کلام علیسخن امیر مؤمنان، به فارسی ساده

نامه‌هانامه ۳۷۶ دقیقه خواندن

به بزرگان یاران: اسلام، قبر و میراث پیامبری

نامه‌ای از او (ع) که برای برخی از بزرگان یارانش می‌نوشت

بی‌تاریخ

نامه‌ای آموزشی دربارهٔ باورها به «برخی از بزرگان یاران»، دربارهٔ ارزش اسلام، پرسش فرشتگان در قبر، ولایت و ادامهٔ وصایت (جانشینی) از آدم تا امامان. در منابع نه مکان، نه سال و نه رویداد نوشتنش آمده است.

خطاب به: برخی از بزرگان یاران و شیعیان امام («المقرّبین فی الأظلّة»)

بخش‌هایی از این متن در نهج‌البلاغهٔ سید رضی هم آمده است: خطبهٔ ۱۵۳، خطبهٔ ۱۵۲

به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

به نزدیکان درگاه در عالم سایه‌ها (پیش از آفرینش این جهان)، آزموده‌شدگان به بلا و گرفتاری، شتابندگان در فرمان‌برداری، و یقین‌دارندگان به بازگشت (برگشتن به دنیا پیش از قیامت).

إلی المقرّبین فی الأظلّة، الممتحنین بالبلیّة، المسارعین فی الطّاعة، المستیقنین بالكرّة.

منابع (۱)
  1. المنشرین فی الكرّة. ورد فی بعض نسخ كشف المحجة ص 189. من كتاب الرسائل للكلینی. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.

درود از سوی ما به شما، و سلام بر شما.

تحیّة منّا إلیكم، و سلام علیكم.

برتری و جایگاه اسلام راستین

اما بعد، خدای برتر اسلام را ویژهٔ شما ساخت و شما را برای آن برگزید؛ زیرا اسلام، نام سلامت و گردآورندهٔ هر کرامت و بزرگواری است.

أمّا بعد؛ ف إنّ اللّه - تعالی - قد خصّكم بالإسلام و استخلصكم له؛ و ذلك لأنّه اسم سلامة، و جماع كرامة.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳
منابع (۳)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 189. من كتاب الرسائل للكلینی. بالسند السابق.و فی معادن الحكمة ج 1 ص 171. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن سنان ابن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف یسیر.
  2. أمنع. ورد فی كشف المحجة ص 191. و معادن الحكمة ج 1 ص 174. بالسند السابق.
  3. أجمع. ورد فی المصدرین السابقین.

خدای برتر راه آن را برگزید، دلیل‌های روشنش را آشکار ساخت، مرزهایش را مشخص کرد، خود آن و اخلاقش را وصف کرد و آن را استوار و یکپارچه قرار داد؛ نشانه‌های مرزش را برپا داشت، طناب‌های خیمه‌اش را به هم پیوست و پیمانش را محکم کرد.

إصطفی اللّه - تعالی - منهجه، و بیّن حججه، و حدّه و وصفه و وصف أخلاقه، و جعله رصّا؛ و أرّف أرفه، و وصل أطنابه، و أكّد میثاقه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۳

در قرآن است ساختار و بیان اسلام، مرزها و پایه‌هایش، جایگاه اندازه‌هایش و سنگ ترازویش؛ همان ترازوی عدالت و داوریِ جداکنندهٔ حق از باطل.

و فی القرآن بنیانه و بیانه، و حدوده و أركانه، و مواضیع مقادیره، و وزن میزانه، میزان العدل، و حكم الفصل.

حال مرده پس از گذاشتن در گورش

فرستادهٔ خدا (ص) فرمود: هنگامی که بنده وارد گورش می‌شود، دو فرشته نزد او می‌آیند:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ العبد إذا دخل حفرته أتاه ملكان:

یکی از آن دو مُنکَر است و دیگری نَکیر.

أحدهما منكر، و الآخر نكیر.

نخستین چیزی که از او می‌پرسند دربارهٔ پروردگارش است، سپس دربارهٔ پیامبرش، و سپس دربارهٔ ولی و سرپرستش؛ اگر پاسخ دهد نجات می‌یابد، و اگر سرگردان بماند او را عذاب می‌کنند.

فأوّل ما یسألانه عن ربّه، ثمّ عن نبیّه، ثمّ عن ولیّه؛ فإن أجاب نجا، و إن تحیّر عذّباه.

کسی پرسید: پس حال کسی که پروردگارش را شناخته و پیامبرش را شناخته، اما ولی و سرپرستش را نشناخته چیست؟

فقال قائل: فما حال من عرف ربّه و عرف نبیّه، و لم یعرف ولیّه؟.

فرستادهٔ خدا (ص) فرمود: او سرگردان است، «لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً»: نه با اینان است و نه با آنان، و هر که را خدا گمراه کند هرگز راهی برایش نخواهی یافت.

فقال صلّی اللّه علیه و آله: ذلك مذبذب، لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً .

منابع (۱)
  1. النساء/ 88.

گفته شد: ای فرستادهٔ خدا! پس ولی و سرپرست ما کیست؟

فقیل: فمن ولیّنا یا رسول اللّه؟.

فرمود: ولی شما در این زمان من هستم، و پس از من وصیّ من (کسی که پیامبر به جانشینیِ او سفارش کرد) علی است، و پس از او وصیّ اوست.

فقال: "ولیّكم فی هذا الزّمان أنا، و من بعدی وصیّی علیّ؛ و من بعده وصیّه.

برای هر زمانی دانشمندی است که خدا با او بر مردم حجت و دلیل می‌آورد، تا نگویید چنان‌که گمراهان پیش از شما هنگامی که پیامبرانشان از آنان جدا شدند گفتند: «رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزی»: پروردگارا! چرا فرستاده‌ای به سوی ما نفرستادی تا پیش از آنکه خوار و رسوا شویم از نشانه‌های تو پیروی کنیم؟

و لكلّ زمان عالم یحتجّ اللّه به، كیلا تقولوا كما قال الضّلاّل من قبلكم حین فارقهم أنبیاؤهم: رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزی .

منابع (۱)
  1. سورة طه/ 134.

و کامل شدن گمراهی‌شان فقط از نادانی آنان به «آیات» و نشانه‌ها بود، و آیات همان اوصیا و جانشینان پیامبران‌اند؛ پس خدای ارجمند و بزرگ به آنان پاسخ داد: «قُلْ کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِیِّ وَ مَنِ اهْتَدی»: بگو همگی در انتظارند، پس شما هم منتظر بمانید؛ به‌زودی خواهید دانست چه کسانی پیروان راهِ راست و درست‌اند و چه کسی هدایت یافته است.

و إنّما كان تمام ضلالتهم جهالتهم بالآیات، و هم الأوصیاء؛ فأجابهم اللّه - عزّ و جلّ -: قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِیِّ وَ مَنِ اهْتَدی .

منابع (۲)
  1. فهم الأوصیاء. ورد فی كشف المحجة ص 190. من كتاب الرسائل للكلینی.عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام.
  2. سورة طه/ 135.

و انتظار کشیدنشان فقط این بود که گفتند: ما از شناخت جانشینان پیامبر بی‌نیازیم و دستمان باز است تا زمانی که خودمان امامی را بشناسیم.

و إنّما كان تربّصهم أن قالوا: نحن فی سعة من معرفة الأوصیاء حتّی نعرف إماما.

منابع (۱)
  1. یعلن الإمام علمه. ورد فی كشف المحجة. بالسند السابق. و وردت الفقرات فی المصدر السابق. و فی بصائر الدرجات ص 454 الحدیث 9. عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن أبی الفضل المدائنی، عن أبی مریم الأنصاری، عن منهال بن عمرو، عن رزین بن حبیش، عن علی علیه السّلام. و فی مختصر البصائر ص 197. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 171 و 172 و 174. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف.

امامان، تنها سرپرستان خدا بر آفریدگانش و شناسانندگان او بر بندگانش هستند.

و إنّما الأئمّة قوّام اللّه علی خلقه، و عرفاؤه علی عباده.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۲

هیچ‌کس وارد بهشت نمی‌شود مگر کسی که آنان را بشناسد و آنان هم او را بشناسند.

لا یدخل الجنّة إلاّ من عرفهم و عرفوه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۲

و هیچ‌کس وارد آتش دوزخ نمی‌شود مگر کسی که آنان را انکار کند و آنان هم او را انکار کنند.

و لا یدخل النّار إلاّ من أنكرهم و أنكروه.

نهج‌البلاغه، خطبهٔ ۱۵۲

اصحاب اعراف که در قرآن یاد شده‌اند

زیرا آنان شناسانندگان بندگان‌اند؛ خدا هنگام گرفتن پیمان از بندگان بر فرمان‌برداری از امامان، امامان را به آنان شناساند، و در کتابش آنان را وصف کرد و خدای بزرگ و ارجمند فرمود: «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیماهُمْ»: و بر بلندی‌های اعراف (جایگاهی میان بهشت و دوزخ) مردانی هستند که هر یک را از چهره‌شان می‌شناسند. آنان گواهان بر پیروان خویش‌اند و پیامبر (ص) گواه بر آنان است؛ زیرا برای آنان از بندگان پیمان فرمان‌برداری گرفت و پیامبر از خود آنان نیز پیمان فرمان‌برداری گرفت. و این سخن خدای ارجمند و بزرگ است: «فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً * یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لا یَکْتُمُونَ اللّهَ حَدِیثاً»: پس چگونه خواهد بود هنگامی که از هر امتی گواهی بیاوریم و تو را بر اینان گواه آوریم؟ در آن روز کسانی که کفر ورزیدند و از پیامبر نافرمانی کردند آرزو می‌کنند ای کاش با خاک زمین یکسان می‌شدند، و هیچ سخنی را از خدا پنهان نمی‌کنند.

لأنّهم عرفاء العباد، عرّفهم اللّه إیّاهم عند أخذ المواثیق علیهم بالطّاعة لهم، فوصفهم فی كتابه فقال - جلّ و عزّ -: وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِیماهُمْ . و هم الشّهداء علی أولیائهم، و النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الشّهید علیهم، بأخذه لهم مواثیق العباد بالطّاعة، و أخذ النّبیّ علیهم المیثاق بالطّاعة؛ و ذلك قول اللّه - عزّ و جلّ -: فَكَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلی هؤُلاءِ شَهِیداً * یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ كَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لا یَكْتُمُونَ اللّهَ حَدِیثاً .

منابع (۲)
  1. الأعراف/ 46.
  2. النساء/ 42 و 43.

و همین‌گونه خدای بزرگ و برتر به آدم (ع) وحی فرستاد که: ای آدم! زمانت به سر آمد، پیامبری‌ات پایان یافت، روزگارت کامل شد و مرگت فرا رسید؛ پس پیامبری، میراث دانش و بزرگ‌ترین نام خدا را بگیر و آن را به پسرت هبةالله بسپار؛ زیرا من زمین را بی‌دانشمندی که فرمان‌برداری من و ولایت و سرپرستی من به وسیلهٔ او شناخته شود رها نمی‌کنم.

و كذلك أوحی اللّه - تبارك و تعالی - إلی آدم [علیه السّلام]: أن یا آدم؛ قد انقضت مدّتك، و قضیت نبوّتك، و استكملت أیّامك، و حضر أجلك؛ فخذ النّبوّة، و میراث العلم، و اسم اللّه الأكبر، فادفعه إلی ابنك هبة اللّه؛ فإنّی لم أدع الأرض بغیر علم تعرف به طاعتی و تعرف به ولایتی.

پیوستگی میراث پیامبری و جانشینی از زمان آدم

پیامبران و جانشینانشان پیوسته این را از یکدیگر به ارث می‌بردند تا این کار به من رسید.

فلم یزل الأنبیاء و الأوصیاء یتوارثون ذلك حتّی انتهی الأمر إلیّ.

و من آن را به وصیّم علی بن ابی‌طالب می‌سپارم؛ و جایگاه او نسبت به من، مانند جایگاه هارون نسبت به موسی است.

و أنا أدفع ذلك إلی علیّ بن أبی طالب وصیّی؛ و هو منّی بمنزلة هارون من موسی.

و علی آن را به فرزندانش به ارث می‌دهد، که زندهٔ آنان از درگذشتهٔ آنان ارث می‌برد.

و إنّ علیّا یورّث ولده حیّهم عن میّتهم.

پس هر کس شادمان می‌شود که وارد بهشت پروردگارش شود، باید ولایت و سرپرستی علی و جانشینان پس از او را بپذیرد و در برابر برتری آنان تسلیم باشد؛ چرا که آنان هدایتگران پس از من هستند.

فمن سرّه أن یدخل جنّة ربّه فلیتولّ علیّا و الأوصیاء من بعده، و لیسلّم لفضلهم؛ فإنّهم الهداة بعدی.

خدا فهم و دانشِ مرا به آنان بخشیده است؛ آنان خاندانِ من و از گوشت و خونِ من‌اند. از دشمنِ آنان، و کسی که برتری‌شان را انکار می‌کند، و کسی که پیوندِ مرا از آنان می‌بُرد، به خدا شکایت می‌برم.

أعطاهم اللّه فهمی و علمی؛ فهم عترتی من لحمی و دمی؛ أشكو إلی اللّه عدوّهم، و المنكر لهم فضلهم، و القاطع عنهم صلتی.

ما اهل‌بیت (خاندانِ پیامبر)، درختِ نبوت، سرچشمهٔ رحمت، جایِ رفت‌وآمد فرشتگان، و جایگاهِ رسالتیم.

فنحن أهل البیت شجرة النّبوّة، و معدن الرّحمة، و مختلف الملائكة، و موضع الرّسالة.

مَثَلِ خاندانِ من در میانِ این امت، مَثَلِ کشتیِ نوح است؛ هر که بر آن سوار شد نجات یافت و هر که از آن جا ماند نابود شد. و همچون دروازهٔ «حِطّه» (دروازهٔ آمرزش و ریزشِ گناهان) در بنی‌اسرائیل است که هر که از آن درون رفت آمرزیده شد.

فمثل أهل بیتی فی هذه الأمّة كمثل سفینة نوح؛ من ركبها نجا و من تخلّف عنها هلك؛ و مثل باب حطّة فی بنی إسرائیل، من دخله غفر له.

پس هر پرچمی که برافراشته شود و از خاندانِ من نباشد، پرچمی دجّالی (فریب‌کارانه و گمراه‌کننده) است.

فأیّما رایة خرجت لیست من أهل بیتی فهی رایة دجّالیّة.

خدا برای دینِ خود مردمی را برگزید و آنان را برای برپاداشتنِ دین و یاریِ آن انتخاب کرد؛ با کلمهٔ اسلام پاکشان ساخت، و واجباتِ قرآن و کار به فرمانِ خود را در شرق‌ها و غرب‌های زمین به آنان وحی و الهام کرد.

إنّ اللّه اختار لدینه أقواما انتجبهم للقیام علیه، و النّصر له؛ طهّرهم بكلمة الإسلام، و أوحی إلیهم مفترض القرآن، و العمل بطاعته فی مشارق الأرض و مغاربها.

بر شما باد به نورِ بینش، همان روحِ زندگی که هیچ ایمانی جز با آن سود نمی‌بخشد، همراه با پیروی از کلمهٔ خدا و باور داشتنِ آن.

علیكم نور البصیرة روح الحیاة الّذی لا ینفع إیمان إلاّ به، مع اتّباع كلمة اللّه و التّصدیق بها.

پس کلمه از روح است.

فالكلمة من الرّوح.

معنای روح و نور

و روح از نور است.

و الرّوح من النّور.

و نور، نورِ آسمان‌ها و زمین است.

و النّور نور السّماوات و الأرض.

پس در دستِ شما ریسمانی است که از سوی او به شما رسیده، و برگزیدگی و انتخابی که نعمتی از سوی خداست و از عهدهٔ شکرِ آن برنمی‌آیید؛ خدا آن را ویژهٔ شما ساخت و شما را برای آن خالص کرد. «وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ»: و این مَثَل‌ها را برای مردم می‌زنیم و جز دانایان آن‌ها را درنمی‌یابند.

فبأیدیكم سبب وصل إلیكم منه، و إیثار و اختیار نعمة من اللّه لا تبلغون شكرها؛ خصّكم بها و استخلصكم لها، وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ .

منابع (۱)
  1. العنكبوت/ 43.

خدا پیمانی بسته است که هیچ‌کس جز خودش گرهِ آن را باز نخواهد کرد؛ پس به وفای به پیمان بشتابید، و در جست‌وجوی فضل و بخشش پایدار بمانید؛ چراکه دنیا کالایی نقد و آماده است که نیکوکار و بدکار از آن می‌خورند، و آخرت وعده‌ای راست است که پادشاهی توانا در آن داوری می‌کند.

إنّ اللّه عهد عهدا أن لن یحلّ عقده أحد سواه؛ فسارعوا إلی وفاء العهد، و امكثوا فی طلب الفضل؛ فإنّ الدّنیا عرض حاضر یأكل منها البرّ و الفاجر، و إنّ الآخرة وعد صادق یقضی فیها ملك قادر.

بدانید که کار همان‌گونه است که رقم خورده است؛ هفت روز مانده از ماهِ صَفَر، سپاهیان در آن به راه می‌افتند، و باطل‌گرایِ منکرِ حق در آن نابود می‌شود؛ اسب‌هایشان تازی و اصیل است، و سوارانشان خشمگین و جنگجو.

ألا و إنّ الأمر كما وقّع؛ لسبع بقین من صفر، تسیر فیها الجنود، و یهلك فیها المبطل الجحود؛ خیولها عراب، و فرسانها حراب.

ما به این کار مطمئنیم، و چشم‌به‌راهِ آنچه گفتیم هستیم، همچون چشم‌به‌راه بودنِ قحطی‌زده برای باران، تا گیاه بروید و میوه چیده شود.

و نحن بذلك واثقون، و لما ذكرنا منتظرون، انتظار المجدب المطر، لینبت العشب و یجنی الثّمر.

آنچه مرا به نوشتنِ این نامه به شما واداشت، رهانیدنِ شما از کوری و راهنمایی‌تان به دروازهٔ هدایت بود؛ پس راهِ سلامت را بپیمایید که همهٔ کرامت و بزرگواری در آن جمع است.

دعانی إلی الكتاب إلیكم استنقاذكم من العمی، و إرشادكم [إلی] باب الهدی؛ فاسلكوا سبیل السّلامة، فإنّها جمّاع الكرامة.

و درود.

و السّلام.

منابع (۱)
  1. ورد فی كشف المحجة ص 189. من كتاب الرسائل للكلینی. عن محمد بن یعقوب الكلینی، عن علی بن محمد و محمد بن الحسن و غیرهما، عن سهل بن زیاد، عن العباس بن عمران، عن محمد بن القاسم بن الولید الصیرفی، عن المفضل، عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. و فی معادن الحكمة ج 1 ص 172. من كتاب الرسائل للكلینی. بإسناده عن سنان بن ظریف، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام و فی بصائر الدرجات ص 454 الحدیث 9. عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن أبی الفضل المدائنی، عن أبی مریم الأنصاری، عن منهال بن عمرو، عن رزین بن حبیش، عن علی علیه السّلام. و فی منتخب البصائر ص 195. من كتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام علیه خط السید رضی الدین علی بن طاووس. و قد روی بعض ما فیه عن أبی روح فرج بن فروة، عن مسعدة بن صدقة، عن جعفر الصادق، عن علی علیهما السّلام. باختلاف بین المصادر.

متن عربی: «تمام نهج البلاغه»، جلد ۷، صفحهٔ ۱۱۶. «منابع» زیر هر بند، یادداشت‌های گردآورنده به عربی است. گزارش خطا در این متن