. و ناسخ التواریخ. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 40 الحدیث 4. مرسلا عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 472 الحدیث 411. مرسلا عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 53. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

و این از اندوهم کاست و بخشی از سوزشِ سینه‌ام را آرام کرد که در پایان دیدم شما با شمشیرها آنان را عقب می‌رانید، همان‌گونه که شما را عقب راندند؛ و آنان را از جایگاه‌هایشان کنار می‌زنید، همان‌گونه که شما را کنار زدند؛ آنان را از پا درمی‌آوردید با تیراندازی، و به هم می‌دوختید با نیزه‌ها؛ چنان‌که نفراتِ جلویی‌شان بر نفراتِ عقبی‌شان فرومی‌ریختند؛ مانند شترانِ تشنهٔ رانده‌شده‌ای که با پرتابِ سنگ و تیر از حوض‌هایشان دور رانده و از آبشخورهایشان بازداشته می‌شوند.

و لقد هوّن علیّ بعض وجدی، و شفی بعض وحاوح صدری، أن رأیتكم بأخرة تحوزونهم بالسّیوف كما حازوكم، و تزیلونهم عن مواقفهم كما أزالوكم؛ حسّا بالنّضال، و شجرا بالّرماح؛ تركب أولاهم أخراهم؛ كالإبل الهیم المطرودة ترمی عن حیاضها، و تذاد عن مواردها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۰۷
منابع (۹)
  1. ورد فی تاریخ الطبری ج 4 ص 17. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 149.مرسلا. و فی وقعة صفین ص 256. عن نصر، عن عمر، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 200. مرسلا. و فی الكافی للكلینی ج 5 ص 40 الحدیث 4.مرسلا عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 32 ص 472 الحدیث 411. مرسلا عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 340. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 15 ص 263. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 53. مرسلا. باختلاف یسیر
  2. ورد فی المصادر السابقة.
  3. أحاح نفسی. ورد فی المصادر السابقة.
  4. ورد فی تاریخ الطبری. و وقعة صفین. و منهاج البراعة. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و تجارب الأمم. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 196. مرسلا. و المستدرك لكاشف الغطاء باختلاف یسیر.
  5. ورد فی تاریخ الطبری. و وقعة صفین. و منهاج البراعة. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و فی ناسخ التواریخ. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  6. مصافّهم. ورد فی تاریخ الطبری. و وقعة صفین. و الكافی. و بحار الأنوار.و منهاج البراعة. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و فی ناسخ التواریخ.و تجارب الأمم.
  7. حشّا. ورد فی نسخة العام 550 ص 54 ب.
  8. النّصال. ورد فی نسخة العام 400 ص 118. و نسخة ابن المؤدب ص 86. و نسخة نصیری ص 60. و نسخة الآملی ص 83. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 121.و نسخة الإسترابادی ص 133. و هامش نسخة عبده ص 256. و نسخة الصالح ص 155. و نسخة العطاردی ص 119.
  9. لیركب أوّلهم آخرهم. ورد فی الكافی للكلینی ج 5 ص 40 الحدیث 4.مرسلا عن مالك بن أعین، عن علی علیه السّلام. و فی وقعة صفین ص 256. عن نصر، عن عمر، عن مالك بن أعین، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام.و فی بحار الأنوار ج 32 ص 472 الحدیث 411. مرسلا عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 2 ص 201. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 53. مرسلا.

پس اکنون پایداری کنید؛ آرامش بر شما فرود آمده است، و خدای ارجمند و بزرگ شما را با یقین (باوری که شک در آن نیست) استوار بدارد.

فالآن فاصبروا؛ أنزلت علیكم السّكینة، و ثبّتكم اللّه - عزّ و جلّ - بالیقین.

پس چنان شمشیر بزنید که گوشت را پاره کند، و پیاپی و سوزان تیر بیندازید.

[ف] اضربوا هبرا، و ارموا سعرا.

و گریزان باید بداند که پروردگارش را به خشم می‌آورد و خودش را به نابودی می‌کشاند.

و لیعلم المنهزم أنّه مسخط ربّه، و موبق نفسه.

در گریز، خشمِ خداست، و گریزنده نه بر عمرش افزوده می‌شود، نه میان او و روزِ مرگش مانعی قرار می‌گیرد، و نه پروردگارش را خشنود می‌سازد. پس مردنِ انسان بر راهِ حق، پیش از انجام دادنِ این کارها، برایش بهتر است از این‌که به آلوده شدن به آن‌ها و پافشاری بر آن‌ها تن دهد.

و إنّ فی الفرار موجدة اللّه و إنّ الفارّ لغیر مزید فی عمره، و لا محجوز بینه و بین یومه، و لا یرضی ربّه. فموت الرّجل محقّا قبل إتیان هذه الخصال خیر له من الرّضا بالتّلبّس بها، و الإصرار علیها.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۲۴
منابع (۴)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و فی تاریخ الطبری ج 4 ص 17. عن أبی مخنف، عن مالك ابن أعین، عن زید بن وهب الجهنی، عن علی علیه السّلام. و فی المعیار و الموازنة ص 149. مرسلا. و فی النهایة فی غریب الحدیث ج 2 ص 368. مرسلا. و فی لسان العرب ج 4 ص 365. مرسلا. و فی تاج العروس ج 3 ص 369. مرسلا. و فی منهاج البراعة ج 15 ص 263. عن أبی مخنف، عن مالك بن أعین الجهنی، عن زید بن وهب، عن علی علیه السّلام. و فی تجارب الأمم ج 1 ص 341. مرسلا. باختلاف.
  2. المرء. ورد فی تاریخ الطبری. و المعیار و الموازنة. و منهاج البراعة. بالأسانید السابقة. و المستدرك لكاشف الغطاء.
  3. بالتّأنیس. ورد فی تاریخ الطبری. و منهاج البراعة. بالسند السابق. و المستدرك لكاشف الغطاء. و تجارب الأمم.
  4. ورد فی المصادر السابقة. و وقعة صفین. و الكافی. و بحار الأنوار. بالأسانید السابقة. و المعیار و الموازنة. و ناسخ التواریخ. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۸۱. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن