کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

سخنانسخن ۱۵۴ دقیقه خواندن

پند به ابن‌عباس: از امیدواران بی‌عمل نباش

سخنی از امام (ع) خطاب به عبدالله بن عباس، هنگامی که از او خواست پندش دهد

بی‌تاریخ

عبدالله بن عباس از امام خواست او را پند دهد. امام در پاسخ فرمود: «مانند کسی مباش که بدون عمل به آخرت امید می‌بندد و توبه را با آرزوی دراز عقب می‌اندازد…» و سپس تصویر درازی از آدم دنیاپرست و دورو کشید. پس از پایان سخن، ابن‌عباس گفت: «پس از کلام خدا از هیچ سخنی چنین سود نبرده‌ام.» زمان و جای آن روشن نیست.

خطاب به: عبدالله بن عباس و کسانی که پیرامون امام بودند

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: حکمت ۱۵۰

پس امام (ع) فرمود:

فقال علیه السّلام:

از کسانی نباش که بی عمل به آخرت امید دارد، و توبه (بازگشت به خدا) را با دراز کردنِ آرزوی خود (آرزوهای دور و دراز) به آینده می‌افکند.

لا تكن ممّن یرجو الآخرة بغیر العمل، و یرجّی التّوبة بطول الأمل.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰
منابع (۴)
  1. الجنّة. ورد فی تثر الدرج 1 ص 277. مرسلا.
  2. یرجئ. ورد فی نسخة العام 400 ص 458. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 398.و نسخة الإسترابادی ص 552. و ورد یزجی فی
  3. لطول. ورد فی أدب الدنیا و الدین ص 108. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 210. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 39. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 575. مرسلا.
  4. بغیر عمل.... بطول أمل. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 210. مرسلا.و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا. و فی جمهرة الأمثال ج 1 ص 272. مرسلا.و فی الصحاح للجوهری ج 1 ص 12. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 39. مرسلا.و فی المجتنی ص 18. باختلاف.

در دنیا چون پارسایان سخن می‌گوید، و در آن چون دل‌بستگان عمل می‌کند.

یقول فی الدّنیا بقول الزّاهدین، و یعمل فیها بعمل الرّاغبین.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

در دنیا منش نیکوکاران را آشکار می‌کند، و کردار بدکاران را در درون پنهان می‌دارد.

یظهر فیها شیمة المحسنین، و یبطن عمل المسیئین.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 876 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 551. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 517. مرسلا.

اگر از دنیا به او بدهند سیر نمی‌شود، و اگر از او دریغ کنند قانع نمی‌ماند. می‌گوید: کار نمی‌کنم که به رنج بیفتم، بلکه می‌نشینم و آرزو می‌کنم.

إن أعطی منها لم یشبع، و إن منع منها لم یقنع. یقول: لا أعمل فأتعنّی، بل أجلس فأتمنّی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

پیوسته به سوی آنچه نابود می‌شود می‌شتابد، و همواره آنچه را پایدار می‌ماند رها می‌کند.

یبادر دائبا ما یفنی، و یدع أبدا ما یبقی.

از روزی به آنچه سهم اوست قانع نیست، و به آنچه برایش تضمین شده اعتماد ندارد، و از کار به آنچه بر او واجب شده عمل نمی‌کند.

لا یقنع من الرّزق بما قسم له، و لا یثق منه بما ضمن له، و لا یعمل من العمل بما فرض علیه.

منابع (۱)
  1. ورد فی المصادر السابقة. و عین الأدب و السیاسة. و الكنز المدفون. و فی نثر الدرج 1 ص 277. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 77. مرسلا. و فی الإختصاص ص 156. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی المجتنی ص 19. مرسلا. و فی تحف العقول ص 110. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 41. مرسلا. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 410 الحدیث 37. مرسلا.باختلاف بین المصادر.

از شکرگزاریِ آنچه به او داده شده ناتوان است، و در آنچه مانده فزونی می‌طلبد. مردم را بازمی‌دارد و خود بازنمی‌ایستد، و آنان را به کاری فرمان می‌دهد که خود انجام نمی‌دهد.

یعجز عن شكر ما أوتی، و یبتغی الزّیادة فیما بقی. ینهی النّاس و لا ینتهی، و یأمرهم بما لا یأتی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰
منابع (۲)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 876 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 551. مرسلا. و فی تحف العقول ص 110. مرسلا. و فی الإختصاص ص 156.مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 50.مرسلا. و فی العقد الفرید ج 3 ص 134. مرسلا، و فی بحار الأنوار ج 74 ص 410 الحدیث 37. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 518. مرسلا. باختلاف بین المصادر.
  2. ورد فی غرر الحكم، و عیون الحكم و المواعظ. و ناسخ التواریخ..

دربارهٔ مردم کاری را به گردن می‌گیرد که به آن فرمان نیافته، و از کار خودش بیش از آن را تباه می‌کند.

یتكلّف من النّاس ما لم یؤمر، و یضیع من نفسه ما هو أكثر.

به پاداش کاری که نکرده امید دارد، و از کیفر گناهی که به آن یقین دارد آسوده‌خاطر است.

یرجو ثواب ما لم یعمل، و یأمن عقاب جرم متیقّن.

آمرزش را آرزو می‌کند و یکسره سرگرم گناه است.

یتمنّی المغفرة و یدأب فی المعصیة.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم. و عیون الحكم و المواعظ. و تحف العقول. و بحار الأنوار. و فی نثر الدر ج 1 ص 277. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 77. مرسلا. و فی المجتنی ص 19. مرسلا. و فی عین الأدب و السیاسة ص 211. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 40 مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 576. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

درستکاران را دوست دارد و کردارِ آنان را انجام نمی‌دهد، و از گنهکاران بدش می‌آید در حالی که خود یکی از آنان است.

یحبّ الصّالحین و لا یعمل عملهم، و یبغض المذنبین و هو أحدهم.

منابع (۳)
  1. بأعمالهم. ورد فی تحف العقول ص 110. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 40 مرسلا. و فی البیان و التبیین ج 2 ص 50. مرسلا. و فی بحار الأنوار ج 74 ص 410 الحدیث 37. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا. و فی الإختصاص ص 156. مرسلا عن ابن دأب، عن علی علیه السّلام. و فی سراج الملوك ص 94.مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 205 الحدیث 44229. عن عبد الملك بن قریب، عن العلاء بن زیاد الأعرابی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی عین الأدب و السیاسة ص 210. مرسلا. و فی المجتنی ص 18. مرسلا. و فی جمهرة الأمثال ج 1 ص 272. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 518. مرسلا. باختلاف یسیر.
  2. الطّالحین. ورد فی جمهرة الأمثال. و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. و ورد المسیئین فی تحف العقول، و الإختصاص. و سراج الملوك. و زهر الآداب.و الكنز المدفون. و ناسخ التواریخ. و ورد الظّالمین فی كنز العمال. بالسند السابق.
  3. منهم. ورد فی تحف العقول، و الإختصاص، و البیان و التبیین، و بحار الأنوار، و عین الأدب و السیاسة، و زهر الآداب. و المجتنی، و ناسخ التواریخ. و الدر النظیم.و الكنز المدفون. و جمهرة الأمثال. و فی جواهر المطالب ج 2 ص 146 الحدیث 47. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 576. مرسلا. و فی دستور معالم الحكم ص 77. مرسلا.

به خاطر فراوانی گناهانش از مرگ بدش می‌آید، ولی بر همان گناهانی می‌ماند که به خاطرشان از مرگ بدش می‌آید.

یكره الموت لكثرة ذنوبه، و یقیم علی ما یكره الموت من أجله.

اگر بیمار شود پشیمان می‌ماند، و اگر تندرست شود آسوده‌خاطر و سرگرم می‌شود.

إن سقم ظلّ نادما، و إن صحّ أمن لاهیا.

منابع (۱)
  1. أمسی. ورد فی الكنز المدفون.

هرگاه تندرست باشد به خود می‌نازد، و هرگاه گرفتار شود ناامید می‌شود.

یعجب بنفسه إذا عوفی، و یقنط إذا ابتلی.

اگر بلایی به او برسد درمانده‌وار دعا می‌کند، و اگر آسایشی به او برسد فریب‌خورده روی برمی‌گرداند.

إن أصابه بلاء دعا مضطرّا، و إن ناله رخاء أعرض مغترّا.

نَفسش در آنچه به آن گمان دارد بر او چیره می‌شود، و او در آنچه به آن یقین دارد بر نَفسش چیره نمی‌شود.

تغلبه نفسه علی ما یظنّ، و لا یغلبها علی ما یستیقن.

منابع (۱)
  1. تقلبه... و لا یقلبها. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 211. مرسلا.

با دین‌داری‌اش نگاه مردم را به سوی خود می‌کشد، و خلاف آنچه را آشکار می‌سازد در درون پنهان می‌دارد.

یستمیل وجوه النّاس بتدیّنه، و یبطن ضدّ ما یعلن.

از کسی که پایین‌تر از اوست به خدا پناه می‌برد، و از کسی که بالاتر از اوست پناه نمی‌برد.

یتعوّذ باللّه ممّن هو دونه، و لا یتعوّذ ممّن هو فوقه.

منابع (۱)
  1. ورد فی غرر الحكم ج 2 ص 876 الحدیث 31. مرسلا. و فی عیون الحكم و المواعظ ص 551. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 277. مرسلا. و فی تحف العقول ص 110. مرسلا. و فی ناسخ التواریخ (مجلد أمیر المؤمنین علیه السّلام) ج 6 ص 518. مرسلا. باختلاف بین المصادر.

برای دیگران از گناهی کمتر از گناه خودش می‌ترسد، و برای خودش به بیش از عملش امید دارد. اگر بی‌نیاز شود سرمست و فتنه‌زده می‌شود، و اگر تهیدست شود ناامید و سست می‌شود؛ پس میان گناه و نعمت می‌چرد.

یخاف علی غیره بأدنی من ذنبه، و یرجو لنفسه بأكثر من عمله. إن استغنی بطر و فتن، و إن افتقر قنط و وهن؛ فهو بین الذّنب و النّعمة یرتع.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰
منابع (۱)
  1. حزن. ورد فی تحف العقول. و عین الأدب و السیاسة. و فی زهر الآداب ج 1 ص 40. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 205 الحدیث 44229. من مسند علی.عن عبد الملك بن قریب، عن العلاء بن زیاد الأعرابی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا.

تندرستی و آسایش می‌یابد و شکر نمی‌گزارد، و گرفتار می‌شود و شکیبایی نمی‌کند.

یعافی فلا یشكر، و یبتلی فلا یصبر.

منابع (۱)
  1. ورد فی عین الأدب و السیاسة ص 211. مرسلا. و فی الإعتبار و سلوة العارفین ص 576. مرسلا. و فی زهر الآداب ج 1 ص 40. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 205 الحدیث 44229. من مسند علی. عن عبد الملك بن قریب، عن العلاء بن زیاد الأعرابی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. و فی تحف العقول ص 110. مرسلا.و فی الدر النظیم ص 385. مرسلا. و فی الكنز المدفون ص 19. مرسلا. باختلاف.

هرگاه عمل کند کوتاهی می‌کند، و هرگاه درخواست کند زیاده‌روی می‌کند. اگر هوسی برایش پیش آید گناه را نقد می‌کند و توبه را به آینده می‌افکند، و اگر گرفتاری و رنجی به او رو کند از مرزهای دین بیرون می‌زند.

یقصّر إذا عمل، و یبالغ إذا سأل. إن عرضت له شهوة أسلف المعصیة و سوّف التّوبة، و إن عرته محنة انفرج عن شرائط الملّة.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

از عبرت سخن می‌گوید و خود عبرت نمی‌گیرد، و در پند دادن سنگ تمام می‌گذارد و خود پند نمی‌گیرد؛ پس به گفتار می‌نازد و در کردار کم می‌گذارد.

یصف العبرة و لا یعتبر، و یبالغ فی الموعظة و لا یتّعظ؛ فهو بالقول مدلّ، و من العمل مقلّ.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

در آنچه نابود می‌شود مسابقه می‌دهد، و در آنچه پایدار می‌ماند کوتاه می‌آید.

ینافس فیما یفنی، و یسامح فیما یبقی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

سود را زیان می‌بیند، و زیان را سود.

یری المغنم مغرما، و المغرم مغنما.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰
منابع (۲)
  1. الغنم. ورد فی نسخة العام 400 ص 59. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 397.و هامش نسخة الإسترابادی ص 552. و نسخة عبده ص 695. و نسخة الصالح ص 498. و نسخة العطاردی ص 436.
  2. الغرم. ورد فی نسخة العام 400 ص 59. و نسخة ابن أبی المحاسن ص 397.و نسخة عبده ص 695. و نسخة الصالح ص 498. و نسخة العطاردی ص 436.

از مرگ می‌ترسد و پیش از آنکه فرصت از دست برود نمی‌جنبد.

یخشی الموت و لا یبادر الفوت.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

از گناه دیگران چیزی را بزرگ می‌شمارد که بیش از آن را از خودش ناچیز می‌بیند، و از طاعت خودش چیزی را بسیار می‌شمارد که همان را از طاعت دیگران اندک می‌بیند؛ پس بر مردم خرده‌گیر است و با خودش سازشکار.

یستعظم من معصیة غیره ما یحقر أكثر منه من نفسه، و یستكثر من طاعته ما یستقلّه من طاعة غیره؛ فهو علی النّاس طاعن، و لنفسه مداهن.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

خوش‌گذرانی با ثروتمندان را بیشتر از یاد خدا با تهیدستان دوست دارد.

اللّهو مع الأغنیاء أحبّ إلیه من الذّكر مع الفقراء.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰
منابع (۱)
  1. اللّغو. ورد فی نسخة الإسترابادی ص 554. و نسخة عبده ص 695. و نسخة العطاردی ص 436.

به سود خود بر ضد دیگران حکم می‌کند، و به سود دیگران بر ضد خود حکم نمی‌کند.

یحكم علی غیره لنفسه، و لا یحكم علیها لغیره.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

دیگران را راهنمایی می‌کند و خودش را به گمراهی می‌کشاند؛ پس از او فرمان می‌برند و او خود نافرمانی می‌کند، و حق خود را کامل می‌گیرد و حق دیگران را کامل نمی‌دهد.

یرشد غیره و یغوی نفسه؛ فهو یطاع و یعصی، و یستوفی و لا یوفی.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

و در غیرِ راه پروردگارش از مردم می‌ترسد، و در کار مردم از پروردگارش نمی‌ترسد.

و یخشی الخلق فی غیر ربّه، و لا یخشی ربّه فی خلقه.

نهج‌البلاغه، حکمت ۱۵۰

انگار کسی که از مرگ ترسانده شده غیر از اوست، و انگار کسی که به او وعده داده شده و بازداشته شده دیگری است!

كأنّ المحذّر من الموت سواه، و كأنّ من وعد و زجر غیره!.

سپس امام (ع) به اطرافیانش رو کرد و فرمود:

[ثم التفت علیه السّلام إلی من حوله فقال:]

ای آماجِ مرگ‌ها!

یا أغراض المنایا؛

ای گروگان‌های مرگ!

یا رهائن الموت؛

ای ظرفِ بیماری‌ها! ای غارت‌شدگانِ روزها!

یا وعاء الأسقام؛ یا نهبة الأیّام؛

و ای کوچ‌داده‌شدگانِ روزگار!

و یا نقلة الدّهر؛

و ای میوهٔ زمان؛

و یا فاكهة الزّمان؛

و ای شکوفهٔ پیشامدهای زمانه؛

و یا نور الحدثان؛

و ای لال‌شدگان در برابر دلیل‌ها؛

و یا خرس عند الحجج؛

و ای کسی که فتنه‌ها سراپایش را فرا گرفته و میان او و شناختِ عبرت‌ها فاصله افتاده است؛

و یا من غمرته الفتن و حیل بینه و بین معرفة العبر؛

به‌حق می‌گویم: هر کس رهایی یافت، تنها با شناختِ خودش رهایی یافت؛ و هر کس نابود شد، تنها به دستِ خودش نابود شد.

بحقّ أقول: ما نجا من نجا إلاّ بمعرفة نفسه، و ما هلك من هلك إلاّ من تحت یده.

خدای برتر فرموده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً» ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خودتان و خانواده‌تان را از آتشی نگه دارید.

قال اللّه - تعالی -: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ ناراً .

منابع (۱)
  1. التحریم/ 6.

خدا ما و شما را از کسانی قرار دهد که پند را شنیدند و پذیرفتند، و به عمل فراخوانده شدند و عمل کردند.

جعلنا اللّه و إیّاكم ممّن سمع الوعظ فقبل، و دعی إلی العمل فعمل.

عبدالله بن عباس گفت: پس از سخنِ خدای برتر، از هیچ سخنی به اندازهٔ این سخن بهره نبردم.

فقال عبد اللّه بن عباس: ما انتفعت بعد كلام اللّه - تعالی - بكلام مثل هذا الكلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی كتاب الطراز ج 2 ص 370. مرسلا. و فی كنز العمال ج 16 ص 205 الحدیث 44229. عن عبد الملك بن قریب، عن العلاء بن زیاد الأعرابی، عن أبیه، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۵، صفحهٔ ۴۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن