سخنانسخن ۱۶۴ دقیقه خواندن
آمادهٔ کوچ شوید؛ ندای پس از نماز عشا
سخنی از او (ع) که بارها پس از نماز عشا یارانش را با آن ندا میداد
امام بارها پس از نماز عشا یارانش را با این سخن صدا میزد: «ای مردم، آمادهٔ سفر شوید، که در میان شما ندای کوچ سر دادهاند؛ دل از دنیا بکنید و توشه برگیرید.» پس از آن داستان مال و فرزند و عمل میآید که هنگام مرگ نزد انسان میآیند، و توصیف نخستین شب قبر برای مؤمن و برای گناهکار. نشانی از زمان یا جای یک رخداد معین برای آن نیست.
خطاب به: یاران و نمازگزاران امام پس از نماز عشا
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۲۰۴، خطبهٔ ۶۴
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
ای مردم! خدا رحمتتان کند، آماده شوید که در میان شما بانگ کوچ سر داده شده است. کمتر در دنیا درنگ کنید.
أیّها النّاس؛ تجهّزوا، رحمكم اللّه، فقد نودی فیكم بالرّحیل، و أقلّوا العرجة علی الدّنیا.
منابع (۱)
- ورد فی أمالی الصدوق ص 587 المجلس 75 الحدیث 810-7. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن محمد بن قیس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی المفید ص 198 المجلس 23 الحدیث 32. عن احمد ابن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن الحسن بن محبوب، عن عمرو بن أبی المقدام، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.و فی الأرشاد ص 125. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 524. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
خدا رحمتتان کند، توشه برگیرید و با توشهٔ شایستهای که نزد خود دارید بازگردید؛ چرا که پیش رویتان گردنهای سخت و دشوار، و منزلگاههایی ترسناک و هولانگیز است که ناگزیر باید به آنها وارد شوید و در آنها بایستید.
تزوّدوا، رحمكم اللّه، و انقلبوا بصالح ما بحضرتكم من الزّاد؛ فإنّ أمامكم عقبة كؤودا، و منازل مخوفة مهولة لا بدّ من الورود علیها، و الوقوف عندها.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة.
پس یا به رحمتی از سوی خدا، از هراسِ آن، از بزرگیِ خطرش، از وحشتِ منظرهاش و از سختیِ آزمایشش رهایی مییابید؛ و یا به هلاکتی دچار میشوید که پس از آن هیچ نجاتی نیست.
فإمّا برحمة من اللّه نجوتم من هولها، و عظم خطرها، و فظاعة منظرها، و شدّة مختبرها؛ و إمّا بهلكة لیس بعدها نجاة.
منابع (۱)
- انجبار. ورد فی المعیار و الموازنة ص 270. مرسلا. و فی أمالی الصدوق ص 587 المجلس 75 الحدیث 810-7. الصدوق، عن أبیه، عن سعد بن عبد اللّه، عن إبراهیم بن هاشم، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن عاصم بن حمید، عن محمد بن قیس، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی أمالی المفید ص 198 المجلس 23 الحدیث 32. عن احمد بن محمد، عن أبیه محمد بن الحسن بن الولید القمی، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی ابن مهزیار، عن الحسن بن محبوب، عن عمرو بن أبی المقدام، عن جابر، عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام. و فی الإرشاد ص 125. مرسلا. و فی تصحیح اعتقادات الإمامیة ص 113. مرسلا. و وردت الفقرة فی المصادر السابقة. و فی نثر الدر ج 1 ص 314. مرسلا. و فی خصائص الأئمة ص 92. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 96. مرسلا. و فی مشكاة الأنوار ص 524. مرسلا عن محمد الباقر، عن علی علیهما السّلام.
پس چه حسرت بزرگی است بر هر انسان غافلی که عمرش حجتی بر ضد او شود و روزگارش او را به بدبختی بکشاند! بدانید که نگاههای مرگ به سوی شما نزدیک است. گویی چنگالهای مرگ در شما فرو رفته و کارهای وحشتناک و گرفتاریهای سخت و ترسناک، در آن حال به شما هجوم آورده است.
فیا لها حسرة علی كلّ ذی غفلة أن یكون عمره علیه حجّة، و أن تؤدّیه أیّامه إلی الشّقوة. و اعلموا أنّ ملاحظ المنیّة نحوكم دانیة؛ و كأنّكم بمخالبها و قد نشبت فیكم، و قد دهمتكم فیها مفظعات الأمور، و معضلات المحذور.
منابع (۵)
- شقوة. ورد فی نسخة العام 400 ص 60. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 62. و نسخة العام 550 ص 22 ب. و نسخة الإسترابادی ص 64. و نسخة العطاردی ص 62.
- (**) من: و اعلموا. إلی: التّقوی. ورد فی خطب الشریف الرضی تحت الرقم 204.
- دائبة. ورد فی نسخة ابن المؤدب ص 204. و نسخة نصیری ص 134. و هامش نسخة الآملی ص 178. و نسخة العطاردی ص 240. و ورد رانیة فی كتاب الطراز ج 1 ص 335. مرسلا.
- منها. ورد فی نسخة العام 400 ص 289. و نسخة ابن المؤدب ص 204. و نسخة نصیری ص 134. و نسخة الآملی ص 178. و نسخة الإسترابادی ص 334.
- معظلات. ورد فی هامش نسخة ابن النقیب ص 185. و ورد مضلعات فی نسخة ابن المؤدب ص 204. و نسخة الآملی ص 178. و هامش نسخة الإسترابادی ص 334. و نسخة الجیلانی. و نسخة العطاردی ص 240.
پس دلبستگیهای دنیا را ببُرید و توشهٔ تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) را پشتوانهٔ خود سازید.
فقطّعوا علائق الدّنیا، و استظهروا بزاد التّقوی.
منابع (۱)
- الآخرة. ورد فی نسخة ابن النقیب ص 185.
فرزند آدم هنگامی که در آخرین روز از روزهای دنیا و نخستین روز از روزهای آخرت است، مال و فرزند و عملش در برابر او مجسم میشوند.
إنّ ابن آدم إذا كان فی آخر یوم من أیّام الدّنیا و أوّل یوم من أیّام الآخرة مثل له ماله و ولده و عمله.
پس رو به مالش میکند و به او میگوید: به خدا سوگند، من بر تو بسیار حریص و بخیل بودم؛ اکنون نزد تو چه دارم؟
فیلتفت إلی ماله فیقول له: و اللّه إنی كنت علیك لحریصا شحیحا؛ فما لی عندك؟.
مال میگوید: کفنت را از من بردار.
فیقول: خذ منّی كفنك.
سپس رو به فرزندانش میکند و میگوید: به خدا سوگند، من دوستدار شما و پشتیبان شما بودم؛ اکنون نزد شما چه دارم؟
فیلتفت إلی ولده فیقول: و اللّه إنی كنت لكم لمحبّا، و إنّی كنت علیكم لمحامیا؛ فماذا لی عندكم؟.
آنها میگویند: تو را به گورت میرسانیم و در آن پنهانت میکنیم.
فیقولون: نؤدّیك إلی حفرتك و نواریك فیها.
سپس رو به عملش میکند و میگوید: به خدا سوگند، من به تو بیرغبت بودم و تو بر من بسیار سنگین بودی؛ اکنون نزد تو چه دارم؟
فیلتفت إلی عمله فیقول: و اللّه إنی كنت فیك لزاهدا، و إن كنت علیّ لثقیلا؛ فما لی عندك؟.
عمل میگوید: من همدم تو در قبرت و در روز برانگیخته شدنت هستم، تا من و تو بر پروردگارت عرضه شویم.
فیقول: أنا قرینك فی قبرك و یوم نشرك، حتّی أعرض أنا و أنت علی ربّك.
پس اگر دوستِ خدای ارجمند و بزرگ باشد، کسی به سراغش میآید که از همهٔ مردم خوشبوتر، خوشچهرهتر و خوشلباستر است و میگوید: مژده باد بر تو به آسایش و ریحان و بهشتِ پرنعمت؛ آمدنت بهترین آمدن است.
فإن كان للّه - عزّ و جلّ - ولیّا أتاه أطیب النّاس ریحا، و أحسنهم منظرا، و أحسنهم ریاشا، فقال: أبشر بروح و ریحان و جنّة نعیم، و مقدمك خیر مقدم.
آن دوستِ خدا به او میگوید: تو کیستی؟
فیقول له: من أنت؟.
میگوید: من عمل شایستهٔ تو هستم؛ از دنیا به سوی بهشت کوچ کن.
فیقول: أنا عملك الصّالح؛ ارتحل من الدّنیا إلی الجنّة.
او غسلدهندهٔ خود را میشناسد و کسی را که جنازهاش را میبرد سوگند میدهد که او را با شتاب ببرد.
و إنّه لیعرف غاسله؛ و یناشد حامله أن یعجّله.
هنگامی که در قبرش نهاده میشود، دو فرشته که آزمایشکنندگانِ قبرند به سراغش میآیند؛ موهای خود را بر زمین میکشند و زمین را با پاهایشان میشکافند. صدایشان مانند تندرِ کوبنده و نگاهشان مانند آذرخشِ جهنده است.
فإذا أدخل قبره أتاه ملكان هما فتّانا القبر یجرّان أشعارهما، و یخدّان الأرض بأقدامهما، أصواتهما كالرّعد القاصف، و أبصارهما كالبرق الخاطف.
منابع (۱)
- یبحثان الأرض بأنیابهما. ورد فی تفسیر العیاشی ج 2 ص 227 الحدیث 20. مرسلا عن سوید بن غفلة، عن علی علیه السّلام.
سپس به او میگویند: پروردگارت کیست؟ دینت چیست؟ پیامبرت کیست؟ و امامت کیست؟
ثمّ یقولان له: من ربّك؟. و ما دینك؟. و من نبیّك؟. و من إمامك؟.
میگوید: پروردگارم خداست، دینم اسلام است، پیامبرم محمد (ص) است و امامم علی است.
فیقول: ربّی اللّه، و دینی الإسلام، و نبیّی محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و إمامی علیّ.
آن دو به او میگویند: خدا تو را در آنچه دوست داری و میپسندی پایدار بدارد؛ و این سخن خدای ارجمند و بزرگ است: «یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ»؛ خدا کسانی را که ایمان آوردهاند، با گفتارِ استوار، در زندگی دنیا و در آخرت پایدار میدارد.
فیقولان له: ثبّتك اللّه فیما تحبّ و ترضی؛ و هو قول اللّه - عزّ و جلّ -: یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ .
منابع (۱)
- سورة إبراهیم/ 27.
سپس قبرش را تا جایی که چشمش کار میکند، برایش فراخ میگردانند.
ثمّ یفسحان له فی قبره مدّ بصره.
آنگاه دری به سوی بهشت به رویش میگشایند.
ثمّ یفتحان له بابا إلی الجنّة.
سپس به او میگویند: با چشمی روشن بخواب، مانند خوابِ جوانِ آسوده و نازپرورده.
ثمّ یقولان له: نم قریر العین نوم الشّابّ النّاعم.
خدای ارجمند و بزرگ میفرماید: «أَصْحابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلاً»؛ اهل بهشت در آن روز، جایگاهی بهتر و استراحتگاهی نیکوتر دارند.
یقول اللّه - عزّ و جلّ -: أَصْحابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلاً .
منابع (۱)
- الفرقان/ 24.
اما اگر دشمن پروردگارش باشد، زشتترینِ آفریدگانِ خدا در هیئت و لباس، و بدبوترینِ آنها به سراغش میآید و به او میگوید: مژده باد بر تو به پذیرایی با آبِ جوشان و سوختن در آتشِ دوزخ!
و أمّا إن كان لربّه عدوّا، فإنّه یأتیه أقبح من خلق اللّه زیّا و ریاشا و أنتنه ریحا؛ فیقول له: أبشر بنزل من حمیم و تصلیة جحیم.
او غسلدهندهٔ خود را میشناسد و کسی را که جنازهاش را میبرد سوگند میدهد که او را نگه دارد و نبرد.
و إنّه لیعرف غاسله؛ و یناشد حامله أن یحبسه.
هنگامی که در قبرش نهاده میشود، دو فرشتهٔ آزمایشکنندهٔ قبر به سراغش میآیند و کفنهایش را از تنش به کناری میاندازند. سپس به او میگویند: پروردگارت کیست؟ دینت چیست؟ پیامبرت کیست؟ و امامت کیست؟
فإذا أدخل فی قبره أتاه ممتحنا القبر، فألقیا عنه أكفانه، ثمّ قالا له: من ربّك؟. و ما دینك؟. و من نبیّك؟. و من إمامك؟.
میگوید: نمیدانم.
فیقول: لا أدری.
آن دو میگویند: ندانستی و هدایت نشدی!
فیقولان: لا دریت، و لا هدیت.
پس با گرزِ آهنینی که همراه دارند، چنان ضربهای بر فرقِ سرش میکوبند که خدای ارجمند و بزرگ هیچ جنبندهای نیافریده مگر اینکه از هولِ آن میترسد، به جز جن و انس.
فیضربان یافوخه بمرزبة معهما ضربة ما خلق اللّه - عزّ و جلّ - من دابّة إلاّ تذعّر لها ما خلا الثّقلین.
سپس دری به سوی آتش به رویش میگشایند.
ثمّ یفتحان له بابا إلی النّار.
آنگاه به او میگویند: با بدترین حال بخواب! در آن قبر چنان تنگی و فشاری هست، همانند فشاری که چوبِ نیزه از حلقهٔ آهنینِ تهِ خود میبیند؛ تا جایی که مغز سرش از میان ناخن و گوشتش بیرون میزند.
ثمّ یقولان له: نم بشرّ حال، فإنّ فیه من الضّیق مثل ما فیه القناة من الزّجّ؛ حتّی إنّ دماغه لیخرج من بین ظفره و لحمه.
و خدا مارهای زمین و عقربها و جانورانِ گزندهٔ آن را بر او مسلط میکند، و آنها پیوسته او را میگزند تا روزی که خدا او را از قبرش برانگیزد.
و یسلّط اللّه علیه حیّات الأرض و عقاربها و هوامّها، فتنهشه حتّی یبعثه اللّه من قبره.
او از بدبختی و عذابی که در آن گرفتار است، آرزو میکند که قیامت برپا شود.
و إنّه لیتمنّی قیام السّاعة فیما هو فیه من الشّرّ.
از عذاب قبر به خدا پناه میبریم.
نعوذ باللّه من عذاب القبر.
منابع (۱)
- ورد فی تفسیر العیاشی ج 2 ص 227 الحدیث 20. مرسلا عن سوید بن غفلة، عن علی علیه السّلام. و فی الكافی للكلینی ج 3 ص 231 الحدیث 1. عن علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن عمرو بن عثمان و عدة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن احمد بن محمد بن أبی نصر و الحسن بن علی، عن أبی جمیلة مفضل بن صالح، عن جابر، عن عبد الأعلی، عن سوید بن غفلة، عن علی علیه السّلام. و عن علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسی، عن یونس، عن إبراهیم، عن عبد الأعلی، عن سوید ابن غفلة، عن علی علیه السّلام. و فی الذكری ص 36. مرسلا. و فی مجمع البیان ج 6 ص 483. مرسلا. و فی تأویل الآیات ج 1 ص 243. مرسلا عن محمد بن یعقوب، (بإسناده عن رجاله) عن سوید بن غفلة، عن علی علیه السّلام. باختلاف یسیر.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۵۴. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن


