خطبههاخطبه ۳۸۴ دقیقه خواندن
پس از رحلت پیامبر؛ کشتی نجات از فتنهها
خطبهای از او (ع) پس از وفات رسول خدا (ص)
چند روز پس از درگذشت پیامبر(ص) و پس از آنکه در سقیفه (نشستی برای تعیین جانشین پیامبر) با ابوبکر بیعت شد، عباس عموی پیامبر و ابوسفیان بن حرب نزد علی آمدند و پیشنهاد کردند برای خلافت با او بیعت کنند. علی نپذیرفت و در این خطبه مردم را به «کشتی نجات» (اهل بیت) و دوری از آشوب سفارش کرد و گفت اگر پیامبر اجازه میداد، با شمشیر پاسخ میداد. او دلیل صبر خود را بیان میکند و میگوید دنیا نزد او مانند ابری گذراست. اینکه از بهزور گرفتهشدن «نحلهٔ دختر پیامبر» یاد میکند، نشان میدهد این سخن در همان هفتههای نخست پس از سقیفه است.
خطاب به: عباس بن عبدالمطلب، ابوسفیان بن حرب و مردم مدینه
بخشهایی از این متن در نهجالبلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۵
ادامه از جایی که بودید: رفتن به همان بند
هنگامی که عباس و ابوسفیان بن حرب با امام سخن گفتند تا با او بر سر خلافت بیعت (پیمان فرمانبرداری) کنند
لمّا خاطبه العباس و أبو سفیان بن حرب فی أن یبایعاه بالخلافة
به نام خداوند بخشندهٔ مهربان
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
شکیبایی بردباری است، و بردباری زیور است، و تقوا (پروای خدا داشتن و خود را از گناه نگه داشتن) دین است، و حجت (دلیلِ روشنِ خدا بر مردم) محمد (ص) است، و راه، همان راهِ راست (صراط) است.
الصّبر حلم، و الحلم زین، و التّقوی دین، و الحجّة محمّد صلّی اللّه علیه و آله، و سلّم، و الطّریق الصّراط.
بندگان خدا! شما را به تقوای خدا سفارش میکنم؛ و به پیشی گرفتن از هم برای بهرهای گرانبها، و ترسیدن از آن روز عبوس، و کوشیدن برای رهایی جانها، و تلاش در آزاد کردنشان پیش از نابودیشان، و توشه گرفتن برای آنها پیش از آنکه جانها گرفته شوند.
أوصیكم عباد اللّه بتقوی اللّه و التّنافس فی الحظّ النّفیس، و الإشفاق من الیوم العبوس، و الجدّ فی خلاص النّفوس، و السّعی فی فكاكها قبل هلاكها، و الأخذ لها قبل الأخذ منها.
منابع (۱)
- ورد فی نثر الدر ج 1 ص 399. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 1 ص 219. مرسلا. و فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 56 الحدیث 39. مرسلا. و فی دعائم الإسلام ص 92. عن أبی عبد اللّه محمد بن منصور التستری، عن الحسن بن محمد بن سعید بن حمدان، عن احمد بن محمد الفضل النحوی، عن محمد بن إبراهیم بن قریش الحكیمی، عن عبد العزیز بن أبان، عن سهل بن شعیب النهمی، عن عبد الأعلی، عن نوف البكالی، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
سفارش او (ع) به مردم برای سوار شدن بر کشتی نجات
مردم! موجهای خروشان فتنهها را با رهگذرِ کشتیهای نجات بشکافید، و از راه کشمکش و برتریجویی کنار بکشید، و تاجهای فخرفروشی به گرد آمدنِ پیمانشکنان را بر زمین بگذارید، و از نورِ نورها روشنایی بگیرید. میراثِ بانوان پاک و نیکوکار را میان خود تقسیم نکنید، و با غصب کردنِ بخششی که به دختر پیامبر برگزیده داده شده بود، بار سنگین گناهان را به دوش نکشید. رستگار شد کسی که با بالی (نیرو و یاوری) برخاست، یا تسلیم شد و مردم را آسوده گذاشت.
أیّها النّاس؛ شقّوا متلاطمات أمواج الفتن ب مجاری سفن النّجاة، و عرّجوا عن طریق المنافرة، و ضعوا تیجان المفاخرة بجمع أهل الغدر، و استضیئوا بنور الأنوار، و لا تقتسموا مواریث الطّاهرات الأبرار، و لا تحتقبوا ثقل الأوزار بغصب نحلة بنت النّبیّ المختار. فقد أفلح من نهض بجناح، أو استسلم فأراح.
منابع (۸)
- ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 56 الحدیث 39. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 399. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی الإحتجاج ج 1 ص 127. مرسلا.
- ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر. و ورد بحیازیم فی الإحتجاج.
- سبیل. ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر.، و نثر الدر. بالسند السابق.
- و حطّوا. ورد فی الإحتجاج، و نثر الدر. بالسند السابق.
- عن تیجان. ورد فی نسخة عبده ص 93.
- الفخر. ورد فی الإحتجاج.
- ورد فی الإحتجاج، و نزهة الناظر و تنبیه الخاطر. و فی بیت الأحزان ص 138. عن نسخة من الإحتجاج. و فی تذكرة الخواص ص 121. مرسلا عن مجالد، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. باختلاف بین المصادر.
- فاز. ورد فی بحار الأنوار ج 28 ص 234. عن مناقب ابن الجوزی مرسلا عن مجالد، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
این آبی گندیده است و لقمهای که گلوی خورندهاش را میگیرد؛ و کسی که میوه را پیش از رسیدنش بچیند، مانند کسی است که در زمین دیگری کِشت کند.
هذا ماء آجن، و لقمة یغصّ بها آكلها؛ و مجتنی الثّمرة لغیر وقت إیناعها كالزّارع بغیر أرضه.
منابع (۱)
- فی غیر. ورد فی نثر الدر ج 1 ص 399. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 56 الحدیث 39. مرسلا.
برای خردمند سزاوارتر است که از لقمهای انباشته از زنبور، و از نوشیدنیای که نوشندهاش با نیندیشیدن به سرانجام کارها از آن لذت میبرد، دوری کند.
أجدر بالعاقل من لقمة تحشی بزنبور، و من شربة یلذّ بها شاربها، مع ترك النّظر فی عواقب الأمور.
انگار شما را میبینم که در کوری و سرگشتگی سرگردان میچرخید، همانگونه که چارپا در آسیاب میچرخد!
فكأنّی بكم تتردّدون فی العمی كما یتردّد البهیم فی الطّاحونة!.
هشدار او (ع) دربارهٔ سرانجامِ چیره شدن بر حق زهرا (ع)
آگاه باشید! به خدا سوگند، اگر رسول خدا (ص) دربارهٔ شما، به چیزی که شما از آن خبر ندارید، به من اجازه داده بود، با شمشیرهای برّانِ آهنین، سرهایتان را همچون دانهٔ دروشده از تنهایتان درو میکردم؛ و از جمجمهٔ دلیرانتان آنقدر میشکافتم که با آن گوشهٔ چشمانتان را از گریه زخم کنم و محفلهایتان را خالی و خاموش کنم.
أما و اللّه لو أذن لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیكم بما لیس لكم به علم، لحصدت رؤوسكم عن أجسادكم كحبّ الحصید، بقواضب من حدید؛ و لفلقت من جماجم شجعانكم ما أقرّح به آماقكم، و أوحش به مجالسكم.
چرا که من، از روزی که مرا شناختهاید، به خاک افکنندهٔ لشکرها، نابودکنندهٔ سپاههای بزرگ، ریشهکنکنندهٔ جمعیتِ انبوه شما، خاموشکنندهٔ هیاهوی شما، و قصابِ گردنکشانِ میدان بودهام؛ در آن هنگام که شما در خانههایتان خزیده بودید.
فإنّی، مذ عرفتمونی، مردی العساكر، و مفنی الجحافل، و مبید خضرائكم، و مخمد ضوضائكم، و جزّار الدّوّارین إذ أنتم فی بیوتكم معتكفون.
و من امروز همان یار و همراه شما هستم که دیروز همراهتان بودم.
و إنّی لصاحبكم الیوم كما صاحبكم بالأمس.
به جان پدر و مادرم سوگند، شما هرگز دوست نخواهید داشت که خلافت و نبوت در میان ما باشد، در حالی که کینههای بدر و خونخواهیهای اُحُد را به یاد میآورید.
لعمر أبی و أمّی؛ لن تحبّوا أن تكون فینا الخلافة و النّبوّة، و أنتم تذكرون أحقاد بدر و ثارات أحد.
منابع (۱)
- ورد فی تذكرة الخواص ص 121. مرسلا عن مجالد، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 28 ص 234. عن مناقب ابن الجوزی مرسلا بالسند الوارد فی تذكرة الخواص. و فی الإحتجاج ج 1 ص 127. مرسلا. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 380. من نسخة للإحتجاج. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 79. مرسلا.
پس اگر سخن بگویم، میگویند: علی بر فرمانروایی حریص شد؛ و اگر خاموش بمانم، میگویند: پسر ابوطالب از مرگ ترسید! هیهات، هیهات، پس از آنهمه سختیهای خرد و کلان!
فإن أقل یقولوا: حرص [علیّ] علی الملك، و إن أسكت یقولوا: جزع ابن أبی طالب من الموت. هیهات هیهات؛ بعد اللّتیّا و الّتی!.
منابع (۱)
- ورد فی المصادر السابقة، و فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 56 الحدیث 39.مرسلا.
آیا این سخن به من گفته میشود، در حالی که من خودِ مرگ و میرانندهام، و در دل شبِ تاریک به کام مرگها فرو روندهام، و من دارندهٔ دو شمشیر سنگین و دو نیزهٔ بلندم، و من کشندهٔ سوارکاران در جنگهای بدر و اُحُد و حُنَینم، و من سرنگونکنندهٔ پرچمها در خروشِ گردابهای سختِ نبرد، و زدایندهٔ اندوهها از چهرهٔ بهترینِ آفریدگانم؟!
إلیّ یقال هذا، و أنا الموت و الممیت، و خوّاض المنایا فی جوف اللّیل الحالك. و أنا حامل السّیفین الثّقیلین، و الرّمحین الطّویلین. و أنا قاتل الفرسان فی غزوات بدر و أحد و حنین. [و أنا] منكّس الرّایات فی غطامط الغمرات، و مفرّج الكربات عن وجه خیر البریّات؟!.
به خود آیید! به خدا سوگند، پسر ابوطالب با مرگ مأنوستر است از کودک با سینهٔ مادرش، و از مرد با برادر و عمویش.
إنتبهوا ف و اللّه لابن أبی طالب آنس بالموت من الطّفل بثدی أمّه، و من الرّجل بأخیه و عمّه.
منابع (۲)
- ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر ص 56 الحدیث 39. مرسلا. و فی مشارق أنوار الیقین ص 301. مرسلا. و فی الإحتجاج ج 1 ص 127. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 80. مرسلا. باختلاف بین المصادر
- لعلیّ. ورد فی نزهة الناظر و تنبیه الخاطر.
بلکه مادرانِ داغدار به عزایتان بنشینند، و خدا بلاهای نابودکننده را هرچه زودتر به سراغتان بفرستد!
بل هبلتكم الهوابل، و أسرع اللّه لكم بالغوائل.
من دانشی پنهان را در سینه نگه داشتهام که اگر آشکارش میکردم، همچون طنابها در چاههای ژرف به لرزه میافتادید، و رگهایتان در بدنهایتان میخشکید، و گریزان از خانههایتان بیرون میزدید و سرگردان به هر سو میدویدید.
لقد اندمجت علی مكنون علم لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشیة فی الطّویّ البعیدة، و لماتت عروقكم فی جسومكم، و لخرجتم من بیوتكم هاربین، و علی وجوهكم هائمین.
منابع (۴)
- ورد فی تذكرة الخواص ص 121. مرسلا عن مجالد، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام. و فی بحار الأنوار ج 28 ص 234. عن مناقب ابن الجوزی مرسلا بالسند الوارد فی نذكرة الخواص. و فی الإحتجاج ج 1 ص 127.مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 79. مرسلا.
- اندمخت.
- لو بحت بما أنزل اللّه - سبحانه - فیكم فی كتابه. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 128. مرسلا.
- أما و اللّه لو قلت ما سبق من اللّه فیكم لتداخلت أضلاعكم فی أجوافكم كتداخل أسنان دوّارة الرّحی. ورد فی الإحتجاج ج 1 ص 128. مرسلا. و فی المستدرك لكاشف الغطاء ص 80. مرسلا. و فی نثر الدر ج 1 ص 399. مرسلا عن ابن عباس، عن علی علیه السّلام.
علت شکیبایی او (ع) بر غصب حقش
ولی من سوز درونم را آرام میکنم تا پروردگارم را با دستی بریده (کوتاه از دنیا)، تهی از لذتهای شما، و پاک از تاریکیهای فتنهتان دیدار کنم.
و لكنّی أهوّن وجدی حتّی ألقی ربّی بید جذّاء، صفرا من لذّاتكم، خلوا من طخیاتكم.
دنیای شما نزد من جز مانند ابری نیست که بالا آمد و اوج گرفت، سپس ستبر شد و یکدست ایستاد، و آنگاه پاره شد و کنار رفت.
فما مثل دنیاكم عندی إلاّ كمثل غیم علا فاستعلی، ثمّ استغلظ فاستوی، ثمّ تمزّق فانجلی.
اندکی صبر کنید! بهزودی گردوغبار از برابرتان کنار میرود؛ آنگاه میوهٔ کار خود را تلخ مییابید، و کِشتهٔ دستهایتان را آبی تلخ و گلوگیر و زهری کشنده درو میکنید.
رویدا؛ فعن قلیل ینجلی لكم القسطل، فتجدون ثمرة فعلكم مرّا، و تحصدون غرس أیدیكم ذعاقا ممقرا، و سمّا قاتلا.
منابع (۱)
- و تجنون. ورد فی الإحتجاج.
و کافی است که خدا داور باشد، و فرستادهاش دادخواه، و قیامت جایگاه ایستادن.
و كفی باللّه حكما، و برسوله خصما، و بالقیامة موقفا.
پس خدا در آن روز جز شما را دور نکند، و غیر از شما را نگونبخت نسازد!
فلا أبعد اللّه فیها سواكم، و لا أتعس فیها غیركم.
«وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی»؛ و درود بر کسی که از هدایت پیروی کند.
وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی .
منابع (۱)
- سورة طه/ 47. و وردت الفقرات فی المصدر السابق. و نثر الدر. بالسند السابق.و المستدرك لكاشف الغطاء.
متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۴، صفحهٔ ۳۰۹. «منابع» زیر هر بند، یادداشتهای گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن





